Rəqsanə Babayeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

İnsan bəzən özünü ən çox yoranda bunu heç kim görmür. Çünki o, yorğunluğunu gizlətməyi öyrənib. Hətta elə ustalıqla gizlədir ki, ətrafındakılar onu “ən möhkəm”, “ən dözümlü”, “ən toparlanmış” insan kimi tanıyır. Halbuki daxildə səssiz bir aşınma gedir. Səs çıxarmayan, şikayət etməyən, kömək istəməyən insanların iç dünyasında yığılan yük, bəzən ən ağır fırtınadan daha dağıdıcı olur. Bu halı bir cümlə ilə ifadə etmək mümkündür: güclü görünmək yorğunluğu.

Uşaqlıqdan bizə öyrədilən bir neçə cümlə var: “ağlama”, “özünü ələ al”, “möhkəm ol”, “sən bacararsan”. Bu cümlələr niyyətcə yaxşıdır, amma zamanla insanın içində yanlış bir qəlib yaradır. Sanki zəif görünmək ayıb, kömək istəmək acizlik, yorulduğunu demək isə uğursuzluq kimi təqdim olunur. Beləcə, bir çox insan hisslərini ifadə etmək əvəzinə, onları içində saxlamağı seçir. İlk vaxtlar bu, özünü qoruma üsulu kimi işləyir. Sonra isə həyat tərzinə çevrilir.

Güclü görünən insanların ortaq cəhətləri olur. Onlar çox vaxt başqalarına dayaqdır, amma özləri kiməsə söykənməyi bacarmır. Hər kəsə məsləhət verirlər, amma öz problemlərini bölüşmürlər. Hamının dərdinə qulaq asırlar, amma “məni də dinlə” deməyə çəkinirlər. Onlar üçün “yük olmaq” qorxusu var. Elə bilirlər ki, hisslərini açsalar, dəyərdən düşəcəklər. Halbuki insanı dəyərli edən mükəmməl görünməsi yox, həqiqi olmasıdır.

Cəmiyyət də bu rolu bəzən şüursuz şəkildə gücləndirir. Məsələn, bir ailədə böyük övlad tez-tez “sən böyüksən” cümləsini eşidir. Bu söz məsuliyyət verir, amma eyni zamanda hissləri arxa plana atır. Böyük olan ağlamamalıdır, inciməməlidir, sınmamalıdır — sanki yazılmamış bir qayda kimi. Zaman keçir, uşaq böyüyür, amma o daxili qadağalar onunla qalır. Artıq o, böyüdüyü üçün deyil, öyrəşdiyi üçün susur.

Güclü görünmək istəyinin arxasında çox vaxt qorxu dayanır. Rədd edilmək qorxusu. Anlaşılmamaq qorxusu. Zəif bilinmək qorxusu. İnsan düşünür ki, əgər içindəki qarışıqlığı göstərsə, insanlar uzaqlaşacaq. Ona görə də o, cilalanmış bir versiyasını təqdim edir. Sakit, nəzarətli, ölçülü. Halbuki daxildə suallar var, narahatlıq var, bəzən ümidsizlik də var.

Bu yorğunluğun ən çətin tərəfi odur ki, ölçülmür. Heç bir analizdə çıxmır, heç bir tibbi göstəricidə görünmür. Amma davranışlarda hiss olunur. İnsan daha tez əsəbiləşir, daha tez incinir, daha tez tükənir. Əvvəl zövq aldığı şeylər maraqsız gəlir. Cavab verməyə həvəs olmur. Danışmaq ağır gəlir. Bu, sadəcə fiziki yorğunluq deyil — emosional yüklənmədir.

Maraqlıdır ki, güclü görünən insanlar çox vaxt “mən yaxşıyam” cümləsini avtomatik deyirlər. Hətta yaxşı olmadıqları günlərdə belə. Bu, bir refleksə çevrilir. Çünki izah etmək yorucudur. Hissləri sözə çevirmək çətindir. Bir də qarşı tərəfin necə reaksiya verəcəyini bilməmək var. Bəzən insan danışmaqdan çox, anlaşılmamaq ehtimalından yorulur.

Daxili gərginliyi gizlətmək uzun müddət davam edəndə, insan öz hisslərinə də uzaqlaşır. Nə hiss etdiyini seçə bilmir. Kədərmi, qəzəbmi, yoxsa sadəcə boşluqmu — qarışır. Bu, emosional keyimə halıdır. Sanki ürək özünü qorumaq üçün səsi azaldır. Çünki çox danışanda çox ağrıyır.

Güclü görünmək mədəni bir obraz kimi də təqdim olunur. Filmlərdə, seriallarda, ədəbiyyatda “sarsılmaz” qəhrəmanlar çoxdur. Onlar az danışır, az şikayət edir, çox dözür. Bu obrazlar ilham verici olsa da, gerçək insan psixologiyası üçün tam uyğun model deyil. Çünki real həyatda insanın dözümlülüyü də fasiləyə ehtiyac duyur.

Duyğuları ifadə etmək zəiflik deyil. Əksinə, bu, daxili şüurun işlədiyini göstərir. Hissini tanıyan və adlandıran insan özünü daha yaxşı idarə edir. Psixoloji tədqiqatlar da göstərir ki, emosiyaları bastırmaq onları yox etmir — sadəcə dərinləşdirir. Bastırılan hiss forma dəyişir: bəzən gərginlik olur, bəzən yuxusuzluq, bəzən səbəbsiz narahatlıq.

Güclü görünmək yorğunluğunun bir səbəbi də müqayisə mədəniyyətidir. Sosial mediada hamı yaxşı görünür, uğurlu görünür, xoşbəxt görünür. İnsan öz daxili qarışıqlığını başqasının seçilmiş anları ilə müqayisə edir. Nəticədə belə bir düşüncə yaranır: “hamı bacarır, mən də bacarmalıyam”. Bu “bacarmalıyam” cümləsi zamanla daxili təzyiqə çevrilir.

Halbuki həyat fasilələrlə gözəldir. Dayanmaqla, etiraf etməklə, bəzən “bu gün yaxşı deyiləm” deməklə. İnsan özünə bu icazəni verməyəndə, daxildə sərtləşmə başlayır. Özünə qarşı mərhəmət azalır. Özünü daim performans göstərməli olan biri kimi görür.

Güclü görünən insanların ən gizli ehtiyacı təhlükəsiz ünsiyyətdir. Yəni mühakimə olunmadan danışa biləcəyi bir insan. Məsləhət yox, dinləmə. Həll yolu yox, anlayış. Bəzən bir cümlə kifayət edir: “yorulduğunu görürəm”. Bu cümlə insanın içindəki yükü yüngülləşdirə bilir.

Emosional dözümlülük susmaq deyil. Emosional dözümlülük hissləri tanıyaraq yaşamaqdır. Ağrını qəbul edib onun içindən keçməkdir. Güclü olmaq heç yıxılmamaq deyil — yıxılanda özünə düşmən kəsilməməkdir.

Həyatda ən davamlı güc elastik gücdür. Sərt olan tez qırılır, elastik olan isə bükülür və yenidən düzəlir. İnsan psixologiyası da belədir. Hisslərini qəbul edən, lazım olanda kömək istəyən, yorulduğunu deyə bilən insanlar daha sağlam dayanır.

Bəzən bir insanın həyat keyfiyyəti onun nə qədər güclü göründüyü ilə yox, nə qədər səmimi yaşadığı ilə ölçülür. Səmimiyyət isə daxildən başlayır. Özünə qarşı dürüstlükdən.

Güclü görünmək yorğunluğu səssiz bir haldır, amma çıxış yolu var. Kiçik addımlarla: bir dostla açıq söhbət, gündəlik yazmaq, “yox” deməyi öyrənmək, hər şeyi tək həll etməyə çalışmamaq. Bunlar zəiflik deyil — daxili intizamdır.

İnsan bəzən maskanı çıxaranda rahat nəfəs alır. Çünki maskanı daşımaq üz ifadəsindən daha ağırdır.

Və bəlkə də ən vacib cümlə budur: hər zaman güclü görünmək məcburiyyət deyil. İnsan olmaq kifayətdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.02.2026)