“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Yeni şeirlər rubrikasına şair Sakit İlkin   3 yeni şeirini yollayıbdır. Onları diqqətinizə çatdırırıq.

Mən niyə bu qədər sevirəm səni?!

Məndən bəxtim kimi ayrısan indi,

Sinəmdə bir dağsan... Ağrısan, indi...

Zülümsən, əzabsan, ağrısan indi

Mən niyə bu qədər sevirəm səni?!

Bu eşqin yolunda oldu özgə... min,

Sazağın mənimdi, odun özgənin.

Gözüm görə-görə oldun özgənin,

Mən niyə bu qədər sevirəm səni?!

Sinəmə tuşlanan kamansan, oxsan,

Dedim: -öldür məni, gördüm ki, yoxsan...

Anamsan, bacımsan, balamsan yoxsa?

Bəs niyə bu qədər sevirəm səni?!

Sən indi içimdə yanan ocağsan.

Yanırsan.... yanıram.... yandıracaqsan

Bilirəm: -Sən mənim olmayacaqsan,

Bəs niyə bu qədər sevirəm səni?!

Bəlkə, ona görə sevirəm səni?

Gözlərim sən gələn yolları çəkir,

Çoxunnan, azınnan doymuram hələ.

Min gülün nazını bir arı çəkir,

Mən sənin nazınnan doymuram, hələ

Bəlkə, ona görə sevirəm səni?

Bəzən aydınlıqda tapmadığımı,

Dumanda tapıram, çəndə tapıram

Bir-bir yada düşür itirdiklərim,

Bir anın içində səndə tapıram,

Bəlkə, ona görə sevirəm səni?

Sənin baxışın da ayrı baxışdı.

Sənin gülüşün də ayrı gülüşdü

Yerişin, duruşun ayrı duruşdu.

Gəlib  kövrək vaxtı könlümə düşdün...

Bəlkə, ona görə sevirəm səni?

Dilimdə o qədər əzizdir adın,

Adını mənimtək deyən olmayıb.

Nə məni beləcə sevən bir qadın,

Nə səni mənimtək sevən olmayıb...

Bəlkə, ona görə sevirəm səni?

Bilmirəm...beləcə nahaqsan, haqsan?!

İçimdə daima yanan ocaqsan

Yanırsan, yanıram.yandıracaqsan.

Bilirəm, sən mənim olmayacaqsan...

Bəlkə, ona görə sevirəm səni???

Getmə...

Əl açıb içimnən sənə əllərim,

Əl uzat bircə yol bu ələ... getmə...

İçimdə atəş var... yanır ciyərim,

Üstümə bir ovuc su ələ... getmə.!..

Düşün, bu torpaqdan göy nə istəyir.

Yer nə istəyirsə... göydən istəyir...

Dinlə ürəyimi... gör nə istəyir,

Cavab ver gözümdə suala... getmə!..

Doğru cavab olsun, son ahım olsun,

Qoy səni sevməyim günahım olsun.

Danış dərdlərini... Allahın olsun,

Məni döndər suya, su elə... getmə!!!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.12.2025)

(İstedadlı yazıçı-publisist Şükür Səlimxanlının əziz xatirəsinə)

Hafiz Ataxanlı, “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

Düşüncələrin, ideyaların fırtınalı dənizdi, gerçək imkanları ilə enerjisi üst-üstə düşməyən onlarla qələm adamı kimi sən də o dəryadan bir damcı qıydın oxuculara: vur-tut bircə publisist kitabın işıq üzü görmüşdü... nə vaxtsa... Nuh əyyamında... onun da adı bədniyabət idi... Hərlənib-fırlanıb qaramatlığın saldı üstünə...

Sənin yazılarına “oxumaq “feli yapışmırdı, rəsm əsəri kimi baxmaq gərəkirdi onlara. O rəsmlərdə duyğuları min kərə doğranmış, arzuları bağrının başından asılmış , hissələrinin tüstüsündə boğulmuş, real dünya dumanında yol azmış, sürreal zəvvarın göz dibindən süzülüb yalın ayaqlarını yuyan qara qan donub qalmışdı. Amma hər kəs sənin çöhrəndə donmuş təbəssümü görürdü. Arabir sözünün kəsəriylə ürəyini çərtib dağıdırdın o qara qanı, qırışığın açılırdı.

...Sən demə, qanlı, yalın ayaqlarınla haqqa doğru gedirmişsən...

Sözlə oynamağı çox sevdin. Şax üzünə də dirəndin, çımxırdın da üstünə. Əziz-giramin kimi əritdin, bəzən də daşa-kəsəyə  döndərib qanmazı qandırmaq üçün atdın.

Sözə necə mehr verdinsə üşüdən qəlbləri isindirdi. Ya da tufana dönüb vıyıldadı.

Sən oturuşmuş söz süfrəsinə bumbuz, saf dağ suyu, tər-təzə bostan meyvəsi düzdün. Dialekt, şivə saydığımız ifadələri kəsib-biçib ümumişlək sözlər sırasına qatdın. Qürur duya bilərsən: söz urbanizasiyasında sənin də payın var.

Lekso-ekoloji dizbalansından, siyasi-sosial yeksənəklikdən, bəzən də naşı münasibətlərdən  könlü qarsımız sözün burnuna dağ bənövşəsi tutub oyandırdın.

Amma ,öz aramızdı, dostum, bəzən də dəcəl uşaq odla oynayan kimi oynayırdın sözlə... Bəlkə... Allahım, onun alovu qarsdı ürəyini?...?

Yazıda öz yolun vardı, üslubunu tapmışdın, daha doğrusu o üslub üçün doğulmuşdun. Fəqət, bu amansız dünyada yaşam yolun dalana dirəndi.

Dolanbaclar, zillətli girdablar gözünü qaraltdı, əndişələrdən təntidin. Dostumuzz Sabir Sarvan ölüm xəbərini eşidəndə, Allah rəhmət eləsin, çox istedadlı insandı, - dedi – intəhası orbitindən çıxmışdı, geri – özünə qayıda bilmədi. Qayıda, bilməzdi də.

Son vaxtlar tez-tez müsəlman dünyasının böyük mövlası Həzrəti Əlidən sitatlar gətirirdin.

Problemlər baş yaran daşa üz-gözünü daraltdıqca Allaha daha çox bağlanırdın, iman kamilliyin şahidi olurduq.

Son görüşümüzdə - Əyyar Cəfərli və Niyaz da ordaydı – “mən bu qədər yaşadım, bu dünyanın fırlandığından, qəribə həyatın kələyindən heç baş çıxara bilmədim” ifadəsini yaman dilə gətirirdin.

Bəlkə elə o məqamda kasandra qanununun səmum yeli qulaqlarını döyəcləyirmiş: “tələs” deyə... Bəlkə elə o dəqiqələrdə “ölümün nimdaş sifəti” qəlbini oğurlayıbmış, xəbərimiz olmayıb...

O Nuh əyyamında çıxan kitabında kövrək bir cümlə vardı: “atam ölən gündən kürəyim yel çəkir”. Necə qıydın: Eminlə Rauf bu ifadənin acılığını indən belə öz talelərində yaşayacaqlar?

Ailənlə, övladlarına çox bağlıydın. Telefon zənglərinə Yardımlı ləhcəsində “ay can, başuva dönərəm, indi gəliyəm, hə neynək, alaram” əzizləmələrin qulaqlarəmdan getmir. Altı övladını – iki oğlunu, dörd qızını tamarzı qoydun bu cavablara.

Yardımlı, Çanaxbulaq – Lənkəran – Dərbənd – Sumqayıt ... Çətin, üzüntülü yollarda əziyyətə qatlaşdın, övladlarını şad – şalayın görməkdən ötrü əziyyətlər çəkdin. Fəqət, dolandığın dolanbac yollar ömründən uzun oldu.

...Bəlkə də bu dünyada ixtiyarımızda olan söz yükü yetmədi sənə, axı sən söz təşnəsiydin, köç elədin, tələsdin ki, dərgahdan ən ulu sözü öyrənəsən.

Çox istəyirdin nəsr kitabın çıxsın. Hekayələrini təqdim etmək fikrindəydin. Yarımçıq ömür hekayətin qabağa düşdü...

...Qəbrinin üstündə nəm torpaqda söz gördüm... qırov düşmüşdü o sözə...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.12.2025)

Sultan RAYEV, Qırğız Respublikasının xalq yazıçısı

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı dahi qırğız yazıçısı, dünyaşöhrətli Çingiz Aytmatov barədə çağdaş Qırğız Respublikasının ən tanınmış yazıçısı Sultan Raevin redaksiyamıza təqdim etdiyi “Çingiz Aytmatov haqqında esse” məqaləsini diqqətinizə çatıdrır. Dilimizə çevirdi – Varis.

Müəllifdən:

12 dekabr — Çingiz Aytmatovun doğum günü…

Bu gün sadəcə bir yazıçı dünyaya gəlmədi. Bu gün qırğız tarixində yeni bir mənəvi era başlandı. Bu adla qırğız xalqının ruhu, azad düşüncəsi və mənəvi zirvələri ayrılmaz şəkildə bağlandı. Bu gün bir dahinin əsri başlandı…

Onun ruhu bu günlə doğuldu, nəfəsi bu günlə yoğruldu…

Aytmatov fenomeni… O, dünyamıza zamanına sığmayan düşüncə formalarının, böyük mənəvi gücün bayraqdarına çevrilərək gəldi. Onun Sözü nəsildən-nəslə uzanan vicdan və həqiqət karvanıdır. Onun Sözünün və Düşüncəsinin yolu əbədidir…

Bu Gün qarşısında dərin ehtiramla baş əyirəm…
Qırğız mənəviyyatının yeni dövrünün başlanğıcı qarşısında baş əyirəm…

Bir neçə dəqiqə və Aytmatovsuz qırmızı ağacdan oaln tabutu

Aytmatov haqqında yazmağa başlamazdan əvvəl onunla bağlı iki hadisə yadıma düşür: ilk görüşüm və son görüşüm. Bu iki an ruhuma o qədər dərindən hopub ki, sanki ömrüm boyu içimdə sönməyən bir alov kimi yanacaq. İndi elə gəlir ki, bu iki görüş arasında bütöv bir əbədiyyət uzanır…

İLK GÖRÜŞ

1975-ci ilin yayı.

Məktəbi bitirmişdim, instituta qəbul olunmağa hazırlaşırdım. Attestatım “5” və “4” qiymətləriylə dolu idi. O illərdə əlaçı və yaxşı oxuyan məzunların qarşısında ali məktəblərin qapıları açıq idi – hara istəsən, sənəd ver.

Attestatı alan kimi Moskvaya, VGİK-ə (Dövlət Ali Kinematoqrafiya İnstitutu – red.)  yollandım. “Sovetski ekran” jurnalında Sergey Gerasimovun yaradıcılıq emalatxanasında oxuyan Zamir Eraliyev haqqında məqalə oxumuşdum. Elə bu yazıdan sonra onunla tanış olmuş, kinorejissor olmaq istəyənlər üçün lazım olan bütün tələbləri poçtla ondan almışdım.

Eyzenşteynin altıcildliyindən başlayaraq Dovjenko, Gerasimov, Kulidjanov, Pıryev kimi kino klassiklərinin əsərlərini oxumuşdum. Amma bunların nə faydası vardı ki. Adi kino göstərən klubun belə olmadığı ucqar bir kənddə böyümüşdüm. Oxuduqlarım beynimdə iz buraxmışdı, lakin çoxunu dərk edə bilməmişdim.

Buna baxmayaraq, gənclik ehtirası və ambisiyalarım məni VGİK-in astanasına gətirdi. “VGİK” sözü ürəyimə həkk olunmuşdu. Onu hər yerdə yazırdım -partalarda, dəftərlərdə, divarlarda, qarda, tozda… Amma anlamırdım ki, ali məktəbə qəbul arzuyla deyil, bilik və istedadla olur.

Moskvada, illərlə xəyalını qurduğum institutun qarşısında dayandım. Qapılar açıq idi, dəhlizlər boş. Növbətçinin “Gənc oğlan, hara?” sualı məni ayıltdı.
-Qəbul olmağa gəlmişəm…

- İmtahanlar iki gün əvvəl bitib.

O an ambisiyalarımın yarpaqları töküldü…

Frunzeyə (indiki Bişkek -red.) qayıtdım. Tarix fakültəsinə sənəd verdim. Sonuncu imtahandan “2” aldım. Ümidlərim tam sındı. Ən ağır olanı isə bu idi: Akim Sultanın oğlu da imtahandan kəsildi…

Ruh düşkünlüyü ilə parkda addımlayırdım. Və birdən… yuxudurmu, gerçəklikdirmi - qarşıdan Çingiz Aytmatovun gəldiyini gördüm. Tək idi. Qolunda qatlanmış pencəyi. Dərin düşüncələrə dalmışdı.

“Salam, Çingiz ağay” deməyə cəsarətim çatmadı. Donub qaldım. O isə başını qaldırmadan yanımdan keçdi. Bir az sonra onun arxasınca getdim. İnsanlar salam verirdi, o isə təvazökarcasına cavablayırdı…

Boz binaya daxil oldu. Lövhədə yazılmışdı: “Qırğızıstan SSR Mədəniyyət Nazirliyi.”

Xeyli gözlədim. Çıxmadı…

Amma o gün mənim üçün unudulmaz idi. Sevdiyim yazıçını görmüşdüm. Həmin gün nə VGİK, nə də imtahanlar məni narahat edirdi. Uşaqlıq arzularımdan biri gerçəkləşmişdi.

Beləcə, 1975-ci ilin yayında mən Çingiz Aytmatovu ilk dəfə gördüm…

SON GÖRÜŞ

2008-ci il, 11 iyun

Çingiz Aytmatovun nəşi “Manas” hava limanına gətirildi. Dövlət Komissiyasının üzvü idim. Təyyarənin yük bölməsi açıldı və qırmızı ağacdan olan tabutu gördüm.

Ürəyim titrədi…

Bir zamanlar onun arxasınca gedən arıq, uzunboylu gənc gözümün önünə gəldi. İlk görüşdə salam verə bilmədiyim kimi, son görüşdə də “əlvida” deyə bilmirdim.

O gün mənim bütün kainatım, bütün həyatım həmin tabutun içində idi…

Aytmatov… Ata-Beyit… Medet Sadyrkulov…

10.06.2008… Bizim Çingizimizin bu dünyadan getdiyi gündür… Bu, hər kəsin qəlbində yas günü, böyük bir itki günüdür… Həm də yaddaş günü…
… Mən uzun illər qəlbimdə saxladığım bir həqiqəti demək istəyirəm, bəlkə də hər kəs bilməz, amma tarix üçün bu həqiqəti açıqlamaq lazımdır, bu mənim o şəxsə qarşı yaddaşımdan irəli gələn borcumdur… Bizim Çingizimizin adı ilə bağlı hər şey - bütün qeydlər, istinadlar və arqumentlər, böyük bir insanın adı ilə bağlı olan hər şey çevrilib tarix olur… Böyüklüyün qiyməti belədir… Hər il qəlbimizdə Çingizimizin böyüklüyü artır, sanki o, göyə yüksələn böyük bir mənəviyyat dağı kimidir… Ola bilsin ki, böyük Manasın getməsi də hər bir qırğızın qəlbini kədər ilə doldurmuşdu və bu, böyük xalq kədərinə çevrilmişdi… Bir vaxtlar Manasını itirmiş qırğız xalqı bu gün də Manas ruhuna malik olan böyük oğlu Çingizini itirdi, qırğız xalqı kainata sığmayan, sonsuz bir kədərə bürünübdür…
Bu gün mənim qəlbimə əbədi həkk olunubdur…
10.06.08…

* * *

…Son dəfə Çingizlə Çon-Arık kəndində, dayım Bayımbet Muratalıyevin evində bir yerdəydik. O gün bizimlə birlikdə ağsaqqallarımız – Ömörbay Narbekov və Doolotbek Şadıbekov da vardı. Çingiz həmin görüşə bir qədər gecikmişdi. O vaxt Rusiya kinoçuları Sokuluk yaxınlığında Çingizin yubileyinə həsr olunmuş sənədli film çəkirdilər. Çəkilişlər uzandığından Çingiz görüşə təxminən bir saat gec gəldi.

O, evə daxil olan kimi hamımız sanki canlandıq, otaq işıqla doldu. Mən Çingizin sağ tərəfində əyləşmişdim. Böyük insanın böyüklüyü xırda detallardan da görünür: o, içəri girən kimi hamıdan üzr istəməyə başladı, gecikdiyinə görə hər kəsi gözlətdiyini dedi. Mənə üz tutub söylədi:
-Gərək bu qədər gözləməzdiniz… başlamalı idiniz, mədəniyyət naziri…
(O vaxt mən mədəniyyət naziri vəzifəsində çalışırdım.)

O an hiss etdik ki, Çingizi gözləməyin özünəməxsus bir ləzzəti var. Bu insan olmadan boğazdan tikə keçməzdi sanki. Hamımız üçün yubileylə bağlı məsələləri müzakirə etmək imkanı yarandı. Çingizin gəlişi ilə onun əyləşdiyi yer sanki kainatın mərkəzinə çevrildi. Hər birimizin gözlərində ona olan ehtiram, qəlbimizdə isə onunla qürur hissi parlayırdı. Çünki bir əfsanənin yanında oturmaq belə xoşbəxtlik idi…

Uzun, düşündürücü bir söhbət oldu…

Bir müddət sonra hiss etdim ki, onu narahat edən, lakin dilə gətirə bilmədiyi bir məsələ var. Bir azdan mənə tərəf əyilib pıçıltı ilə soruşdu:
-Sultan, səncə, hamını bu qədər gözlətdikdən sonra çıxıb getsəm, bu uyğun olarmı?

Məlum oldu ki, həmin gün Almatıya uçmalı idi. Bu xəbəri sakitcə dayım Bayımbetə çatdırdım. O da dərhal süfrəyə hörmətli qonaqçün hazırlanan  yeməklərin gətirilməsini sürətləndirdi və Çingizə son söz verildi.

Çingiz ayağa qalxaraq hamıya böyük ehtiramla dedi:
-Mən sovet adamı kimi…

O, dərin və mənalı fikirlər söylədi. Elə bil, təkcə masadakı insanlara yox, bütün kainata müraciət edirdi. Ürəyimizdə gizlənən sözləri dilə gətirdi. Böyük fikirləri sadə insan taleyi ilə bağladı. Onun böyüklüyündə adilik də vardı…

Hamını xeyir-dua ilə yola saldı və özü də yoluna davam etdi. Getməzdən əvvəl hamımız onunla birgə şəkil çəkdirdik – yanında dayanaraq, əlini tutaraq, qəlbimizdə qürur hissi ilə…

O dedi ki, Almatıda dörd-beş günlük təcili işi var, sonra Kazana uçmalıdır…

Biz onunla şəkil çəkdirdik…
Amma bilmirdik ki, bu, onunla çəkdirdiyimiz sonuncu şəkil olacaq…

* * *

Acı xəbər ildırım sürətilə dünyaya yayıldı. Bütün dünya onun itkisinə ağladı…

Həmin günün səhəri Medet Çokanoviç (Qırğız Respublikası Prezident Administrasiyasının rəhbəri Medet Sadyrkulov) məni təcili yanına çağırdı. Hamımız bu ağır xəbərdən sarsılmışdıq.

Onun kabinetinə daxil olanda məni həmişəki kimi səmimi qarşıladı:
- Keç, əzizim…

O, kədərli və çaşqın idi. Bir anlıq susub soruşdu:
-Eşitmisən?
-Eşitmişəm…
-Biz Çingizimizi itirdik… İndi onu layiqincə yola salmalıyıq… Bir-iki günə cənazəsi gətiriləcək…

Sonra pəncərəyə yaxınlaşıb mənə baxaraq soruşdu:
-Onu harada dəfn edəcəyik?

Bu sözlər mənə dözülməz gəldi. Çingizin ölümünə hələ də inana bilmirdim. Sükut içində qaldım. O isə davam etdi:
- Qətiyyən Ala-Arçada yox… Harada – hələ bilmirəm. Sənə bir gün vaxt verirəm. Sabah təkliflərinlə gəl.

Bu sözlər beynimdə şimşək kimi çaxdı…

Gün boyu, gecə boyunca düşündüm. Çingizin kitablarını vərəqlədim. Birdən “Ana torpaq” povestinin epiqrafı gözümə sataşdı:

“Ata, mən sənin harada dəfn olunduğunu bilirəm.
Sənə ithaf edirəm, Törökul Aytmatov…”

Oxuyub dedim: “Tapdım!”

Birinci arqument epiqraf idi. İkinci arqument - atası Törökul Aytmatovun uyuduğu yer - Ata-Beyit. Bu adı da elə Çingizin özü vermişdi. Ata məzarının olduğu torpağa oğul da tapşırılar… Bu düşüncə mənə çox dərin gəldi.

İkinci variant da düşündüm - şəhərin mərkəzinə yaxın park. Amma ürəyim Ata-Beyitdən yana idi…

Səhəri gün Medet Çokanoviç dedi:
- Ata-Beyit… maraqlıdır…

Bir qədər sonra zəng gəldi:
- Birinci razılaşdı… Sabah Ata-Beyitə get…

Beləcə, Çingiz Aytmatov atasının yanında, böyük qırğızların uyuduğu torpaqda dəfn edildi. Onların taleyi bir torpaqda qovuşdu…

USTAD

Alma-Atadakı Muxtar Auezovun ev-muzeyinin girişində Çingiz Aytmatovun sözləri yazılmış lövhə asılıb: “… Mənim iki milli müqəddəsliyim var ki, onları digər ölkələrə aparıram, digər xalqların qapısından daxil olarkən yanımda olur. Bunlar - “Manas” və Muxtar Auezovdur. Bunlar mənim xalqımın simvollarıdır”. Ev-muzeyə baş çəkərkən bu sözlər böyük yazıçımızın qəlbimə ən yaxın olan sözləridir…

Bu, Çingiz Aytmatovun böyük fəzilətlərindən biridir. “Ustad” anlayışı həmişə milli mədəniyyətimizdə körpü rolunu oynayıb. İncəsənət, digər incəsənəti doğurur. Amma eyni zamanda Ustadın dəyəri və böyüklüyü şagirdinə öyrətdiyi sənət əsasında qiymətləndirilir. Bu, mədəniyyətin ölməz qədim bir fenomenidir. Bizim Çingiz “Manas”la yaşayırdı, ondan mənəvi güc alırdı, “Manas” onun üçün qızıl səlahiyyət idi, Çingiz oradan ölümsüzlük gücünü aldı. O, “Manas”la yaşadı və həyatını ona həsr etdi.

Bu fəziləti o ustadı Muxtar Auezovdan miras almışdı. Ağır zamanlar gəldikdə, yalnız “Manas” üçün deyil, bütün Qırğız xalqı üçün çətin anlarda, Muxtar Auezov böyük epopeyamızın müdafiəsinə qalxdı, qazax olmasına baxmayaraq qırğızlara misilsiz xidmət göstərdi. Çünki məhz o zaman bizim cəmiyyətimizdə çox sayda xəyanətkar və qara niyyətli insanlar peyda olmuşdu, onlar “Manas” eposu haqqında pis danışır, onun xalqın tərbiyəsi üçün “zərərli” olduğunu söyləyirdilər. Epik əsərlərə, hətta Aytmatovun özünə qarşı təqiblər başladıqda, məhz Muxtar Auezov onun müdafiəsinə qalxdı, bu mübahisələrə qarışdı…

O, bu qədər müdaxilə etməli idimi?

Bizim qədim tariximizdə, Barsbek xan tərəfindən yaradılan Qırğız xanlığı məhz xəyanətkarların səbəbi ilə dağıdılmışdı və xalqımız iki əsr boyunca tarix səhifələrindən silinmişdi. Mən “Qırğızın düşməni qırğızdır” deyiminə inanmıram. Qırğızın düşməni – qırğızlardakı eqoizm, hakimiyyət və var-dövlət istəyi ilə bağlı daxili qurddur. Bu daxili düşmən nə qədər qırğızımızın yaxşılarını məhv edib?

Əgər biz bir millətiksə, milli ruhumuz, milli fəqrlənmə imkanlarımız olmalıdır. Bu isə Aytmatovdur. Şübhəsiz. Amma bizim içimizdə ona qarşı yaxşı niyyətli olmayan insanlar da var. Bəs onda, biz dahimizin böyüklüyünü anlamadan, nə əldə edə bilərik?!

Hər xalqın öz Böyüklük simvolu var, bizim üçün bu – Manasdır, Aytmatovdur.

Bizim Çingiz Manas, Muxtar, Sayakba haqqında çox böyük düşüncələr qoyub. Bunları həm bizim, həm də sizin üçün qoyub…

Ustad anlayışı bizim  milli kultumuz idi. Bütün dünya Ustadın başına fırlanırdı, o bizə maarif, incəsənət və inkişaf verirdi. Bu, qırğızlar üçün həqiqi təbii Akademiya idi.

Çingizimizin böyüklüyü onun ustadlarının irsini diqqətlə qorumasında, onların mənəvi dünyasını düşmənçiliklərdən müdafiə etməsindədir. O, mənəvi zənginliklərini ardıcıllarına ötürürdü. Ola bilsin ki, bu, Aytmatovun Aytmatov olması sirrlərindən biridir…

Biz bu dövrü necə yaşayacağıq, o dövrü ki, heç kimin öz Ustadı, işi, hörməti, dayağı, hətta inancı belə yoxdur?..

Böyük Kitabda deyilir: “Əgər sənin öz Ustadın yoxdursa, deməli sənin ustadın  Şeytandır…”

Yalnız Aytmatov hər birimizin qəlbinin Ustadı olduqda, biz bu qaranlıq zamanın işıqlı küçəsinə çıxa biləcəyik…

Aytmatov və berkut

Bu vaxt idi ki, Çingiz Törökuloviç Avropadakı səfirlikdən yenicə Bişkekə qayıtmışdı… Birdən, katibəm qapını hövlnak açaraq kabinetimə daxil oldu. O, həyəcanlı idi. Həyəcanından təngnəfəs idi, nəhayət ki özünü tarazladı.

-Sultan Akimoviç, Çingiz Aytmatov gəlib… – dedi.

Katibəmin həyəcanı mənə də keçdi və mən yerimdən sıçrayaraq qapıya doğru qaçdım, qapını açdım və qəbul otağında Çingiz Aytmatovu gördüm. Belə böyük bir insanın mənim qəbul otağımda gözlədiyini görmək məni çaşbaş qoydu. Sonradan katibəmdən soruşdum: “Niyə onu dərhal kabinetimə gətirmədin?” Məlum oldu ki, qəbul otağına daxil olan kimi Çingiz ona demişdi: “İşlə məşğul olan adamı yayındırma, qızım, sadəcə get və de ki, mən gəlmişəm…”

Çingizlə isti salamlaşdıqdan sonra kabinetə keçdik. Böyük yazıçı əvvəlcə mənim sağlamlığım və işlərim barədə soruşdu, divarlardan asılmış rəsm əsərlərinə baxdı, öz şəkilini diqqətə çarpan yerdə gördü və dedi: “O vaxt mən daha gənc idim…”

-Mən Xarici İşlər Nazirliyindən gəlirdim və düşündüm ki, eyni zamanda iki işi görmək yaxşı olar, mədəniyyət naziri ilə də görüşüm, ona görə də sənin yanına gəldim, – dedi.

Çingiz, dediyim kimi, Avropadan yeni qayıtmışdı. Onun səfir işindən çıxarılmasına razı deyildim, belə böyük bir insanın Avropada olması bir çox məsələləri həll edə bilərdi. Biz gözlərimizlə gördük ki, orada ona nə qədər hörmət var.

-Yeri gəlmişkən, sənin romanını hələ də bitirməmişəm, bir neçə gündü, əlim yetmir… Sənin yanında da üzüqarayam.… Sən bilirsən, yazıçının həyatı belədir, ağlına hər hansı bir fikir gəldimi, özünü unudasıdır, – dedi Çingiz, çaydan bir qurtum aldı. Həqiqətən, artıq iki ildən çox idi ki, ona “Dəlixana” romanımın əlyazmasını oxuması üçün vermişdim. Amma Çingizin heç oxuması da yox, romanı əlinə alıb saxlaması belə mənim üçün böyük qürur və ilham idi.

-Bir az qalıb… Əgər belə davam etsə, bəlkə yaxşı bir roman olacaq… Bilirsən ki, yazıçı bütün gücünü əsərin sonunu tamamlamaya yönəldir, hətta bütün əsər bu son üçün yazılır, – dedi.

O zaman Çingiz mənə bir az yorğun görünürdü. Ola bilsin ki, xidmətindən ayrıldığı üçün beləydi, ya da mənə elə gəldi… Bütün vəziyyəti, əhval-ruhiyyəsi, daxili aləmi üzündə əks olunmuşdu. Nə isə qəmgin və kefsiz idi. Ola bilsin, buna görə də mən onun səfirlik xidməti barədə nəsə deməyə cəsarət etmədim.

2004-cü ildə bir söhbətimiz zamanı ona çox sual vermişdim və o, suallarımı geniş cavablandırmışdı. Sonradan bu söhbətimiz dərc olundu. (Çingizin təklifi ilə bu söhbət onun “Sevgi kainatı yaratdı, sevgi əbədidir” adlı 8 cildlik əsərləri toplusuna daxil edildi.) O vaxt o mənə demişdi: “Həyatımızın hər hansı bir guşəsində olmağımızdan asılı olmayaraq, gec-tez doğulduğumuz, böyüdüyümüz yerə qayıdırıq… Boşuna deyilməyib ki, kəsilmiş göbəkbağı yeri insanın yaddaşından çıxmır…”

Amma bu dəfə mən ona dilimin ucundakı sualı verə bilmədim.

Biz uzun müddət danışdıq. Nəhayət o dedi: “Yaxşı, mədəniyyət naziri, mən gedim… Səni qəbul otağında artıq çox adamın gözlədiyini bilirəm…”  və yerindən qalxdı. Sağollaşarkən söylədi: “Başqa sözün yoxdur? Məncə, artıq hər şeyi müzakirə etdik”.

Bu “başqa söz”ü iki gün sonra anladım. Xarici İşlər Nazirliyinə gedəndə Çingizə TÜRKSOY-un baş katibi vəzifəsinı keçəcəyi barədə məlumat verilmişdi…

Mən onunla kabinetdən çıxdım. Həqiqətən, qəbul otağında 5-6 nəfər gözləyirdi. Çingiz hamıya salam verdi. Birlikdə binadan çıxdıq…

Çingizi yola salarkən Mədəniyyət nazirliyindən Çuy prospektinə qədər onunla getdim. Ona təklif etdim: “Bəlkə maşınla gedəsiniz?” Amma o imtina etdi: “Piyada gəzmək üçün çox darıxmışam”. Ruhumla anladım ki, bu sadə sözlərdə nə qədər dərin məna var. İnsan doğma torpağı ayaqları ilə hiss etmək istəyir…

Çingizlə söhbət edərkən mən bir anlıq fikrə dalmışdım… Ruhumda bir sirli sual vardı… Bu an o sual yetişdi və mən qərar verdim ki, sualı ona verim:

-Mən sizə uzun müddətdir bir sual vermək istəyirəm… – dedim. Çingiz mənə baxıb dayandı: “Ver…” – dedi.

-Siz qəzetlərdə yazılanları, müxtəlif informasiya mənbələrini oxuyursunuzmu? – soruşdum. Çingiz cavab verdi ki, özü oxumasa da, tanışları zaman-zaman xəbər verirlər…

Mən nəzərdə tuturdum ki, o vaxt Çingiz haqqında çoxlu qarayaxma yazılar çıxmışdı. Bəzi yazıçılar, qəzetlər, gənc jurnalistlər onun adını ləkələmək üçün hər şeyi yazırdılar, şəxsi həyatı da daxil…

“Niyə bu böhtançılara cavab vermirsiniz, bu qəbuledilməzdir…” – dedim və Çingizdən kədərli bir ah eşidəndə mən utandım.

Çingiz qəfil mənə baxıb sonra danışmağa başladı, onun sözləri hələ də qulaqlarımda çingildəyir:

-Sultan, mən bir berkut olsaydım, göylərdə yüksəkliklərdə uça-uca, bataqlıqda yaşayan qurbağalara diqqət yetirməlimi idim? Qurbağalar həyatda bataqlıqdan başqa heç nə görməyiblər… Yaradan özü berkutun da, qurbağanın da həqiqətini bilir. Həqiqətin harada olduğunu çox yaxşı bilir… Onunla mübahisə etmək olmaz…

Mən sualımdan utandım. Amma Çingizdən aldığım cavab mənim üçün həyati dərs oldu… “Bəlkə də yalnız bu cavabı eşitmək üçün bu sualı vermək lazım idi”, – düşündüm…

Çingiz mənə dedi: “Yaxşı, sən qal, mən yoluma davam edim” və yoluna davam etdi… Mən onu izlədim, tədricən silueti gözlərimdən itdi…

Və indi biz hamımız onun o silueti üçün darıxırıq…

Aytmatov və hiss…

2004-cü il. Biz Çingiz Törökuloviçlə razılaşmışdıq ki, axşam onun Ala-Arçadakı evində görüşək. Uzun müddətdir ki, Çingizlə ədəbiyyat, mənəvi zənginlik, siyasət, dil və yaradıcılıq barədə söhbət etmək istəyirdim. Ancaq bu, heç də asan deyildi. Çingiz uzaq bir ölkədə diplomatik xidmətlə məşğul idi və vətənə yalnız qısa müddətlərə gələ bilirdi. Şükürlər olsun ki, bu dəfə özü mənə zəng etmişdi və cəmi bir cümlə demişdi:
-Axşam yanıma gəl.

Bu sözlərdən sonra həmin gün mənə elə gəldi ki, Çingizin özünün yazdığı kimi, “gün əsrə bərabər gündür”. Axşamın düşməsini səbirsizliklə gözləyirdim. Mənim üçün böyük yazıçı ilə görüşüb söhbət etməkdən qiymətli heç nə yox idi. Necə deyərlər, “ikisi birində”, hiss edirdim ki, bu görüşdə həm də böyük bir insanla müsahibə almaq fürsəti yaranacaq. Ümid edirdim ki, əgər razılaşsa, suallarıma cavab tapılacaq. O vaxt mən “Azadlıq” radiosunda çalışırdım və bu müsahibə radio üçün əvəzsiz tapıntı ola bilərdi. Axı Çingiz müsahibələri hər kəsə asanlıqla vermirdi. Bu da özlüyündə böyük məsələ idi…

Həmin gün, elə bil qəsdən, birlikdə işlədiyim Jarkın eje Temirbayevnaya ağzımdan qaçırdım:
- Bu gün Çingiz məni evinə dəvət edib.

(Qoy torpağı nurla dolsun! Keçən il bu dünyadan köçdü. Saf qəlbli, yaxşı bir qadın idi Jarkin eje.) Niyə dedim axı, qadın yapışdı yaxamdan, onu da özümlə aparmağımı xahiş etməyə başladı. Belə hallarda eje ilə mübahisə etmək çətindir - səni rahat buraxmaz. Axırda razılaşdım. Onun xarakterini də, qəfil öz sualını araya salmaq məharətini də yaxşı bilirdim. Ona görə yalnız bir şərtlə razı oldum:
-Sualları yalnız mən verəcəyəm. Siz sadəcə mikrofonu tutacaqsınız və susacaqsınız…

Jarkın eje buna dərhal razı oldu. O, heç olmasa Çingizlə görüşə sevinirdi və mənim “şərtlərimi” qəbul etdi.

Axşam Çingizin evinin qarşısında görüşməli idik. Mən saat yeddidə gəldim. Amma təəccübümə səbəb oldu ki, Jarkın eje hələ gəlməmişdi. Təxminən iyirmi dəqiqə gözlədim. Nəhayət, tələsik halda göründü — özü ilə də balaca qızını gətirmişdi. Nə deyə bilərdim?.. “Niyə qızını gətirmisən?” - demək istədim, Jarkın eje məni qabaqladı:
-Qızım üçün Çingizdən xeyir-dua almaq istədim…

Beləcə, üçümüz birlikdə Çingizin evinə daxil olduq. Bizi görən kimi Çingiz dedi:
-Salam, Sultan, necəsən? Bu bacımızla isə deyəsən tanış deyiləm.

Mən Jarkın ejeni təqdim etdim:
-Bu, Jarkın ejedir, “Azadlıq” radiosunda birlikdə işləyirik.

Sonra diqqətlə balaca qıza baxıb soruşdu:
-Bəs bu balaca mələk sənin qızındır?

Jarkın eje tələsik dilləndi:
-Yox, Çingiz ağa, bu mənim qızımdır. Sizlə görüşə getdiyimi deyən kimi yapışdı məndən, qoparmaq mümkün olmadı…

Mən Jarkın ejeyə baxdım, sanki baxışlarımdan “yenə hamıdan qabağa keçdin?” sualını oxudu və utancaq halda gözlərini endirdi. Elə bu anda Çingizin dediyi sözlər vəziyyəti dərhal yumşaltdı:
-Uşaq mələkdir…

Bunu eşidən Jarkın eje sevinc içində dedi:
-Çingiz ağa, indi ona xeyir-dua versəniz, bunu ömrü boyu unutmadan xatırlayar, xoşbəxt olar…

Beləcə, gecənin xeyli gec saatlarına qədər Çingizlə söhbət etdik. Əynində ev xalatı vardı. Bütün suallarıma cavab verdi. Müasirlikdən, qloballaşmadan, ədəbiyyatdan, vicdandan, hakimiyyətdən, dahilikdən və tiranlıqdan danışdıq… Bir sözlə, bir çox mövzulara toxunduq. (Sonralar bu müsahibə dəÇingiz Aytmatovun 8 cildlik əsərlər toplusuna daxil edildi.)

Çay içdik, süfrədə olan hər şeydən daddıq. Artıq gecə saat on ikini keçmişdi. Jarkın eje xahiş etdi:
-Çingiz ağa, sizinlə şəkil çəkdirə bilərik?

Çingiz razılaşdı və etirazımıza baxmayaraq, başqa otağa keçib paltarını dəyişdi. Mən Jarkın ejeyə saatı göstərib pıçıltı ilə dedim:
-Şəkli başqa gün də çəkdirə bilərdik…

Bir azdan Çingiz kostyumda, qalstuklu halda otağa qayıtdı. Şəkil çəkdirdik. Sonra Jarkın eje qızı üçün xeyir-dua istədi. Çingiz ürəkdən xeyir-dua verdi.

Artıq çıxmağa hazırlaşanda Jarkın eje yenə söz istədi:
-Bir sual verə bilərəm?

-Ver… -dedi Çingiz.

-Çingiz ağa, deyəsən, siz heç bir qadını Bübüysarı (tanınmış qırğız balerinası Bübüysar Beyçenaliyeva. 30 yaşları olanda ilk baxışdan bir-birilərinə aşıq olmuş, bütün cəmiyyətin təpkisinə, lənətlənmələrə baxmayaraq evlilikdən kənar bir-birilərini sevmişdilər, sonra qadın qəfil xəstəlikdən vəfat etmişdi - red.) sevdiyiniz qədər sevməmisiniz.

Bu sualı eşidən Çingiz təəccübdən masaya söykəndi. Mən donub qaldım. Nə deyəcəyimi bilmirdim -axı qonşu otaqda Çingizin həyat yoldaşı vardı.

Çingiz stula əyləşdi, ağır bir ah çəkdi və dərin mənası olan qısa bir cümlə dedi: -Bəli, doğrudur…

O dərin ahda mən Böyük Sevginin sarsılmaz gücünü də, həsrəti də, kədəri də, xoşbəxtliyi də, peşmanlığı da, sevinci də hiss etdim. O ahda əbədiyyətin səsi vardı. Çünki bizi yalnız yaddaş aparır sevdiyimiz yerlərə, göylərin apardığı insanların yanına…

O ah ömrüm boyu qulaqlarımdadır…
Bu, Böyük İnsani Hissin ahı idi…

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.12.2025)

İmran Verdiyev,

Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi. “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Oğuz təmsilçisi

Bu yazımızda Sizə çox maraqlı, həm də mübahisəli bir oykonim barədə söhbət açmaq istəyirik. Oykonmin adı Muxasdır. Muxas kəndi Oğuz rayonunun mərkəzindən (yəni Oğuz şəhərindən) 16 km qərbdə, Daşağıl çayının (Ulu çayın) sol sahilində, Oğuz-Şəki şose yolundan 3 km sağda, Baş Qafqaz silsiləsinin cənub ətəyində yerləşir. Eyni adlı İnzibati Ərazi Vahidinin mərkəzidir.

Kəndin ərazisindəki məşhur Muxas qülləsi (IX əsr) və məscid binası buranın çox qədimdən yaşayış yeri olduğunu sübut edir. Kəndin adı da onun qədimliyindən xəbər verir.

“Muxas” toponiminin yaranması və mənası haqqında müxtəlif fikirlər və mülahizələr, müxtəlif fəlsəfi düşüncələr, nəzəriyyələr söylənmişdir. Hətta nə qədər qəribə olsa da, “Muxas” sözünün gürcücə “100 palıd” mə’nası verən “muxisasi” (“muxis” və “asi”); farsca “boyun əyməyən” mə’nası verən “moxasem”; ərəbcə “saf su” mə’nası verən “maxass” (“ma” və “xass”); ərəb-farsca “qədim dəyirman daşı” mə’nasını verən “nuhas” (“nuh” və “as”); azərbaycanca “muğal” və ya “muğan” söz və ifadələrindən formalaşdığı da nağıl olunur.

“Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti”ndə isə (“Şərq-qərb, Bakı-2007, II cild, səh:120) qeyd olunur ki, “...Bəzi tədqiqatçılar Muxas oykoniminin udi mənşəli şəxs adı ilə əlaqələndirirlər. Türkdilli xalqların toponomiyasında “mux” çay adlarında çayın “az sulu”, “quru” olmasını bildirir; dağ adlarında isə “dar, keçilməz, açırımı olmayan, yarğanlı” mənalarını ifadə edir. –as/az toponimiyada bir çox çay adlarının sonluğunda işlənir”.

Açığı, biz Muxas toponimi barədə bu və ya digər qeydlərlə razılaşmırıq. Fikrimizcə, Muxas toponimi iki qədim türk etnoslarının (“muğ” və “as”) adlarının birləşməsi ilə yaranmışdır. Quruluşca mürəkkəb olub, etnotoponimdir.

Tarixi mənbələr də bu adda etnosların varlığını təsdiq edir. Vaxtı ilə Herоdot özünün “Tarix” əsərində göstərmişdir ki, “...muğlar Kaspi dənizinin cənub-qərbində yaşayan Midiya tayfalarından biridir”. Eramızdan əvvəl X-IX əsrlərdə Midiya şahlığı dövründə muğlar çox böyük nüfuza malik olmuş, ictimai- siyasi, dini hadisələrdə fəal iştirak etmişlər. “Muğ” sözünə “mux” şəklində Gültəkin və Tonyuquq abidələrində də təsadüf olunur.

Avestada da muğlar ən qədim qövm (nəsil) kimi öz təsdiqini tapır. Çox qədimdən inancları Tanrıçılıq olsa da, sonralar az qismi bu inancını saxlamış, bir çoxları məcburi və qeyri-məcburi atəşpərəstliyi, zərdüştliyi qəbul etmişlər. Tədqiqatçılar atəşpərəst muğların ayinlərinin, dini mərasimlərinin ilkin muğamın (musiqi janrı) əlamətlərini özündə əks etdirdiyini də bildirirlər.

Tarıxı sənədlərdə Şərqdə çox böyük, nüfuzlu bir dini təlimin banisi və "Avesta"nin müəllifi Zərdüştün özünün muğ tayfalarının nümayəndəsi olması, Urmiya və ya Zərdüşt şəhərlərinin birindən çıxdığı qeyd edilmişdir.

Sonralar Zərdüşt dinini yayanlar əsasən muğlar olublar. Muğlar "Avesta" kitabında olan ayinləri dünyada təbliğ etmiş və insanları tək Allahlığa ibadət etməyə çağırmışlar. Ona görə də çox vaxt onlara “muğlar - atəşpəstlərdir” deyirlər. “Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti”ndə də (“Şərq-qərb”, Bakı-2006, III cild, səh:394) “muğ” sözü isim və tarixi termin kimi farsca “Zərdüşt dininə mənsub adam, atəşpərəst, məcusi (zərdüştlüyə və atəşə sitayiş edən insanlara verilən ad-İ.V.)” kimi izah olunur. Ə.Fərzəlinin qeydinə görə isə, “muğ” (“mux”) “od”, “alov” deməkdir.

Hazırda “muğ”ların adı “Muğan” toponimində və “Muğam” musiqi janrının adında, yer adlarında, şimal-qərb zonasında daha çox işlənən "muğal" (Qaxda bu adda kənd də var- "Qaxmuğal") sözündə, eləcə də haqqında bəhs etdiyimiz “Muxas” kəndinin adının birinci yarısında (ğ→x əvəzlənməsi nəzərə alınmaqla -İ.V.) və s. yaşamaqdadır. (https://anl.az/el/Kitab/2018/05/cd/Azf-302434.pdf)

İndi də “Muxas” oykoniminin ikinci yarısı (“as”) barədə. Faktlar göstərir ki, “as” (“az”) da yer üzündə, o cümlədən Azərbaycanda geniş yayılmış etnoslardan (xalqlardan) birinin adıdır. Ümumiyyətlə, müxtəlif türk xalqlarının boy-soy (tayfa-nəsil) bölgüsü kimi diqqəti çəkən və tərkibində as//az komponentini yaşadan etnonimlər çoxdur. Təkcə Asiya, Qafqaz, Azov, Azərbaycan, Astara, Araz kimi qitə, ölkə, şəhər, çay və dəniz adlarındakı “as//az” sözü sübut edir ki, aslar vaxtilə dünyanın qüdrətli xalqlarından olmuşlar. Fikrimizcə, “as” (“az”) sözü güclü, qüdrətli, nəhəng deməkdir. Elə indi də öz aramızda güclü insanlara bəzən "as" demirikmi?!

Azərbaycan adının yaranmasında da bu komponentin iştirakı istisna olunmur. (https://www.anl.az/el/q/qarabag_1/q-9.htm)

Ölkəmizin adının özündə “az”ın olması, həmçinin Vətənimizdə, eləcə də Qərbi və Cənubi Azərbaycan ərazilərində “muğ//mux”la və “as//az”-la başlayan və bitən xeyli toponimin varlığı da həmin etnos və ya tayfaların qədimdən bu regionlarda mövcudluğunu sübut edir, qədim türk tayfalarının bölgədəki izlərini əks etdirir.

Azərbaycanın şimalında da atəşpərəstliyin mövcud olmasına inamsız yanaşanlara isə muğlarla bağlı bu bölgədəki toponimləri (xüsusən “Muğan” toponimini) təkrar xatırladır, soruruq ki, burada indi də oda, atəşə ehtiram göstərilməsinin və odun-ocağın müqəddəs tutulmasının, ona and içilməsinin, ziyarət və qəbiristanlıqlarda od yandırmağın və s. kökü hardan gəlir, izləri hara aparır? Bir də Herodot onu da yazıb ki, Qafqaz dağları arasındakı düzlərdə "müqa" (bəlkə də "muğ") adlı tayfa yaşayırmış.

Görkəmli toponimist V.A.Nikonov “Muğan” yer adını atəşpərəst mənalı muq (“muğ/mux”) sözü ilə əlaqələndirərək göstərirdi ki, atəşpərəstlik dini bir zamanlar Azərbaycanda geniş yayıldığından belə izahat tamamilə mümkündür. Məşhur akademik Ə.Dəmirçizadə də Muğan sözünün “muğ” tayfa (qəbilə) adından yarandığını bildirirdi. B.Budaqov və Q.Qeybullayev də bu fikirlə razılaşırlar. ”O zaman Azərbaycan torpağında minlərlə od yanırdı. İstər möhtəşəm məbədlərdə, istərsə də sadə adamların səcdəgahlarında səndəl və şümşad ağaclarının ətirlərini ətrafa yayaraq “müqəddəs od” alovlanırdı. Bir çox səyyah və alimlər, o cümlədən XVIII əsrdə İngiltərənin görkəmli ictimai xadimi, səyyah və publisist olmuş Conas Hanuey (1744) Bakı ətrafında tikilmiş müxtəlif tipli qədim od məbədlərinin tam komplekslərinin mövcudluğu haqqında yazırdı” (“Atəşgah məbədi” Dövlət atrix-memarlıq qoruğu). Necə olur; atəşpərəst muğlar buralara gəlir, onlarla oykonimin yaranmasına səbəb olurlar, burda ibadət edirlər, amma atəşpərəstliyi gətirmirlər!? Qədim dövrlərdə zərdüştilərin-atəşpərəstlərin Suraxanı atəşgahını ziyarət etmələri barədə faktlar da heç nə demirmi? Buranı ancaq hindlilər ziyarət etmirdi, axı. 1970-80-cı illərdə mən özüm bunun şahidi olmuşam.

Tarixi mənbələr göstərir ki, hələ qədimdə Qafqaz Albaniyasında atəşpərəstlik xristianlıq tərəfindən təqibə məruz qalsa da, mövcudluğunu qoruyub saxlaya bilib. Bir də nə isə iddia etmək hələ sübut etmək deyil.

Ona görə də ürəklə deyə bilərik ki, Muxas etnotoponimi də muğ(mux) və as(az) etnoslarının adını yaşadır. Yəni onların adlarının birləşməsi ilə yaranıb. Mənası isə “müqəddəs, güclü od və atəş – atəşpərəst(lər)” deməkdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.12.2025)

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının dahi Azərbaycan şairi Məhəmməd Füzuliyə həsr edilmiş məqalələrin dərcini davam etdirir.

 Füzuli irsinin öyrәnilmәsi tarix etibarilә çox qәdimdir. Bu dahi söz ustasının ağılları vә ürәklәri heyrәtә salan zәngin yaradıcılığının, sәnәtkarlıq qüdrәtinin tәdqiqinә istәr Qәrbdә, istәrsә də Şәrqdә yüzlәrlә әsәr hәsr edilmişdir. Yüzlәrlә zәka sahibi bu böyük sәnәtkarın qәlәmindәki şeiriyyәtin sirlәrini açmaq üçün düşünmüşdür. Yüzlәrlә ürәk bu könülaçan şeir lalәzarından vәcdә gәlmişdir.

Füzulinin şeir xәzinәsi tükәnmәzdir. Öz xalqının qәlbinә, ruhuna vә varlığına ürәkdәn bağlı olan Füzuli bizim dövrümüzdә özünün hәqiqi vә yüksәk qiymәtini almışdır.

Xalqımızın milli iftixarı olan bu dahi şairin әsәrlәri … dәfәlәrlә vә böyük tirajla nәşr edilmişdir. Füzulini oxucu kütlәsinә tanıtdırmaq, onun şairlik şöhrәtini geniş ölçüdә yaymaq, Füzuli sәnәtinin incәliklәrini izah etmәk işindә Azәrbaycan әdәbiyyatşünaslarının da әmәyi vardır... Başqa klassiklәrimizlә birlikdә, Füzuli yaradıcılığının tәdqiqi xüsusi elmi mәktәb halına düşmüşdür. Onun haqqında dissertasiyalar, monoqrafik kitabçalar vә mәqalәlәr yazılmışdır. Әlbәttә, bu әsәrlәr nәhәng bir sәnәtkarın çoxcәhәtli, rәngarәng yaradıcılığını hәlәlik tamamilә әhatә etmir.

Müasir әdәbiyyatşünaslıqda Füzulinin öyrәnilmәsi, tәdqiqi vә izahı iki istiqamәtdә olmuşdur. Birincisi, onun elmi-tarixi tәdqiqi, digәri isә yaradıcılığının, sәnәtkarlıq xüsusiyyәtlәrinin, poetik görüşlәrinin şәrhi vә izahıdır.

Füzuli irsini ciddi elmi tәdqiqat әsasında öyrәnmәk işindә iki әdәbiyyatşünasın – professor Hәmid Araslı vә professor Mir Cәlalın әmәyini qeyd etmәk lazımdır.

H.Araslının 1939-cu ildә çap olunmuş “Füzuli” kitabçası, “Azәrbaycan әdәbiyyatı tarixi”ndәki (I cild, 1943) “Füzuli” oçerki, Azәrbaycan dilindә ilk “Leyli vә Mәcnun” әsәri, “Yeddi gözәl” vә “Yeddi cam” әsәrinin müqayisәsi, “Füzulinin müәmmaları”, “Füzuli vә vәtәn” vә sair mәqalәlәri Füzulinin әdәbiyyatımızdakı mövqeyini göstәrir, onun tәdqiq tarixinә dair әtraflı mәlumat verir. Bu әsәrlәrdә şairin tәrcümeyi-halı geniş işıqlandırılır, әsәrlәri yığcam halda tәhlil edilir. H.Araslının tәdqiqat әsәrlәri vә mәqalәlәri sovet dövründә Füzuli haqqında düzgün vә әtraflı mәlumat verәn ilk mәxәzdir. Bir istedadlı әdәbiyyatşünas olaraq H.Araslının tәdqiqat üsulunda özünü göstәrәn әsas cәhәt faktları, tarixi hadisәlәri hәqiqәtә uyğun tәrzdә, dürüst vә dәqiq vermәkdir. H.Araslı Füzuli yaradıcılığını tәhlil etmәzdәn әvvәl şairin yaşayıb-yaratdığı dövrü vә bu dövrün mürәkkәb siyasi, tarixi hadisәlәrini elmi dәlillәr әsasında tәhlil edir. Mәlumdur ki, bu, elmdә dәfәlәrlә özünü doğrultmuş әsl tәdqiqat üsuludur. Şairin yaradıcılığını vә hәyata baxışını onun yaşadığı konkret hәyat şәraitindәn, dövrün mühüm ictimai-siyasi faktlarından tәcrid etmәdәn izah etmәk vә bu siyasi-tarixi hadisәlәrә әsaslanıb qiymәtlәndirmәk yeganә vә düzgün üsuldur. Müәllif dә öz tәdqiqatında bu prinsipi әsas götürmüş vә Füzulinin yaşadığı orta әsrin әn mürәkkәb tarixi, siyasi hadisәlәrini izaha çalışmışdır. Daha sonra H.Araslı Füzulini tәdqiq edәn Qәrb vә Şәrq alimlәri üzәrindә dayanır, onların әsәrlәrindә şairә verilәn müxtәlif qiymәtlәrә öz münasibәtini bildirir.

Füzuli poeziyasındakı dәrin lirizmi, fәlsәfi ümumilәşdirmә qüvvәsini vә zәngin forma xüsusiyyәtlәrini düzgün qiymәtlәndirәn görkәmli alim vә şәrqşünaslardan misal gәtirmәklә müәllif, şairin dünya әdәbiyyatı şeirindәki mövqeyini tәyin etmәyә çalışır. Xüsusilә onun ingilis alimi Gibbdәn gәtirdiyi misal Füzuli sәnәtinin ümümdünya әhәmiyyәtini düzgün müәyyәn edir. Gibb yazır: “Füzuli ilhamını bir türk vә ya fars şairinin әsәrlәrindәn deyil, öz könlündәn alırdı. Öz dühasının işığı, izi ilә gedәn Füzuli!.. Sәləflәrin heç birinin aça bilmәdiyi yeni bir yol tapmışdır. O, könül şairi kimi tәk qalmışdır”.

H.Araslı tәdqiqat әsәrlәrindә tarixi-әdәbi faktları tәkrar etmir, eyni zamanda bu faktları elmi bir dillә, bәzәn dә publisistik tәrzdә ifadә edir. O, Füzulinin dil vә üslub xüsusiyyәtlәrindәn danışarkәn, hәr şeydәn әvvәl, bunu nәzәrdә tuturdu: “Öz doğma dilini, bәxtiyar anasının qucağında öyrәnәn Füzuli böyüdükcә o dilin xüsusiyyәtlәrini dәrindәn tәdqiqә başladı. O, tәhsilini artırmağa çalışdı, әrәb vә fars dillәrini incәdәn-incәyә öyrәndi”.

H.Araslının Füzuli haqqındakı bu tәdqiqatında diqqәti cәlb edәn xüsusiyyәtlәrdәn biri dә şairin ayrı-ayrı әsәrlәrinin düzgün elmi tәhlilidir. Müәllif sadәcә olaraq, şairin әsәrlәrinin mövzu, süjet vә ideyasını, sәnәtkarlıq xüsusiyyәtlərini, dil vә üslubunu tәhlil etmәklә kifayәtlәnmir. İlk növbәdә, bu әsәrlәrin yaranması tarixini, özündәn әvvәlki klassik şeirlә әlaqәsini izaha çalışır. Şairin әsәrlәrindә dövrlә, mövcud tarixi şәraitlә bağlı olan cәhәtlәri elmi dәlillәrlә әsaslandırır. Füzuli sәnәtinә qida verәn amillәri; onun konkret hәyat hadisәlәri әsasında yazdığı әsәrlәrindәki fәlsәfi-ictimai mәsәlәlәri, xalq rәvayәtindәn vә hәyatdan gәlәn motivlәri işıqlandırır. Bu cәhәtdәn onun “Azәrbaycan dilindә ilk “Leyli vә Mәcnun” әsәri daha sәciyyәvidir”.

Hәmin mәqalәdә müәllif Şәrqdә vә Şәrq şeirindә geniş yayılmış “Leyli vә Mәcnun” mövzusu üzәrindә dayanır. Bu mövzunun hansı әsaslara görә istәr xalqlar arasında, istәrsә dә klassik Şәrq poeziyasında bu qәdәr geniş yayılmasının sәbәblәrini şәrh edir. Müәllif “Leyli vә Mәcnun” mövzusunda dәyәrli әsәrlәr yaradan Cami, Hatifi, Nәvai, Nizami kimi klassik Şәrq şairlәrinin sәnәtkarlıq mәharәtini, üslub xüsusiyyәtlәrini göstәrir. O, bu mövzunun ilk dәfә әrәb әfsanәsindәn alındığını, daha sonralar yazılı әdәbiyyata keçәrәk yuxarıda adları çәkilәn sәnәtkarlar tәrәfindәn mükәmmәl surәtdә işlәndiyini qeyd edir. Mәqalәdә diqqәti cәlb edәn cәhәt “Leyli vә Mәcnun” mövzusunda әsәr yazan iki şairin – Nizaminin vә Füzulinin sәnәtindәki yaxınlığı, incә bağlılığı izah etmәkdәn ibarәtdir.

Hәqiqәtәn dә, Nizaminin mәşhur “Leyli vә Mәcnun” poemasından sonra bu mövzuda әn qüvvәtlisini yaradan Füzuli olmuşdur. Bu iki böyük Azәrbaycan şairini әsrlәr ayırsa da, onları ruh, fikir vә poetik ustalıq baxımından bir-birinә yaxınlaşdıran vә bağlayan cәhәtlәr daha qüvvәtlidir.

Nizami әnәnәlәri ilә Füzuli şeirinin әlaqәsini, hәr şeydәn әvvәl, bu iki Azәrbaycan şairinin hәyata bağlılığında görәn müәllif, hәr iki sәnәtkarın başqa әsәrlәrindә dә meydana çıxan oxşar cәhәtlәri elmi şәkildә sübut edir. Әlbәttә, müәllifin qeyd etdiyi kimi, hәmin oxşar cәhәtlәr zahiri bәnzәyişlәrdәn ibarәt deyildir. Nizami sәnәti ilә Füzuli yaradıcılığı arasındakı incә yaxınlıq vә bağlılıq qüdrәtli söz demәkdәn, dәrin fikir söylәmәkdәn, şairlik dühasının gücündәn irәli gәlәn müsbәt bir cәhәtdir.

H.Araslı Nizaminin “Yeddi gözәl” poeması ilә Füzulinin “Hәft cam” әsәrlәrindәki fikir, forma vә ideya baxımından bir-birinә yaxın cәhәtlәri araşdırarkәn dә hәmin tәlәbә uyğun olaraq hәrәkәt etmişdir. Hәmin әsәrlәri müqayisә edәrkәn müәllif daha çox bu iki şairin hәyata, cәmiyyәtә, ictimai hadisәlәrә baxışı üzәrindә dayanır, onları fәrqlәndirәn vә birlәşdirәn fәlsәfi nәticәlәri şәrh edir. Bundan başqa, istәr Nizami, istәrsә dә Füzulinin elmi-әdәbi görüşlәrindәki bәnzәyişlәri dә izah edir.

Hәr iki әsәri ayrı-ayrılıqda tәhlil etdikdәn sonra müәllif onları bir-birinә yaxın edәn cәhәtlәri: fәlsәfi istiqamәt, fikir, şeirin quruluşu vә s. izah edir vә bu nәticәyә gәlir ki, “Hәft cam” әsәri kompozisiya etibarilә Nizami tәsirindә olduğu kimi, elmi әsası ilә dә onunla bağlıdır. Lakin Nizaminin poeması çox geniş, xalq nağılları vә tәbiәt tәsviri ilә zәnginlәşdirilmiş, mәrdlik, qәhrәmanlıq, fantaziya genişliyi, hәyat tәsvirlәri ilә böyük bir alәmi әhatә etdiyi halda, Füzulinin әsәri, әsasәn, muğam, saqi vә musiqi mәclislәrindәn qırağa çıxmır. Şairin qoyduğu mütәrәqqi ideyalar ancaq musiqi vә şәrab mәclislәri çәrçivәsindә hәll olunur.

Yalnız “Leyli vә Mәcnun”da yox, ümumiyyәtlә, Füzulinin başqa әsәrlәrinin tәhlilinә hәsr edilmiş mәqalәlәrindә dә H.Araslı böyük şairin yaradıcılığını, görüşlәrini müәyyәn bir sistem halında götürür vә izah edir. “Füzulinin müәmmaları” adlı tәdqiqatı da belә bir elmi axtarışın nәticәsidir.

Mәqalә Füzuli yaradıcılığının incәliklәrinә dәrindәn bәlәd olan, bu yaradıcılığın fәlsәfi köklәrini, parlaq poetik formasını duyan vә dәrk edәn bir alimin istedad vә zәhmәtini nümayiş etdirir.

***

Füzuli sәnәtinin elmi-bәdii şәrhini verәn vә şairin poeziyasını düzgün qiymәtlәndirәn alimlәrimizdәn biri dә Mir Cәlaldır. Әgәr füzulişünas alim kimi H.Araslını daha çox şairin yaradıcılığının elmi-tarixi tәdqiqi maraqlandırmışsa, Mir Cәlal Füzuliyә yaradıcı sәnәtkar kimi yanaşmışdır. Onun “Füzulinin poetik xüsusiyyәtlәri” adlı elmi әsәri dә daxil olmaqla “Füzulinin lirikası”, “Nizami vә Füzuli şeirindә bәzi müqayisәlәr”, ““Rind vә Zahid”dә köhnәliklә yeniliyin mübarizәsi”, “Mәhәbbәt vә sәnәt”, “İnsanlıq fәlsәfәsi” vә sair mәqalәlәri Füzulini düşünәn, duyan vә sevәn hәrarәtli bir yazıçı – alim әmәyinin qiymәtli mәhsullarıdır.

Mir Cәlal bir filoloq kimi ömrünün xeyli hissәsini Azәrbaycan şeirinin, xüsusilә dә Füzuli poeziyasının tәdqiqinә vә tәhlilinә hәsr etmişdir. Bu da tәsadüfi deyildir. Mir Cәlalı hәmişә xalqın mәnәvi lәyaqәtini yüksәkliyә qaldıran, yaradıcılığı vә әdәbi mövqeyi etibarilә şeirimizin klassik mәktәbinә mәnsub olan nümayәndәlәri daha çox maraqlandırmışdır.

Müәllif Füzuli sәnәtinin ecazkar mәnasını, poetik ustalığını vә kamil forma xüsusiyyәtlәrini böyük diqqәt vә sәylә araşdırmış, şairin poeziya alәminә gәtirdiyi yeniliklәri sәlis, yığcam vә aydın bir dillә şәrh edә bilmişdir. Mir Cәlal daha çox Füzulinin hiss vә hәyәcanlarını, arzu vә meyillәrini, fәlsәfi-әxlaqi görüşlәrini ifadә edәn lirikasını, qәzәllәrini tәhlil edib qiymәtlәndirmişdir.

Müәllif, Füzulinin lirikasından danışarkәn onu mәzmun vә ideya istiqamәtinә görә dörd yerә ayırır vә mövzudan asılı olaraq hәmin qәzәllәrin tәhlili üzәrindә әtraflı bәhs açır. Füzulidә aşiqanә qәzәllәr, mәhәbbәt lirikası qüvvәtli olub mühüm yer tutduğuna görә müәllif dә şairin yaradıcılığının ümumi istiqamәtinә uyğun olaraq saf eşqi tәrәnnüm edәn qәzәllәri daha dәqiq vә әtraflı şәkildә tәhlil edir.

Füzulinin mәhәbbәt lirikası könüllәri ovlayan, gözәlliyi vә hәyatı parlaq, bәdii boyalarla rәsm edәn şәffaf bir bulağa bәnzәyir. Böyük şair insanı mәftun edәn, insan qәlbinin әn dәrin guşәlәrindәn qopub gәlәn hisslәri duyur, böyük bәşәri meyillәri yanıqlı bir dillә vәsf edir.

Füzulidәki hiss vә fikirlәr doğma Azәrbaycan dağlarından qopub gәlәn nәhәng şәlalәlәr kimi güclü, ildırım qәdәr parlaq, sәma qәdәr geniş, әngin bir dәrya qәdәr dәrindir. Bununla belә, şair bu rәngarәng hisslәri hәcmcә kiçik qәzәllәrindә böyük ustalıqla, yığcam ifadәlәrlә tәrәnnüm edә bilmişdir. Mir Cәlal Füzuli lirikasının başlıca xüsusiyyәtlәrindәn danışarkәn birinci növbәdә, onun aşiqanә ruhla yazılmış qәzәllәrini nәzәrdә tutur. Çünki qәzәl bir şeir şәkli olaraq Füzuli yaradıcılığının әsasında durur.

Müәllif Füzuliyә qәdәr vә Füzulidәn sonra gәlәn şәrq şairlәrinin yaradıcılığında qәzәl janrının nә kimi mühüm rol oynadığını vә necә inkişaf etdirildiyini maraqlı elmi dәlillәrlә sübut edir. O yazır: “Qәzәl janrı Azәrbaycan әdәbiyyatında Füzuliyә qәdәr uzun bir inkişaf yolu keçmişdir. Böyük Nizaminin, Xәqaninin, Nәsiminin, Xәtainin qәzәllәri bu sahәdә görkәmli nümunәlәrdir. Lakin Hafiz fars әdәbiyyatında, Nәvai özbәk әdәbiyyatında olduğu kimi, Füzuli dә Azәrbaycan әdәbiyyatında qәzәl şeirinin әvәzsiz, dahi sәnәtkarıdır. Füzuliyә qәdәrki şairlәrimizdәn; ondan sonra gәlәn Vaqiflәr, Vidadilәr, Zakirlәr, Seyid Әzimlәr, Bahar Şirvanilәrdәn heç biri Füzuli sәviyyәsindә, Füzuli kimi incә, zәrif, kamil qәzәl yarada bilmәmişdir”.

Qәzәl janrını inkişaf etdirib bu janrda klassik nümunәlәr yaradan Füzuli hәr şeydәn әvvәl, geniş oxucu kütlәlәrini, xalqı düşünmüşdür. Çünki qәzәl vasitәsilә söylәnәn fikirlәr xalq arasında istәr musiqi ilә, istәrsә dә musiqisiz daha tez yayılırdı.

Füzuli qәzәllәrindәki aşiqanә lirik motivlәr, fәlsәfi fikirlәr, nәsihәtamiz әxlaqi görüşlәr dövrün vә hәyatın әn qabaqcıl, mütәrәqqi meyillәri idi. Mәhәbbәt mövzusunda yazılmış parçalarda isә biz insanpәrvәr, nәcib bir şairin zәngin fikir alәmini, hәyatı sevәn vә insan lәyaqәtini hәr şeydәn yüksәk tutan bir şairin könül çırpıntılarını yaxından duyuruq.

Füzuli ürәyinin bütün tellәri ilә varlığa, hәyata bağlı şairdir. Boş, mücәrrәd xәyallar alәmindә üzәn, ayağı torpaqdan üzülәn, yalnız “gözәllik, gözәllik” deyәn romantik şairlәrdәn fәrqli olaraq, mübariz, mәğrur şairdir. Qürur hissi onun aşiqanә ruhlu qәzәllәrindә dә aydın hiss olunur.

Füzulinin tәsvir etdiyi aşiqin kәdәr vә iztirabı sezilsә dә, bu, ruhi zәiflik, düşkünlük әlamәti deyildir. Әksinә, bu, insanı düşündürәn müqәddәs kәdәrdir. Hәm dә bu aşiq yaşamağa, dünyanın gözәlliklәrindәn vә mәnasından zövq almağa çağıran, nikbin, sağlam bir әhval-ruhiyyәli aşiqdir. Belә әhval-ruhiyyә isә Füzuli şeirindәki realizmdәn, hәyata bağlılıqdan irәli gәlir.

Mir Cәlal Füzuli lirikasındakı mәhәbbәtin dәrinliyi vә genişliyini izah edәrkәn, әn çox şairin real insan hisslәrinә vә münasibәtlәrinә әsaslandığını göstәrir. O, Şәrq şeirindә Füzuli qәzәllәrinin tutduğu mövqeyi, bu qәzәllәrin әhәmiyyәtini belә qiymәtlәndirir: “Bütün Yaxın Şәrqdә dastan dedikdә Firdovsi, rübai dedikdә Xәyyam, әxlaqi-didaktik şeir dedikdә Sәdi xatırlandığı kimi, qәzәl dedikdә dә hәr kәsdәn әvvәl Füzuli yada düşür. Eşq, mәhәbbәt mövzusunda hәcmcә xırda, mәnaca böyük әsәrlәr yazan böyük şairin şirin, mәlahәtli sözlәri yalnız Azәrbaycan dilini bilәnlәri deyil, söz sәnәtini başa düşәn bütün oxucuları heyran qoyur”.

Füzulinin sevgisi hәyati olduğu qәdәr dә fәlsәfi mündәricә daşıyır. Onun “aşiq vә mәşuq”, “bülbül vә gül”, “pәrvanә vә şam” obrazları altında irәli sürdüyü fikirlәr, tәrәnnüm etdiyi hisslәr dә mәhdud-intim münasibәtlәrdәn uzaqdır. Böyük şair mәhәbbәtin real mәnası ilә yanaşı, fәlsәfi mәzmununu da açıb göstәrir. Müәllifin çox haqlı olaraq dediyi kimi: “Füzulinin vәsf etdiyi sevgi mәna vә mәzmunca çox yüksәk bir sevgidir. Bu sevgi sәdaqәt, etibar, sәmimiyyәt kimi hәqiqi insani hisslәrlә zәngindir. Bu, qәlbin, insan mәnәviyyatının geniş fәzasında doğan vә insanı yaşamağa, yaratmağa çağıran bir sevgidir”. Ürәk vә ağıl Füzuli sәnәtindә ecazkar bir ustalıqla birlәşdirilmişdir. Ağıl eşqin fәlsәfi-ictimai әsaslarını nümayiş etdirirsә, qәlb bu eşqin tәbiәtindәki qüvvәti, canlılığı büruzә verir.

Mir Cәlal, Füzulinin lirikasını tәhlil edәrkәn şairin ictimai-siyasi fikirlәri üzәrindә dә geniş dayanır vә bu fikirlәrin dövrün, ictimai quruluşun qanunları ilә necә üz-üzә gәlib toqquşduğunu söylәyir. Hәqiqәtәn dә, Füzuli haqsızlığa qarşı cәsarәtli çıxışlar etmişdir. Bu mәnada, Füzuli sәnәti lirik, incә xüsusiyyәtlәri ilә yanaşı, hәm dә qәzәb vә nifrәt poeziyası olmuşdur. Şair öz dövrünün hakim tәbәqәlәrinin rәzil işlәrindәn tәngә gәlmiş, dövlәt mәmurlarının özbaşınalığını, rüşvәtxorluğunu nifrәtlә damğalamış, şahların vә sultanların saraylarında yaşamağı, onlara boyun әymәyi şәninә sığışdırmamışdır.

Füzulinin tәbiәtindәki mәğrurluq onun şeirlәrindә dә aşkar görünür. Qürur motivi Füzuli lirikasında sәciyyәvi bir hal olmuşdur. Çünki “bütün haqsızlıqlara qarşı Füzuli öz qürurunu saxlayır, öz cәbhәsindәn dönmür. O, әsrinin dövlәt adamlarından – qaragüruhdan uzaq durmağı, kәnar gәzmәyi mәslәhәt bilir. Lakin bu, güşәnişinlik, tәrki-dünyalıq deyildir. Bu öz arzu vә ideallarının sәviyyәsindә durmağı, heç bir qüvvәnin tәsirinә alçalmamağı bacarmaqdır”.

“Füzulinin lirikası” mәqalәsindә müәllif şairin lirik şeirlәrinin formasından vә bәdii xüsusiyyәtlәrindәn dә bәhs etmiş, bu şeirin qәlbi vә ruhu oxşayan cәhәtlәri, şairin söz ehtiyatı haqqında maraqlı fikirlәr söylәmişdir.

Füzuli şeirinin dәrin tәhlilini verәn elmi әsәrlәri içәrisindә әn görkәmli yeri “Füzulinin poetik xüsusiyyәtlәri” adlı kitab tutur. Bu әsәr şairin yaradıcılığını, xüsusilә qәzәllәrini elmi şәkildә, bütün incәlik vә xüsusiyyәtlәri ilә tәhlil edәn qiymәtli tәdqiqat işidir. Müәllif hәr şeydәn әvvәl, şairin şeirә baxışını, estetik görüşlәrini dәrindәn izah edir. Kitab beş fәslә bölünmüşdür. Fәsillәrdә şairin lirikası, şeir mәktәbi, bәdii dili, peyzajları vә s. tәhlil olunur. Tәdqiqatçı, Füzuli şeirlәrindәki forma xüsusiyyәtlәrini, bu şeirin mәfkurәvi-ictimai mәnasını, fәlsәfi köklәrini, söz ehtiyatını, tәsvirlәrini, bәdii dilindәki obrazlılığı sәlis, yığcam vә yüksәk elmi bir dillә şәrh etmişdir.

Füzulinin poetikası dedikdә müәllif şairin özündәn әvvәlki klassik irsә münasibәtini, şeirә gәtirdiyi yeniliklәr, lirikasındakı bәdii qüvvәti vә mәntiqi inandırıcılığı nәzәrdә tutur vә tәhlilini dә hәmin istiqamәtdә aparır.

Bütün görkәmli klassiklәrimiz kimi, Füzuli dә öz әsәrlәrindә yeri gәldikcә bәdii yaradıcılığının bir sıra mühüm nәzәri mәsәlәlәrinә toxunmuşdur. Әlbәttә, müәllifin qeyd etdiyi kimi, Füzuli bu xüsusda ayrıca bir elmi әsәr yazmamışdır. Lakin şairin söz sәnәti haqqında, sözün tәsir gücünә dair, elmlә şeirin, bәdii yaradıcılığın vәhdәti, şairin cәmiyyәtdәki mövqeyi, özündәn әvvәl yazıb-yaradan ustadlarına münasibәti vә sair mәsәlәlәrә dair çoxlu qiymәtli, orijinal mülahizәlәri var ki, hәmin mülahizәlәri öyrәnmәk bugünkü әdәbiyyatşünaslıq elmi üçün çox faydalıdır.

Füzuli sözә böyük qiymәt verirdi. Yerindә deyilәn sәrrast vә mәnalı sözü incidәn qiymәtli sayırdı. Şair söz dedikdә obrazlı ifadәni, sәnәti, bәdii fikri nәzәrdә tuturdu. Bu haqda yazdığı “Söz” rәdifli qәzәli xüsusilә maraqlıdır. Füzuli söz sәnәtinә yiyәlәnmәyi böyük mәharәt sayırdı. Yeni, tәsirli vә mәnalı söz deyәn şairi kamil, ağıllı, fәrasәt sahibi kimi yüksәk qiymәtlәndirirdi.

Füzulinin şeir, sәnәt qarşısında qoyduğu mühüm tәlәblәrdәn biri dә elmә, biliyә hәrtәrәfli yiyәlәnmәk idi. Çünki “elmsiz şeir, әsassız divar kimi bir şeydir”. Şairdә istedadla yanaşı, gözәl bәdii zövq, dәrin ağıl, mәntiq vә bilik olmalıdır. Mir Cәlal, Füzuli sәnәtindәn çıxış edәrәk, şairin sәnәtә, elmә vә biliyә verdiyi әhәmiyyәti izah edәrәk deyir: “Füzulinin şeirdә söz sәnәtindәn etdiyi ilk әsas tәlәblәrdәn biri elmdir, bilikdir. Şair gәrәk bilik versin, әsәr gәrәk oxucunu vә dinlәyicini mәlumatlandırsın, onun sәviyyәsini artırsın, onu yüksәltsin. Belәliklә, şeir gәrәk oxucu kütlәlәrini silahlandırsın, tәrbiyәlәndirib hәyata, mübarizәyә hazırlaşdırsın”.

Füzuli öz dövrünün böyük şairi olması ilә yanaşı, hәm dә hәrtәrәfli dünyagörüşünә malik alim – mütәfәkkir idi. Buna görә dә o, şeiri, sәnәti dәrin tәsir gücünә malik, hәyatın vә cәmiyyәtin qarşısında duran vacib mәsәlәlәrә cavab verәn bir mәfkurә silahı kimi yüksәk qiymәtlәndirirdi. Şair hәr bir sәnәt xadimini ilk növbәdә cәmiyyәtә, xalqa arxalanan, hakim tәbәqәlәrlә üz-üzә dayanan vә onlardan qorxmayan mәğrur tәbiәtli görmәk istәyirdi. O, eyni zamanda sәnәtkarın tәvazökar olmasını, öz qәlәm yoldaşlarının sәnәtinә ehtiram bәslәmәsini dә tövsiyә edirdi.

Müәllif Füzulinin sәnәti ilә әdәbi görüşlәrinin eyni bir mәnbәdәn qidalandığını dәqiq vә inandırıcı faktlarla sübut edir.

Füzuli söz sәnәtinә dair söylәdiyi fikirlәrini әyani surәtdә yaradıcılığına tәtbiq edәn sәnәtkar idi. O, qәzәlin geniş yayılmasının sәbәblәrini izah edәrkәn bu formada yazmağın şәrәf vә mәsuliyyәtindәn danışır, qәzәli “hünәr bağının gülü” adlandırır. Çünki qәzәl yazmaq, lirik şeir yazmaq, insan qәlbinin daxili alәminә vaqif olmaq vә onun incәliklәrini duyub ifadә etmәk çox çәtindir. “Qәzalü-qәzәl seydi asan deyildir”. Şairin şairliyi dә, Füzulinin dediyi kimi, insanın ancaq hiss vә hәyәcanlarını nә dәrәcәdә düzgün ifadә elәmәsindә bilinәr.

Bu mәharәtә malik olmayanlar, Füzulinin fikrincә, şeir sәnәtindәn uzaqlaşmalıdırlar. Füzulinin 400 il qabaq dediyi bu fikirlәr bu gün belә doğrudur. Mir Cәlal әsәrindә Füzuli poeziyasının mayasındakı hәyat eşqini – lirika xüsusiyyәtlәrini, şairin bәdii dilindәki incәlik vә obrazlılığı, fikirlәrindәki dәrinlik vә genişliyi, qәzәllәrin şәkli xüsusiyyәtlәrini inandırıcı tәhlil edir.

Mənbə: Məsud Əlioğlu. “Darıxan adamlar”. 

Bakı, 2009, səh.266–275

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.12.2025)

Xalq yazıçısı, akademik Kamal Abdullanın əsərlərindən seçilmiş bir sıra qranula – cövhər sayıla biləcək məqamları “Ədəbiyyat və incəsənət” oxucularına təqdim edir.

Kamal Abdulla özü seçilmiş bu cövhərlər barədə yazır: “İllərdən bəri yazdığım müxtəlif şeirlərin, esselərin, pyeslərin, hekayə və romanların, publisistik məqalələrin və elmi əsərlərin, verdiyim intervülərin hər birinin içində yer almış və bu gün də öz məzmunu, tutumu, forması ilə diqqətimi çəkən misralar, cümlələr günlərin bir günü sanki dil açıb mənə dedilər ki, bizim bir-birimizdən zaman və məkanca ayrılığımıza son qoy və bizi bir-birimizin yanında yerləşdir. Sən görəcəksən ki, bu zaman biz tamamilə yeni bir cazibədə zühur etmişik. Onlar qeyri-səlis məntiq dili ilə desək, içində olduqları mətnin qranulaları (ilkin vacib hissəcikləri) idi. Qranula, başqa cür ifadə etsək, cümlədən (mətndən) bütün artıq hissələri siləndən sonra yerdə qalan cövhərdir.”

Beləliklə, hər gün Kamal Abdulladan 7 qranula:

1.

Cavid Azərbaycan ədəbiyyatının semiotik bütövlüyünü qorudu. Burada “aşağı” var idi, Cavid “yuxarı”nı qurdu.

2.

Azərbaycan ədəbiyyatının bu günə qədər hövlnak (oxu: qorxaqcasına) qaçmağa çalışdığı ən başlıca mövzu, ideya budur: o biri dünyanı görməzliyə vurmaq. Guya o biri dünya yoxdu, məhşər ayağı yoxdu və cavab vermək vaxtı - o müdhiş vaxt heç vədə gəlməyəcək.

3.

“ Bu ağrılar, əzablar

Bizə gəlib dəydilər.

Unuduldu sevilən,

Unuduldu sevəni.

Bu ağacın içində

məni gizlədəydilər,

dost da gəlib baxaydı

tapammayaydı məni.”

4.
Gözəllər gözəli Banuçiçəyin istəkliləri az deyildi. Beyrək, Bayburd hasarının bəyi, Yalançı oğlu, Basat, Uruz...

5.

Ruhunda yol məzmunu daşımayan mətn yoxdur. Hər mətn özü boyda bir yoldur.

6.

Şəkillərdə yeni il balaca uşaq kimi, köhnə il qoca, yaşlı bir adam kimi təsvir edilir. İlin hökmünə bax!..

7.

Hacı Mir Həsən ağa Səyyah: Həyatı tərk eləməyin düz üç yüz otuz altı üsulu var. İnsanlıq onlardan yalnız biri ilə - ölümlə tanışdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.12.2025)

Könül, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Robin Şarmanın kitablarından bəyənib seçdiyim bəzi fikirləri əziz oxucularıma təqdim etməkdəyəm.

Robin Şarmanı həmkarlarından fərqləndirən əsas cəhətləri hansılardır? İlk öncə, onun klassik fəlsəfənin taftalogiya şəkli almış aforizmlərindən xeyli uzaqda dayanaraq müasir, 3-cü minillik fəlsəfəsini yaratmaq istəməsi cəhdi.

Robin Şarma yazır:

1.   Çalışın, sizin barənizdə heç kəs hər şeyi bilməsin. Şəxsiyyətinizi sirli saxlayın.

2.   Tam yetkin şəxsiyyət olmağın əlaməti -  baş verən hər şeyə öyrənmək səbəbi kimi baxmaqdır. Daim öyrənin. Hətta müəllimlərin də müəllimi var.

3.   Düşünmə keyfiyyəti həyat keyfiyyətini müəyyənləşdirir. Fikirlər canlı varlıqlardır, xırda enerji qığılcımlarıdır.

4.   Sənin həyatına məna qatan insanlarla daha çox bir yerdə ol. Həmişə eləmək istədiyin şeyləri elə. Arzuladığın qayaya dırmaş, hansısa bir alətdə ifa etməyə başla, yağışın altında rəqs elə, yeni işə başla. Musiqini sevməyi öyrən, daha bir xarici dil öyrən, uşaqlıqda malik olduğun heyrətlənmək xüsusiyyətini yenidən özünə qaytar.

5.   Möcüzəli anların qədrini bil, onlarda çim!

6.   Özündə zamanın necə qiymətli olması barədə çox dərin düşüncə yarat. Başqa insanlara imkan vermə ki, bu çox qiymətli kapitalı səndən alsınlar. Və onu elə fəaliyyət növlərinə qoy ki, bunu etməyə dəysin.

7.   Həyatda uğur göstəriciləri nə əşyalar, nə pul, nə cəmiyyətdəki yerinizdir. Bu, həyatdan aldığımız sevincdir.

8.   Xoşbəxtlik düzgün düşüncələrlə gəlir, düzgün düşüncələr təcrübə ilə gəlir, təcrübə isə səhv düşüncələrlə gəlir.

9.   Fiziki hərəkətlərə vaxt ayırmayanların həmin vaxtı öz xəstəliklərinə ayıracağı qaçılmazdır.

10.  Əksər insan öz evinin arxasındakı mövcud bağçadan həzz almaq əvəzinə, haradasa üfüqlərdən uzaqlarda yerləşən hansısa sirli, möcüzəli bağçanı arzulayır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.12.2025)

Fatimə Məmmədova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bəzən elə filmlər olur ki, insanın içinə dərin bir toxunuş buraxır, həyatı və duyğuları sanki aynada göstərir. “Soyuq Günəş” də mənim üçün elə bir film oldu. Hər səhnəsi, hər epizodu insanın qəlbinə işləyir, içində unudulmaz izlər buraxır. Bu film yalnız bir sevgi hekayəsi deyil – o, real həyatın kədərini, ümidini, susqun acılarını və gözləməyin ağırlığını göstərir. Bəzən ekran qarşısında oturub öz həyatımızla paralel vəziyyətləri görürük və ürəyimizdə dərin bir hiss yaranır.

İranə Kərimovanın Yarqunat obrazına verdiyi ruh və hisslər mənim üçün həm təsirli, həm də insanın içini sarsıdan bir təcrübə oldu. "Soyuq Günəş" filmi illər keçsə də tamaşaçıların yaddaşından silinmir. Bu ekran işi təkcə bir sevgi hekayəsi deyil – ayrılığın, susqun kədərin və taleyin içində itib-batan iki gəncin yanğısının hekayəsidir. Filmin hər kadrında gözləməyin ağır nəfəsi, sevginin həm şəfa, həm də cəfa olması hiss olunur. Elə buna görə də insanlar hələ də bu filmi izləyir, yenidən hiss edir və danışırlar. Bu hekayəyə can verən obrazlardan biri də Yarqunatdır. Onun yaşadığı sevgi, çəkdiyi iztirab və içində daşıdığı ümidsiz gözlənti ekran qarşısında minlərlə tamaşaçını ağlatdı. Amma bu yükün ən böyük hissəsini Yarqunatı canlandıran aktrisa İranə Kərimova daşıdı. O, yalnız rol oynamadı- bir qadının illərlə içində saxladığı fəryadı, susduqca böyüyən ağrını və ömrünü gözləməyə sərf edən bir sevginin izini öz ruhunda yaşadı.

İranə Kərimova deyir ki, ssenarini oxuyan ilk an ağlamağa başlayıb. O sevginin ağırlığı, o ayrılığın acısı və bir qadının illərlə darvazaya baxıb “bəlkə bu gün gələr” ümidi onun üçün təkcə bədii mətn olmadı — insanın içini yandıran gerçək bir hekayə kimi təsir etdi. Və həmin anda özünə çox sadə, amma çox ağır bir sual verdi: “Mən bu yükü daşıya biləcəyəmmi?”

Bu müsahibədə İranə Kərimova təkcə çəkiliş prosesindən danışmır. O, Yarqunatın yaşadıqlarını necə içində hiss etdiyini, hansı səhnələrdə özünü itirdiyini və bu rolun onun həyatında necə iz buraxdığını açıq şəkildə bölüşür. Onun sözlərindən aydın olur ki, “Soyuq Günəş” sadəcə bir film deyil- bir çox insanın qəlbində açılıb sağalmayan yara kimi qalan bir hekayədir.

– İranə xanım, filmdə yer almaq təklifini qəbul edərkən ilk nə düşündünüz?

– Mən bu təklifi alanda ilk təəssüratım çox gözəl olmuşdu. Sonradan mənə ssenari göndərdilər. Ssenarini oxuyarkən çox təsirlənmişdim, kədərlənmişdim. Mən çox duygusal insan olduğum üçün bu mənə çox pis təsir etmişdi və tərəddüdə düşdüm ki, “görəsən mən bu ağırlıqda yükü daşıya bilərəmmi? Aktrisa olaraq yox, insan olaraq bu yükü içimdə daşıyıb, bunu insanlara çatdıra bilərəmmi?” – deyə özümə o sualı verdim. Amma təbii ki, bu əsərin altında qaldığım ilk hisslər idi. Sonradan özümü toparladım. Düşündüm ki, bu təklif və əsər çox gözəldir. Əgər mən bu filmə çəkilsəm, bu bir tarix olar deyə fikirləşdim. Çünki bu Azərbaycan aktyorları ilə çəkilmiş ilk ləzgi filmi idi. Ona görə də bu təklifi böyük bir məmnuniyyətlə qəbul etdim.

– İranə xanım,  obrazı canlandırarkən yaşadığınız sevgi və itkini özünüzdə necə hiss etdiniz?

– Mən hər kəsə Yargunatın yaşadığı kimi təmiz və ülvi sevgini yaşamağı arzulayıram. Amma təbii ki, sonu belə bitməmək şərtilə. Yargunatı daha çox kənardan müşahidə edirdim. O obrazı canlandıra-canlandıra onun yaşadığı hissləri, itkini, o üzüntünü, illər yaşadığı Yarmətə olan özləmi, onsuz qaldığı anları gözümün qarşısında təsəvvür edirdim. Bütün bunları sadəcə filmdə yox, filmdən kənarda olan hekayə kimi canlandırmağa çalışırdım ki, bu illər ərzində bu qadın nələr çəkib, hansı əzablarla öz oğlunu böyüdüb, hər gün gözü qapıda qalıb, Yarməti gözləyib. Bunları gözümün qarşısında canlandırmağım çəkiliş zamanı mənə çox kömək olurdu.

– O zamanlar 20 yaşınız var idi və bu ilk böyük ekran işiniz idi. Bu məsuliyyəti necə qarşıladınız?

– O zamanlar 20 yaşım var idi və bu ilk böyük ekran işim, ilk baş rolum idi. Böyük bir məsuliyyət keçirirdim. Yarqunatın yeri hazırda mənim üçün başqadır. Çünki mən heç vaxt düşünə bilməzdim ki, bu film mənə bu qədər uğur gətirə bilər,tamaşaçı sevgisi gətirə bilər. İnsanlar mənə öz sevgi hekayələrini indiyədək yazırlar. Bəzən məsləhət alırlar. Filmin çəkilişindən illər keçsə də insanlar hələ də izləyirlər. Bu çox qürurverici bir şeydir. Deməli, bizim gördüyümüz işin bir nəticəsi oldu. Bu sadəcə məşhurluq xatirinə çəkilmiş və kənara qoyulmuş bir film olmadı. Bu film insanların qəlbinə toxuna bildi. İnsanların həyatında nəyinsə dəyişməsi üçün müsbət bir rol oynadı.

– “Soyuq Günəş” filmindəki ən çətin səhnə sizin üçün nə oldu?

– Mənim üçün ən çətin səhnə Yarqunatın Sona ilə olan bir dialoqu idi. Hansı ki, mənim ilk çəkiliş günüm idi və mən ilk dəfə idi ki, belə çətin bir səhnə ilə qarşılaşmışdım. Bilmirdim bacaracam, yoxsa bacarmayacam. O duyğulu səhnələrdə ağlamaq lazımdır, tamaşaçını həmçinin ağlatmaq lazımdır. O səhnədə rejissorlarımızın mənə böyük köməyi oldu. Rejissor mənə bir hekayə danışdı və məni o hekayəyə saldı və mən o səhnəni canlandırmağı bacardım. Heç bir aktyor səhnədə özünü izləyərkən özünü bəyənmir. Mənim də özümü bəyənmədiyim səhnələr çoxdur. Düşünmüşəm: “Kaş daha yaxşı oynayardım”, “Kaş ki, burada bir az fərqli edə bilərdim”. Sırf Sona ilə olan səhnə isə mənim ürəyimcə idi. Ən çətinlik çəkdiyim səhnə də o oldu.

Oktyabr ayının sonları olduğuna görə bizə bəzən hava şəraiti mane olurdu. Filmi Qusar rayonunun Yarqun kəndində çəkmişik və oktyabr ayı orada sanki qış idi. Biz isə filmdə yayı nazik geyimlərlə canlandırırdıq. Hər kəs bu filmi Yarqunatla Yarməti o qədər sevmişdi ki, düşünürəm ki, ona görə film bu qədər uğurlu alındı.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.12.2025)

Azərbaycan Ədəbiyyat Fondunun “Yazıçı” nəşriyyatında Xalq yazıçısı Anarın “2=3+4, yaxud iki ailədə üç Xalq yazıçısı, dörd Xalq şairi” adlı kitabı işıq üzü görüb. Nəfis tərtibatlı, illüstrasiyalı kitab Azərbaycan ədəbiyyatı irsinə böyük töhfələr vermiş iki nəsildən, onlar barədə həqiqətlərdən və onların ədəbi nümunələrindən ibarətdir.

608 səhifəlik bu unikal kitabı tərtib edən Xalq yazıçısı Anar uzun illər ərzində təkcə öz yazdıqlarını yox, qəhrəmanlarının – Səməd Vurğun, Rəsul Rza, Nigar Rəfibəyli, Vaqif Səmədoğlu, Ənvər Məmmədxanlı və Yusif Səmədoğlunun yazdıqlarını eyni ideya-estetik yaradıcılıq məcrasına qoşaraq, onları eyni axında birləşdirərək ən yeni ədəbiyyatın ən milli paradiqması olaraq təqdim edibdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı kitabdan hissələri oxucularına təqdim edir.

VAQİF SƏMƏDOĞLU. “RUS ÇARININ TANKLARI”

Sən bəlkə də sevinərdin

Baxıb dənizə sarı

Axı yuxuna girməzdi

Rus çarının tankları.

Bilirsənmi, artıq kəsib

Ümid keçən yolları

Tikilməmiş türmələrin

Hörülməmiş hasarı.

Bu şeiri mən 1968-ci ildə, Sovet ordusu Çexoslovakiyaya girəndə Füzuliyə həsr etmişəm. Səhv eləmirəmsə, o vaxt Füzuli gecəsi keçirilirdi. İşə bax, üstündən iyirmi il keçəndən sonra sovet tankları Bakıya girdi. Göz yaşları içində Anara zəng vurdum. Dəstəyi həyat yoldaşı götürdü. “Axı yuxuna girməzdi rus çarının tankları”, – dedim telefonda, Zemfira xanım da kövrəldi. Müdriklər düz deyib ki, tarix təkrar olunur.

(“Azərbaycan” jurnalı, 1996)

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.12.2025)