İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu ilə “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının birgə layihəsində bu gün sizlərə türk dünyasının böyük şairi və mütəfəkkiri Mövlana Cəlaləddin Rumi barədə söz açacağıq. Bu gün onun anadan olmasının 1019-cu ildönümüdür.

 

Mövlana Cəlaləddin Rumi 30 sentyabr 1207-ci ildə Bəlx şəhərində (indiki Əfqanıstan ərazisi) anadan olub. XIII əsrin ən böyük sufi şair və mütəfəkkirlərindən biri hesab olunur. Atası Bəhaəddin Vələd dövrünün tanınmış alim və vaizlərindən idi.

Ailəsi sonradan Xorasandan qərbə köçərək Anadoluya gəlib və nəhayət Konyada məskunlaşıb. Ruminin həyatının böyük hissəsi burada keçib və məhz buna görə ona “Rumi”, yəni “Rum diyarından olan” adı verilib

Rumi əvvəlcə dini elmlər, fəlsəfə və hüquq sahəsində ciddi təhsil alıb. Lakin onun dünyagörüşündə ən böyük dəyişikliklərdən biri Şəms Təbrizi ilə görüşündən sonra baş verib. Bu görüş Ruminin həyatında mühüm dönüş nöqtəsi olub. O, bundan sonra mistik düşüncəyə, ilahi eşqə və insanın mənəvi kamilləşməsinə daha dərindən yönəlib

Yqəin ki Elif Şafakın “Aşk” romanını oxumusunuz. Roman məhz bu iki şəxsiyyətin münasibətləri barədədir.

Şəms Təbrizi Ruminin həyatında xüsusi yer tutur. Onların görüşü Ruminin daxili dünyasını dəyişdirib. Rumi üçün Şəms sadəcə müəllim və ya dost deyil, onun mənəvi inkişafında mühüm rol oynayan şəxs olub. Şəmsin sonradan Konya şəhərindən yoxa çıxması Ruminin böyük kədərinə səbəb olub.

Bu ayrılıq onun yaradıcılığında dərin iz buraxıb. Ruminin “Divan-i Şəms” adlı əsərinin böyük hissəsi də Şəmsə olan mənəvi bağlılığı ilə əlaqələndirilir.

 

Ən məşhur əsərləri

 

“Məsnəvi” (مثنویمعنوی) — Ruminin ən məşhur əsəridir. Altı cilddən ibarət böyük mənəvi-poetik əsərdə müxtəlif hekayələr, rəvayətlər və alleqoriyalar vasitəsilə insanın mənəvi kamilləşməsi, nəfs, eşq, səbir, təvazökarlıq və Allah sevgisi haqqında düşüncələr ifadə olunur.

 

“Divan-i Şəms Təbrizi” (دیوانشمستبریزی) — əsasən qəzəllərdən və digər poetik nümunələrdən ibarətdir. Əsərdə ilahi eşq və Şəms Təbriziyə olan mənəvi bağlılıq mühüm yer tutur.

 

“Fihi Ma Fih” — Ruminin söhbət və düşüncələrindən ibarət nəsr əsəridir.

 

“Məcalis-i Səbə” — onun müxtəlif məclislərdə söylədiyi dini və mənəvi söhbətlərin toplusudur.

 

“Məktubat” — Ruminin yazdığı məktublardan ibarət əsərdir.

Düşüncələrinin əsas mövzuları

Ruminin fəlsəfəsinin mərkəzində eşq dayanır. Lakin onun haqqında danışarkən “eşq” yalnız romantik məna daşımır. Ruminin yaradıcılığında bu, insanı mənəvi olaraq dəyişdirən və Yaradanına yaxınlaşdıran ilahi məhəbbət mənasında işlənir.

 

Onun düşüncələrində:

insanın özünü tanıması;

nəfsə qalib gəlmək;

səbir və təvazökarlıq;

bağışlamaq;

mənəvi azadlıq;

Allah sevgisi;

zahiri görünüşdən çox daxili aləmə diqqət;

bütün insanlarda mənəvi dəyər görmək

kimi mövzular mühüm yer tutur.

 

Ruminin adı həmçinin səma mərasimi ilə sıx bağlıdır. Onun davamçıları tərəfindən inkişaf etdirilən Mövləvi ənənəsində dərvişlərin fırlanaraq icra etdikləri səma mənəvi yüksəlişin və Allahla birliyin simvolik ifadəsi kimi qəbul edilir. Ruminin ölümündən sonra onun ardıcılları əsasında Mövləviyyə təriqəti formalaşıb. Konya isə bu ənənənin əsas mərkəzinə çevrilib.

 

Mövlana 17 dekabr 1273-cü ildə Konyada vəfat edib. Onun vəfat etdiyi gecə Mövləvi ənənəsində “Şəb-i Arus” — “Toy gecəsi” adlandırılır. Bunun səbəbi Ruminin ölümü ayrılıq deyil, Allaha qovuşma kimi görməsi olub. Ruminin məzarı Konyadakı Mövlana Muzeyi və türbəsində yerləşir və bu məkan bu gün də dünyanın müxtəlif yerlərindən gələn insanların ziyarət etdiyi mühüm mədəni-mənəvi mərkəzlərdən biridir.

 

Ədəbiyyatdakı yeri

Mövlana Cəlaləddin Rumi əsasən fars dilində yazıb və farsdilli klassik ədəbiyyatın ən böyük simalarından biridir. Onun əsərləri sonrakı əsrlərdə İran, Anadolu, Orta Asiya və Cənubi Asiya ədəbiyyatına böyük təsir göstərib. Ruminin yaradıcılığı bu gün də yalnız Şərqdə deyil, dünyanın müxtəlif ölkələrində oxunur və tədqiq edilir. Onun əsərləri müxtəlif dillərə tərcümə olunub.

Allah rəhmət eləsin!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(30.09.2026)

 

ZƏFƏRİ NƏYİN BAHASINA ƏLDƏ ETDİYİMİZİ MƏDƏNİYYƏTİN DİLİ İLƏ GÖSTƏRMƏK, ONUN ƏSL DƏYƏRİNİ DAHA DƏRİNDƏN DUYMAĞA KÖMƏK EDİR

 

Kənan Məmmədli,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

ADA Universitetində Anım Günü ilə bağlı “Zəfər Rəqsi” filminin təqdimatı keçirildi. Tədbir maraqlı idi, diqqətçəkən idi, ölkəmizin müxtəlif ali təhsil ocaqlarından tələbələr və müəllim heyəti, eləcə də döyüş meydanında odun-alovun içindən qələbəyə qədər getmiş qazilər, şəhid ailələrinin üzvləri bir araya gəlmişdilər.

 

“Zəfər Rəqsi” Azərbaycanın Qarabağ Zəfərinin beşilliyinə həsr olunmuş, 2025-ci ildə ərsəyə gətirilən qısametrajlı bədii filmdir. Ekran işi “Ədibin Evi” Ədəbiyyata Dəstək Fondunun təşəbbüsü, “Balakhani Operating Company” şirkətinin dəstəyi ilə ASAN TV tərəfindən istehsal edilib və bu platformanın ilk bədii filmi hesab olunur.

Bunları bilirik. Amma bilmədiklərimiz də var. Bunlar - qısa müddətdə, böyük olmayan büdcəylə bu cür gözəl bir filmin necə ərsəyə gətirilməsi təfərrüatıdır. Bəzən bir işi ərsəyə gətirmək üçün ona tam qəlbən bağlananlar bir araya gəlir, bax müvəffəqiyyətin əsl rəhni də budur.

Film iki ayağını itirmiş qazinin yaşantılarından ibarətdir. Ata, ana və oğul – məhrumiyyətləri, əzabları üçlükdə çəkirlər, sonda isə dövlətin öz qazilərinə sahib çıxması onları kədər burulğanından qoparıb sevincə sürükləyir.

Tədbir ənənəvi qaydada - Azərbaycan Dövlət Himninin səsləndirilməsi və Vətənimizin suverenliyi uğrunda canlarını fəda etmiş qəhrəmanların xatirəsini bir dəqiqəlik sükutla yad etməklə başladı.

Və “Ədibin Evi” Ədəbiyyata Dəstək Fondunun icraçı direktoru Şəfəq Mehrəliyeva səhnədə göründü, “Zəfər Rəqsi” filmi barədə geniş məlumat verdi. Söhbətini tarixi bir uzlaşmayla başlayaraq o, filmin çəkilməsinə maddi dəstək göstərən “Balakhani Operating Company” şirkətinin olmasını, filmin Balaxanıda çəkilməsini də bir tale işi hesab etdi. Belə ki Azərbaycanın ilk filmi məhz Balaxanıda 1898-ci ildə çəkilib, “Balaxanı mədənində neft fontanı” adlı həmin filmi Aleksandr Mişon lentə alıb.  

Şəfəq xanım qeyd etdi ki, “Zəfər Rəqsi” filmi “Ədibin Evi” tərəfindən keçirilən Mir Cəlal adına Hekayə Müsabiqəsinin qalib əsəri - Yaşar Bünyadın “Heyvagülü” hekayəsinin motivləri əsasında çəkilib.

Əlbəttə ki “Ədibin Evi”nin keçirdiyi Mir Cəlal adına Hekayə Müsabiqəsinin ədəbi funksionerlər tərəfindən ölkədə keçirilən ədəbi müsabiqələr arasında ən səviyyəli hesab edilməsini bu yerdə vurğulamaq lazımdır, çünki nəticə etibarı ilə ortaya çıxan hekayələr məhz “Heyvagülü” kimi süjet baxımından dolğun, məzmun baxımından maraqlı, bədii-estetik baxımındansa mükəmməl olurlar.

Tədbirin keçirildiyi günün, yəni sentyabrın 28-inin həm də görkəmli yazıçı, ədəbiyyatşünas və pedaqoq Mir Cəlalın anım gününə təsadüf etməsi isə onun anlamına və əhəmiyyətinə ikiqat güc qatırdı. Və bunu xatırladan Şəfəq Mehrəliyeva təsadüfi deyil ki söylədi:

“Yazıçı Mir Cəlal Azərbaycan ədəbiyyatında hekayəçilik janrının ən parlaq nümayəndələrindən biridir. Onun irsi bizə xatırladır ki, böyük ədəbiyyat həmişə böyük həcm demək deyil. Bəzən bir neçə səhifəlik hekayə uzun bir roman qədər dərin düşüncə doğurur, kiçik bir hadisə bütöv bir dövrün mənzərəsini canlandırır. “Zəfər Rəqsi” filmi ilə biz, Mir Cəlalın məhz bu üslubunu əks etdirməyə çalışmışıq. Qısa 40 dəqiqəlik filmlə Azərbaycanın tarixi Zəfərinin çox tərəflərinə toxunmaq və onun arxasında duran nəinki keçmiş, həm də gələcəyimizə aid arzularımızı göstərməyə çalışmışıq”.

Filmin nümayişindən sonra yaradıcı heyət tələbələrlə müzakirə apardı. Ssenari müəllifi və rejissor Gəray Həsən, baş rolların ifaçıları Azər Aydəmir, Günay Əhməd, Nurlan Mürsəlzadə və Vüsalə Ağamalıyeva Ağayeva, eləcə də ASAN TV-nın direktoru və filmin prodüsseri Emin Musəvi bu layihənin onların hər biri üçün xüsusi əhəmiyyət kəsb etdiyini, şanlı tariximizi yaşadıb gənc nəslə ötürməkdə mədəniyyət sahəsinin üzərinə də vəzifələr düşdüyünü bildirdilər.

Filmdə baş qəhrəmanı - qazini canlandıran tanınmış aktyor Azər Aydəmir bu layihə haqqında öz fikirlərini bölüşərkən qeyd etdi ki, öz karyerasında ilk dəfə qazi obrazını canlandırırdı və bu rol onun üçün həm son dərəcə məsuliyyətli, həm çətin, həm də çox qürurvericidir. O, kinomatoqrafiya sahəsində çalışanların bu mövzulara toxunmasını qələbəmizə bədii bir töhfə kimi dəyərləndirdi və tamaşaçıların bu filmi sevərək daha çox insanla paylaşmasını arzuladı.

Çəkiliş prosesi və bəzi maraqlı faktları da sadalayaq.

Filmin ən təsirli və dəyərli tərəflərindən biri odur ki, çəkilişlərin bəzi səhnələrində layihəyə dəstək verən hasilat şirkətində çalışan real Vətən müharibəsi qaziləri də rol alıblar.

 Ekran əsərinin ümumi hazırlığı təxminən iki ay ərzində ərsəyə gəlib, əsas çəkiliş prosesi isə iki həftə davam edib.

Müharibə sonrakı psixoloji və fiziki reabilitasiya mövzularının dürüst və həssas şəkildə çatdırılması üçün çəkiliş prosesində YAŞAT Fondu ekspert qismində yaxından iştirak edib.

 Təəssüratlarını bölüşən Vətən müharibəsi qazisi, ehtiyatda olan polkovnik-leytenant Elmar Hüseyn müharibə iştirakçıları və onların ailə üzvlərinin təcrübələrini yaradıcı şəkildə olsa da, dəqiqliklə və təsirli şəkildə canlandıran bu milli kino nümunəsinə görə təşəkkürünü bildirdi.

Tədbiri yekunlaşdıran ADA Universitetinin rektoru Hafiz Paşayev “Zəfər Rəqsi” filmi heyətinə uğurlu layihəyə görə təbriklərini çatdırdı, bu qəbildən işlərin beynəlxalq səviyyədə də tanınmasına ehtiyac olduğunu söylədi. Hafiz Paşayevin rejissorla və aktyorlarla dialoqu da maraqlı oldu. O, qeyd etdi ki, bu heyət işin ən mükəmməlini yerinə yetiribdir, bu səbəbdən də bütün digər işlər üçün bir örnək rolunu oynayacaq. Hafiz Paşayev filmin beynəlxalq müstəviyə çıxmasını isə qısametrajlı filmlərə dünya çapında olan maraqla bağladı, məhz bu formatda yeni filmlərin çəkilməsini Azərbaycan kinosunun beynəlxalq arenaya çıxa bilməsini şərtləndirən amil kimi göstərdi.

Qeyd edək ki, “Zəfər Rəqsi” bədii filmi 2026-cı ildə Rusiya, Kanada, Hindistan, İsveç, Almaniya, Niderland Krallığı və Bolqarıstanda keçirilən Beynəlxalq Film Festivallarında münsiflər heyətinin rəğbətini qazanıb, Türkiyədə TURAN Film festivalında TÜRKSOY təşkilatının xüsusi mükafatına layiq görülüb.

 

“Zəfər rəqsi” filmi premyeradan dərhal sonra İctimai Televiziyanın (İTV) efirində geniş tamaşaçı auditoriyasına təqdim edilib. Ekran işinin rəsmi videosunu və fraqmentlərini, eləcə də layihənin gedişatını ASAN Radio Facebook Video Səhifəsi və müvafiq rəsmi media platformaları üzərindən izləmək mümkündür.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.09.2026)

 

Kənan Məmmədli,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

Mövzumuz rəssamlqıdır.

Adi peyzajçı, natürmortçü, portretçi rəssamlardan fərqlənən, digər rəsm sahələrində özünü sınayan rəssamlar adətən daha az tanınırlar. Amma mərhum Rəşid Şərif bir istisna idi.

 

Rəşid Şerif 1953-cü il 29 sentyabrda Bakı şəhərinin Mərdəkan qəsəbəsində anadan olub. 1976-cı ildə Əzim Əzimzadə adına Azərbaycan Rəssamlıq Məktəbini bitirib, elə həmin ildən S.Rəhman adına Şəki Dövlət Dram Teatrının quruluşçu rəssamı vəzifəsində çalışmağa başlayıb. 1989-cuildən – Yuğ Teatrının yarandığı vaxtdan ömrünün son gününə kimi teatrda baş rəssam kimi fəaliyyət göstərib. 2003-cü ildə Estoniyanın Vilyan şəhərindəki “Uqala” teatrında “Dekameron” tamaşasının səhnə tərtibatının müəllifi olub.

Rəşid Şerif 1992-ci ildən karikaturaçı kimi bir sıra qəzetlərlə əməkdaşlıq edib. 1997-ci ildən “Aydın doğan” Beynəlxalq karikatura müsabiqəsinin daimi iştirakçısı olub, 1996-2000-ci illərdə “İlin ən yaxşı karikaturaçısı” nominasiyası üzrə “Media açarı” mükafatına layiq görülüb. “İnsan hüquqları: ikinci nəfəs” (Alma-Atı, Qazaxıstan, 1998-ci il) Beynəlxalq sərgi-seminarının iştirakçısı olub.

Bakı İncəsənət Mərkəzi, Nizami Gəncəvi adına Milli Azərbaycan Ədəbiyyatı Muzeyi, “Adile Naşit” Mədəniyyət Mərkəzi, “Kodolinna Mayas” qalereyası (Tallin, Estoniya, 2003) kimi mötəbər sərgi salonlarında rəsm sərgiləri keçirilib. Azərbaycan teatr rəssamlarının “Retrospektiv” adlı sərgisinin iştirakçısıdır.

1992-ci ildən Azərbaycan Teatr Xadimləri İttifaqının üzvü olub. 2011-ci ildə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin müvafiq Sərəncamı ilə Əməkdar rəssam fəxri adına layiq görülüb.

 

Qurluşçu rəssam olduğu tamaşalar

1. “Açar” (Nizami Gəncəvi)

2. “Səma” (Şah İsmayıl Xətai)

3. “Gəl gedək”, “Gündoğan”, “Bircə qarış” (Ramiz Rövşən)

4. “Ümid”, “Ümid - 2” (Semyuel Bekket)

5. “Leyli demə”, “Yol”,“Dad”, “Vəsl”, “Hicr”, “Rəhm”, “Bəlayi-eşq”, “Yar”, “Ya rəbb”, “Rüsva”, “Əfğan”, “Rindü-şeyda” (Məhəmməd Füzuli)

6. “Yuxu” (Z.Marağayi)

7. “Sentimental vals”, “Birinci akt” (Anton Çexov)

8. “Yasaq” (Əbülqasım Firdovsi )

9. “Təskinlik verməyi unutmayın” (Antuan de Sent-Ekzüperi)

10. “Audiensiya”, “V ölçü”, “Uzun incə bir yoldayam” (Vaqif İbrahimoğlu)

 

Rəşid Şerif 26 mart 2020-ci ildə Bakı şəhərində uzun sürən xəstəlikdən sonra vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.09.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı Xarici ədəbiyyat rubrikasında bu gün sizlərə ingilis yazıçı Uliyam Harvinin hekayəsini təqdim edir. Onu ingiliscədən tərcümə edən BDU-nun Filologiya (ingilis dili və ədəbiyyatı) fakültəsinin məzunu Alsudur.

Və ən əsası – Alsu sevimli şairimiz Qulu Ağsəsin qızıdır.

 

U.F. HARVİ

Qısa hekayələr müəllifi Uilyam Frayer Harvi (1885-1937) qorxu və dedektiv janrının görkəmli nümayəndəsidir.  O, varlı kvaker ailəsindən olub, Oksfordda tibb təhsili alıb. Birinci Dünya müharibəsi illərində Təcili Yardım Bölməsində xidmət edib, sonra Kral Donanmasında cərrah-leytenant vəzifəsinədək yüksəlib. Xilasetmə əməliyyatı zamanı ağciyərində problem yaranıb, ömrünün axrına qədər səhhətində narahatlıqlardan əziyyət çəkib. Buna baxmayaraq, Harvi yaradıcılığa davam edib, qotik üslubda nümunələr yaradıb. İlk hekayələr kitabı “Gecəyarısı evi” (1910) olub.

“Qızmar avqust” (1910) və “Beşbarmaqlı bədheybət” (1919) hekayələri isə kiçik şedevrlər sayılır.                                       

   

                                    

 QIZMAR AVQUST

 

Feniston-Roud, Klephem

20 avqust, 190--.

 

Həyatımın ən əlamətdar gününü hadisələr hələ yaddaşımda təzə ikən, mümkün qədər aydın şəkildə kağıza köçürmək istəyirəm.

Əvvəlcə onu deyim ki, adım Ceyms Klarens Vitenkroftdur.

Qırx yaşım var, tam sağlam adamam, ömrümdə bir gün də xəstəlik nədir, bilməmişəm.

Peşəm rəssamlıqdır, çox uğurlu olmasam da, ağ-qara rəsmlərimdən ehtiyaclarımı ödəyəcək qədər gəlir əldə edirəm.

Yeganə yaxın qohumum – bacım 5 il qabaq ölüb, buna görə də tam müstəqiləm. Bu gün saat 9-da səhər yeməyi yedim, qəzetə göz gəzdirdikdən sonra qəlyanımı yandırıb karandaşım üçün bir ideya tapmaq ümidiylə beynimə sərbəstlik verdim.

Qapı-pəncərə açıq olsa da, otaq boğucu dərəcədə isti idi. Elə qərara gəlmişdim ki, ətrafdakı ən sərin və rahat yer ümumi üzgüçülük hovuzunun axırıdır, ağlıma, nəhayət, ideya gəldi.

Dərhal karandaşı götürüb çəkməyə başladım. Necə aludə oldumsa, nahar yeməyinə də əl vurmadım və yalnız Müqəddəs İuda  kilsəsinin saatı dördü vuranda dayandım.

Belə tələsik çəkilmiş eskizin yekun halı, əmin idim ki, indiyə qədərki işlərimin ən yaxşısı idi. Orada hakim hökm oxuyandan  dərhal sonra məhkəmə kürsüsündəki  cinayətkar təsvir olunmuşdu. O, kök, həddindən artıq yekəpər idi. Çənəsinin  ətrafında əti qat-qat sallanır, qalın, qısa boynunu qırışdırırdı. O, təmiz təraş olunmuşdu, (bəlkə də, bir neçə gün öncə tam təmiz təraş olunmalı idi, deməliyəm) və az qala, keçəl idi. O, kürsüdə dayanmış, qısa, kobud barmaqları ilə kürsü dirəyini sıxaraq düz qabağa baxırdı. Onun üz ifadəsi qorxudan daha çox, tam qəti məğlubiyyət təəssüratı yaradırdı.

Kişi heç də o nəhəng cüssəni daşıya biləcək qədər güclü görünmürdü.

Eskizi bükdüm və səbəbini bilmədən cibimə qoydum. Sonra isə yaxşı bir işin uğurla görülməsinin verdiyi o nadir xoşbəxtlik hissi ilə evdən çıxdım.

Hesab edirəm ki, evdən Trentona getmək niyyəti ilə çıxmışdım, çünki Litton küçəsi ilə irəlilədiyim və yeni tramvay xətlərində kişilərin işlədiyi təpənin dibində Gilkrist yolu ilə sağa döndüyüm yadımdadır.

Ondan sonra hara getdiyim barədə çox solğun xatirələrim var. Tam fərqində olduğum isə tozlu asfalt səkidən qalxan və az qala toxunulası qədər hiss olunan dəhşətli istilik idi. Qürubda aşağıdan asılmış mis rəngli nəhəng bulud yığınlarının vəd etdiyi ildırımı səbirsizliklə gözləyirdim.

Təxminən beş-altı mil getmiş olardım ki, balaca bir oğlan saatı soruşaraq məni düşüncələrimdən ayırdı.

Saat yeddiyə iyirmi dəqiqə qalırdı.

O uşaq  uzaqlaşandan sonra harada olduğumu müəyyənləşdirmək qərarına gəldim. Gördüm ki, bir həyətə açılan darvazanın qarşısında dayanmışam. Həyətin kənarlarını qurumuş torpaq zolağı əhatə etmiş, burada bənövşələr və al-qırmızı ətirşahlar açmışdı. Girişin üstündə bir lövhə vardı, üzərində belə yazılmışdı:  

“CHS.ATKİNSON. QƏBİR DAŞI DÜZƏLDƏN

İNGİLİS VƏ İTALYAN MƏRMƏRİ USTASI

Ustanın həyətindən şən bir fit səsi, çəkic zərbələri və daşa dəyən poladın sərt səsi gəlirdi.

Ani bir impulsla içəri girdim.

Arxası mənə sarı bir adam naxışlı mərmər lövhə üzərində işləyirdi. Addımlarımı eşidincə çevrildi və mən yerimdəcə donub qaldım.

Bu, bayaq rəsmini çəkdiyim, şəkli hələ də cibimdə olan adam idi.

Yekəpər, yöndəmsiz bədən quruluşu olan bu adam orada oturub başından axan tərini qırmızı ipək dəsmalla silirdi. Amma üzü eyni olsa da, ifadə tamamilə fərqliydi.

O sanki köhnə dostunu görmüş kimi gülümsədi və əlimi sıxdı.

İçəri girdiyim üçün üzr istədim.

“Çöldə hər şey həm isti, həm də hədsiz parıltılıdır”, dedim. “Bura isə səhranın ortasında vadiyə bənzəyir”.

“Vadi barədə bir şey deyə bilmərəm” – deyə cavab verdi, “amma həqiqətən, cəhənnəm istisi var. Əyləşin, cənab”.

          O, üzərində işlədiyi qəbir daşının ucunu göstərdi və mən oturdum.

“Əlinizdəki əla daş parçasıdır ha!” – dedim.

Başını yellədi. “Bir tərəfdən elədir” – cavab verdi, – “bax, bu səthi istədiyin qədər gözəldir, amma arxa tərəfində böyük bir çat var – siz isə çətin ki, fərqinə varasınız. Mən belə mərmərlə heç vaxt əsl yaxşı bir iş görə bilməzdim. Belə yay vaxtı isə heç nə olmur, bu cür istiyə dözür, amma qış gələndə bax gör nə olur. Daşın nöqsanlarını şaxta kimi üzə çıxaran ayrı heç nə yoxdur”.

“Onda bu nə üçündür?” – deyə soruşdum.

Kişi qəhqəhə çəkdi.

“Desəm, inanmazsınız – amma sərgi üçündür. Bəli, düz deyirəm. Rəssamların sərgisi olur, baqqalın da, qəssabın da; bizim də olur. Qəbir daşları ilə bağlı olan ən son xırda şeylərin hamısının, yəni”.

O, mərmərdən danışmağa davam etdi – hansının küləyə və yağışa daha yaxşı dözdüyünü, hansının üzərində işləməyin daha asan olduğunu deyirdi; sonra bağından və aldığı yeni qərənfil növündən danışdı. Hər iki dəqiqədən bir alətlərini yerə qoyur, parıldayan başını silir və istiyə söyürdü.

Mən az danışırdım, çünki narahatlıq hiss edirdim. Bu adamla rastlaşmağım mənə nəsə qeyri-təbii, qəribə gəlirdi.

Əvvəlcə özümə təlqin etməyə çalışdım ki, onu daha əvvəl görmüşəm, tanımadığım bu üz yaddaşımın hansısa uzaq künc-bucağında yer tutub. Amma anlayırdım ki, bu, sadəcə, özümü aldatmaqdan başqa bir şey deyil.

Cənab Atkinson işini bitirdi, yerə tüpürdü və rahat bir ah çəkərək ayağa qalxdı.

“Baxın! Sizcə, necə alınıb?” – deyə aşkar bir qürurla söylədi. İlk dəfə oxuyacağım yazı belə idi:

CEYMS KLARENS UİTENKROFTUN

MÜQƏDDƏS XATİRƏSİNƏ

DOĞULUB: 18 YANVAR 1860

ANİDƏN VƏFAT EDİB: 20 AVQUST  190... -

Və bu kəlmə: “Həyatın ortasında ölümlə üz-üzəyik”.

Bir müddət sakitcə oturdum. Sonra isə onurğamdan soyuq titrəmə keçdi. Ondan bu adı harda gördüyünü soruşdum.

“Mən bunu heç harda görməmişəm” deyə Mister Atkinson cavab verdi. “Mənə ad lazım idi, mən də ilk ağlıma gələni yazdım elə. Niyə soruşurdunuz ki?”

“Qəribə təsadüfdür, çünki bu, mənim adımdır”.

O, alçaq səslə uzun fit çaldı.

“Bəs tarixlər?”

“Ancaq birinə cavab verə bilərəm ki, o da düzdür”.

“İşə bax da!” - dedi.

Ancaq o, məndən də az bilirdi. Ona səhərki eskizim barədə danışdıqdan sonra cibimdən çıxarıb göstərdim. Baxdıqca üzünün ifadəsi dəyişərək çəkdiyim adamın üzünə get-gedə daha çox oxşayırdı.

“Elə dünən yox, srağagün” – o dedi, Mariaya deyirdim ki, ruhlar mövcud deyil”.

Heç birimiz ruh görməmişdik, amma nəyə eyham vurduğunu başa düşürdüm.

“Siz, yəqin ki, adımı eşitmişiniz” – dedim.

“Siz də, yəqin, məni hardasa görmüsünüz, yadınızdan çıxıb. Keçən iyulda dənizkənarı Klaktonda olmamısınız?”

Heç vaxt ora getməmişdim. Bir müddət sakit qaldıq. Hər ikimiz eyni şeyə – qəbir daşındakı iki tarixə baxırdıq. Onlardan biri düz gəlirdi.

“Gəlin içəri keçək, bir az şam edək” – dedi cənab Atkinson.

Onun arvadı kənddə böyüyən adamın yanaqları kimi qıpqırmızı yanaqlı, balaca, şən bir qadın idi. Əri məni rəssam dostu kimi təqdim etdi. Nəticə isə elə də xoş olmadı, çünki sardina və vəzəri süfrədən yığışdırıldıqdan sonra qadın Doré İncili çıxartdı və mən yarım saatdan çox oturub heyranlığımı ifadə etməli oldum.

           Çölə çıxanda gördüm ki, Atkinson qəbir daşında oturub siqaret çəkir.

Biz qaldığımız yerdən söhbətimizə davam etdik. “Soruşduğuma görə bağışlayın”, – dedim, – “amma məhkəmədə təqsirli bilinəcəyiniz  nəsə eləmisinizmi?”

Başını yellədi. “Müflis olmamışam, işim kifayət qədər yaxşı gedir. Üç il əvvəl Milad bayramında bəzi gözətçilərə hinduşka vermişdim, amma başqa bir şey yadıma düşmür. Onlar da kiçik idi”, – deyə fikrini tamamladı.

O ayağa qalxdı, eyvandan bir su qabı gətirdi və gülləri sulamağa başladı. “İsti havalarda gündə iki dəfə mütəmadi sulayıram”,  – dedi, – “amma bəzən istilik aralarındakı həssasları məhv edir. Qıcılar... Allah bilir, onlar heç dözə bilməzlər. Harada yaşayırsınız?”

Mən ona ünvanımı dedim. Evə qayıtmaq üçün sürətli addımlarla bir saatlıq yol vardı.

“Vəziyyət belədir”, – dedi, – “gəlin açıq danışaq. Əgər bu gecə evə getsəniz, hər cür qəza ehtimalını qəbul edirsiniz. Sizi araba əzə bilər, yolda banan qabığı və portağal qabığı ola bilər, düşmüş nərdivanları da unutmayaq”.

O, qeyri-mümkün şeylərdən o qədər ciddi danışırdı ki, bu, altı saat əvvəl gülünc görünərdi. Amma mən gülmədim.

“Ən yaxşısı budur”, – deyə davam etdi, – “siz burada gecə saat on ikiyə qədər qalasınız. Yuxarı çıxarıq, siqaret çəkərik, bəlkə, içəridə bir az sərin olar”.

Təəccüblü şəkildə razılaşdım.

...Biz çardağın altındakı uzun və alçaq bir otaqda oturmuşuq. Atkinson arvadını yatmağa göndərib. Özü isə siqarımdan birini çəkə-çəkə kəsici alətlərini yağdaşın üstündə itiləməklə məşğuldur.

Hava ildırımla dolu kimidir. Mən bu qeydləri açıq pəncərənin qarşısında, sınıq-salxaq bir masanın üstündə yazıram.

Masanın ayağı qırılıb və Atkinson – alətlərlə yaxşı iş görənə oxşayır – oyma bıçağını itiləyib bitirən kimi onu təmir etməyə başlayacaq.

Artıq saat on birdən keçib. Mən bir saatdan az müddətə buradan gedəcəyəm.

Amma istilik boğucudur.

İnsanı dəli etməyə bəs edər.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.09.2026)

 

 

 

(İntiqam Yaşarın “Gədəbəy hoykuları” üzərinə bir neçə söz)

 

Əkbər Qoşalı,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının redaktoru

 

Deyirəm, nə qəribədir: iki-üç gün öncə iş yoldaşlarımızla günorta gəzintisində haykulardan söz düşmüşdü; Asiya ruhaniyyatı, fəlsəfəsi və kulturolojisini yaxşı bilən, yaddaşı güclü mötəbər iş yoldaşımız, rəhmətlik ELÇİNin çevrisində illər öncə oxuduğu bir neçə haykunu əzbər söylədi və qərəlində, kıvamında yorumlarda bulundu; indi budur, “Ədəbiyyat Qəzeti” bizim yeni nəsil şairlərindən İntiqam Yaşarın ilk haykularını yayımlayıb. Nə gizlədim, dərhal həmin mötəbərlə bölüşdüm; o da lütf edib oxudu və iki cümlə yazdı: “Fikirlər hayku üçün çox mürəkkəbdir, düşünürəm. Hayku daha sadə olur...”

Bu yazı İntiqamın ilk haykuları, iş yoldaşımın iki cümləlik rəyi üzərinə hasil oldu…

 

Bəli, bir ədəbi biçim öz yurdundan çıxanda onun nəfəsi, ritmi, hətta bəlkə başqa nəsnələri də dəyişmiş ola bilir.

Sakit okeanın qıyısındakı uzaq adalarda – Gündoğar ölkədə yaranıb yüzillərin poetik yaddaşından süzülən haykunun səs-sorağı gəlib Azərbaycanın günbatarında, dəli Kürdən xeyli yuxarılardakı dağlarda yankılana bilməzdimi? – İntiqamın ilk haykuları bir yığın suala cavab bulma çabası kimi görünürmü ola?..

Bəs yapon şairinin doğaya baxan gözləri Gədəbəyin quzeyində iyul qarını, dağların arasından qalxan tüstünü, alaçığa dəyən narın yağışı, şehli çəmənliyi, bulağı, kəhər atı görsəydi, nə deyərdi görəsən?

Gəlin sualı tərsinə qoyaq:

Azərbaycan şairinin gözü yapon haykusunun minillik estetik yaddaşından keçib öz dağlarına baxsa, nə görərdi?

Budur, İntiqam Yaşarın “Gədəbəy hoykuları” bu iki uzaq coğrafiya arasında kiçik, iddiasız, amma düşündürücü bir poetik körpü təsiri bağışlayır. Belə körpülər daha öncələr və günümüzdə olmayıbmı? – Olub, əlbət, var, əlbət! Ancaq nə körpülərin çoxluğunun ziyanı var, nə də mövcud körpülər yetərlidir… Bəlkə bizim bayatıdan haykuya (yaxud tərsinə) təsirlənmələrin olub-olmaması öyrənilə bilər; olsun, yaponun 3, bizim 4 misraya sığdırdığımız poe-fəlsəfi yük, örnəyi şotlandın 5 misralıq sonetinə sığır?.. İnsanoğlu şeiri söz-söz, misra-misra, bənd-bənd böyüdüb bəlkə?.. Bəlkə insanın az, boş ərazilərin çox olan vaxtları daha böyük poetik mətnlər yaranırmış və inkişaf sürətləndikcə, genişləndikcə, kiçilmələr, ixtisarlar zəruri qılınıb?.. – Qoy, akademiyalar, ədəbiyyat, mədəniyyət-sənət ocaqları bu mövzuya talib olsun, biz isə qayıdaq İntiqamın “Ədəbiyyat Qəzeti”ndə çıxan (özünün “hoyku” dediyi) haykularına.

Bəli, filoloji dürüstlük tələb edən bir məsələ var. – Bunlar haykudurmu?

Klassik yapon haykusunun yığcamlığı, doğa olaylarını bir anda tutması, gələnəksəl 5–7–5 mora – yəni üç misrada 5–7–5 ritmik vahid üzrə qurulan yığcam poetik biçim (ən yaxın anlayışla desək, heca)

quruluşu və mövsüm duyumu onun tanınan əlamətlərindəndir; lakin haykunun başqa dillərdəki yaşamı (yaşayışı) çoxdan göstərib ki, bu tür yalnız heca-mora sayımından ibarət deyil; forma başqa dilə keçəndə onun ölçüsündən çox estetik prinsipləri daşına bilir.

Bu baxımdan “Gədəbəy hoykuları”nı klassik yapon haykusunun Azərbaycan dilində dəqiq təkrarı kimi təqdim etmək doğru olmazdı.

İş yoldaşımdan gətirdiyim irad da əsaslı səslənə bilər: “Fikirlər hayku üçün bir qədər mürəkkəbdir; hayku daha sadə olur”. – Doğrudurmu? – Yanlış deyil. Amma bəlkə elə buna görə müəllif silsilənin adını “hayku” deyil, “hoyku” qoyub?

Əgər bu adlandırma şüurlu poetik jestdirsə, bir hərfin dəyişməsi kiçik görünür, yaratdığı məsafə isə böyükdür: müəllif sanki Yaponiyadan aldığı formanı olduğu kimi mənimsəmir, onunla öz dilində danışır…

Başqa sözlə, burada haykunun təqlidindən çox, hayku yaddaşının yerli poetik təfəkkürdə transformasiyasından (dəyişimə və keçidindən) danışmaq mümkündür.

Bəs yaxşı əgər sadəlik və mürəkkəblik məsələsinə yeni vurğu etsək, daha nələri deməliyik?

Bəli, haykunun sadəliyi qətiyyən bəsitlik sayılmamalıdır.

Onun böyük gizəmi odur ki, çox vaxt mürəkkəb fikri mürəkkəb söyləmir. Olayı göstərir və çəkilir; hökmü oxucu verir. – Yaponlar monarxiyanı yaşatsa da, ədəbi yaradıcılıqda monarxlıq eləmir, daha çox spikerlik edir… – Yəni hər kəsin (obrazların) yerinə müəllif özü danışmır, qəti hökm vermir, qəhrəmanlarını danışdırır, oxucunu düşüncəyə (iştiraka) cəlb edir və s…

İntiqam Yaşarın bəzi “hoyku”larında da yaponların hayku yaradıcılığında öndə gələn fəlsəfi-kulturoloji qat işləkdir.

 

“Qəbiristanlıq,

Bütün gözlər önə dikilib,

Geriyə baxan yoxdur”. –

 

Bax, burada ilk baxışda sadəcə qəbiristanlıq görüntüsü var – elə deyilmi? – ancaq “geriyə baxan yoxdur” ifadəsi həmin görüntünü ontoloji anlam qatına keçirir.

Yəni ölüm haqqında danışılmır;

fanilik barədə mühazirə oxunmur; hətta “Eh, bu dünya gəldi-gedərdir” deyilmir.

Sadəcə – “geriyə baxan yoxdur”...

Bax, burada fikir özü danışmağa başlayır…

Başqa bir görüntü:

 

“Qoca baba,

Ayaqları sözünə baxmır,

Əkdiyi ağac əlindən tutub”…

 

Bu, artıq klassik haykunun, necə deyərlər, təmkinli sadəliyindən bir qədər uzaqdır. Burada metafor daha açıqdır, insanlaşdırma güclüdür, fikir öncədən poetik şəkildə təşkil olunub. Lakin görüntünün arxasında qədim bir mədəniyyət kodu dayanır:

əkdiyin bir gün sənin əlindən tutar.

(Hətta, Peyğəmbərə aid edilən ünlü hikmətdə deyildiyi kimi “sabah qiyamət qopacağını bilsəniz, bu gün bir fidan dikin”)…

Bəli, insanoğlu ağac əkir, zaman keçir, ağac böyüyür, əkən qocalır və doğanın bir parçasına dönüşmüş ağac oğlu ağac belə, gün gəlir, onu əkənin dayağına çevrilir.

Beləcə, üç misralıq mənzərədə insan–doğa münasibətinin bütöv çevrəsi tamamlanmırmı?..

Gündoğarın baxışı bəlli… İntiqamın haykuları isə yurdumuzun günbatarındakı dağlar qoynunda gün üzü görüb…

Yapon estetik düşüncəsinin ən ilginc özəlliklərindən biri doğaya insan varlığının davamı kimi baxmasıdır.

Azərbaycanın gələnəksəl dünyaduyumunda da doğa insandan qıraq sanılmır. Örnəyi: “Ağac yaxın, daş doğmadı, adamdan Akif Səmədə”…

Digərlərindən fərqli olaraq bizim dədələrimiz yaradılışın ilkinində ilk sevgilini (qızı) görklü ağacın bağrından çıxardır…

El dilində Dədə palıd deyirik, Ana ağac deyirik…

Dağ yalnız dağ, bulaq yalnız su, ağac da yalnız ağac sanıldısa dünya adiləşməzmi? Ustad Məmməd İsmayıl “Qoymayın dünyanı adiləşməyə” demirdimi?

 

“Bulaqlar, bulaqlar,

bol sulu bulaqlar,

Özünüz, özünüz su içmədiniz.

Ağaclar, ağaclar,

bar verən ağaclar,

Meyvə yemədiniz, yarpaq dərmədiz.

Ah, Günəş,

ah, Günəş, hələ sən,

hələ sən...

Səni nə isidər?

Çiçəklər, çiçəklər,

nə qoxlarsınız?

Yağışı üstünə yağmayan buludlar,

bəs sizi kim duyar,

bəs sizi kim ağlar?..

Bir də mən, bir də mən –

Ömrünü özünə çox görən”...

-demirdikmi bəs?..

 

Görün, sözümüz-sovumuz hardan haraya axın etdi…

Çən, qar, çəmən, at, alaçıq – bunların hamısı ulusun yaddaşında məişətdən mifə, folklordan poeziyaya uzanan anlam daşıyıcılarıdır.

Ona görə Sakit okeanın qıyısındakı estetik duyumla bizim yuxarı dağların poetik doğası arasında ilk baxışda görünməyən bir qohumluq yaranır.

Biri doğaya baxaraq insanı duyur, digəri insana baxaraq doğayı danışdırır.

İntiqam Yaşarın silsiləsində də doğa passiv fon kimi çıxış etmir:

 

tüstü yorulur;

dağlar yol gözləyir;

ağac qocanın əlindən tutur;

alaçıqlar bir-birini salamlayır;

kəpənək daşın üstünə qanadının rəngini xatirə qoyur…

 

Deyirəm, bax, bu artıq coğrafiyanın (akademik demiş), antropomorflaşması, yəni insaniləşməsidir – Gədəbəy insan kimi nəfəs almağa başlayır…

“Gədəbəy hoykuları”nda diqqəti çəkən əsas keyfiyyətlərdən biri də, belə demək olarsa, kadr prinsipidir.

Sanki şair uzun şeir yazmır, əlində “görünməz fotoaparat”, könlünün sərəncamında isə Səttar Bəhlulzadə fırçasını tutma coşğun diləyi… dağları gəzir.

Bu kadra baxın bircə:

axşam və kənd işıqlarına boylanan meşə sükutu…

İkinci kadr:

əlində sarı zənbillə kəndə gələn Günəş…

Üçüncü kadr:

dumana sarı yorğun-yorğun gedən tüstü…

Dördüncü:

özünə sığınaraq yumağa dönmüş it.

Beşinci:

açıq pəncərəsi ilə dərdindən əl açmış kimi görünən yiyəsiz ev.

Bu anlamda silsilə poetik fotoqrafiyadır, Səttar Bəhlulzadənin “Torpağın arzusu, “Kəpəzin göz yaşları”, “Qız bənövşəyə gedən yol”undan alınan ilhamın, zövqün poetikləşdirilməsi, haykulaşdırılması cəhdidir...

Dahi rəssama Tanrıdan rəhmət, gənc İntiqama möhkəm cansağlığı diləklərimizlə dönək fotoqrata…

Fotoaparat gördüyünü saxlayır, şair isə gördüyünün içində görünməyəni oyadır. – Fotoqrafiya ilə poeziya arasındakı fərq də bax, elə bu olsa gərək…

Bəs iyulda qar həncəridir – iyulda qar?.. – Silsilədə mənə ən çox hayku duyumunu xatırladan məqamlardan biri budur:

 

“İyuldur,

Qüzeydə qar var,

Ətrafında tənbəl çiçəklər…”

 

Burada böyük iddia varmı? – Yox.

Heç fəlsəfi hökm də yoxdur.

Ancaq olay var… İyul var… Qar var… Siz iyul qarına baxmayın, iyula baxın – orada çiçək var axı, çiçək. Mən burada Oljas Süleymenovun “İyulda qar”ını xatırlatmaq istəməzdim – poetik fakturası xeyli başqadır. – Lakin mənə elə gəlir şair istisi başdeşən yay günündə birdən bir əyri-üyrü hasarın üstünə iri ağ hərflərlə QAR yazılmasını elə işləyər… oradan şəhərə sərinlik yayılardı… Oljasın (qazaxın!) qarı əriməyən dağları da, qızmar çölləri də Gündoğara daha yaxındır və o, hayku yazmayıb, bizim gözlədiyimiz yayda qış sərinliyini isə bir başqa cür işləməyi uyğun bilib – ustad ustadırsa doğru yapar ya…

 

“Hasarın üstünə cızılıb bir söz – QAR. Həmin o xətdir, həmin o təbaşir, Dünən tamam başqa şeylər yazırdı... Bu gün isə qəfildən, sadəcə – QAR.

Yeniliyi ilə diksindirdi bu söz,

Sadəliyin doğurduğu heyrətlə”…

Qayıdaq yenə bizim İntiqamın olay, iyul və qarına – üçü bir yerdə doğanın kiçik paradoksunu yaradır.

Haykunun ruhuna yaxın olan da bəlkə elə budur: şair doğanı izah etməyəndə doğanın özü şeirə çevrilməzmi ola?..

Gədəbəyin qüzeyində iyulda qalan qar yapon poeziyasının mövsüm həssaslığı ilə uzaqdan-uzağa səsləşir. Coğrafiyalar ayrı, təbiətin insan ruhunda yaratdığı heyrət isə ortaqdır. – Bəs nənənin örpəyindəki çəmənlik? – Silsilənin son görüntülərindən biri özəlliklə zərifdir:

 

“Nənə eynəyini silir,

Örpəyindəki çiçəklər rənglənir,

Çəmənlik ruh oxşayır”.

 

Bərəkətli Gədəbəy torpağının İntiqamdan çox illər öncə ün qazanmış şair oğlu, rəhmətlik İlyas Tapdığın uşaq şeirlərindən biri yadıma düşdü:

 

“Nənənin evində gəbə var.

Gəbənin üstündə

dəvə var,

Dəvənin belində

təpə var,

Təpənin üstündə

nəvə var.

 

Dəvənin yunundan toxunur gəbələr,

Dəvənin üstündə dayanır təpələr,

Təpələr üstündə oynayır nəvələr.”

 

Rəhmətliyin də, İntiqamın da yazdıqlarında artıq doğayla mədəniyyətin sınırı itir.

Çəmənlikdə çiçək var. Nənənin örpəyində çiçək var. Birincisini doğa yaradıb, ikincisini insanoğlu. Lakin şairin baxışında hər ikisi eyni mənzərənin içindədir.

Bu, kiçik bir mədəniyyət (“kiçik” və “mədəniyyət”i bir cümlədə işlətmək qüsur sayılmazsa…) çevrəsidir:

doğa – insan – sənət – yenidən doğa...

Nənənin örpəyindəki çiçək çəmənliyin mədəni yaddaşıdır sanki...

Deyirəm, bəlkə “Gədəbəy hoykuları”nın filo-kulturoloji dəyəri elə buradadır…

 

Gəlin bir daha “hayku yoxsa hoyku?” sualına deyinək.

Tür baxımından bu mətnlərin hamısını klassik hayku adlandırmaq çətindir.

Bəzilərində metafor çoxdur; bəzilərində fikir görüntünün önünə keçirmiş kimi gəldi mənə.

Bəzilərində gənc şair doğanı sadəcə izləmir, gözətləmir, onu danışdırır, anlamlandırır, hətta kiçik pritçaya, içsəsə yaxınlaşdırır.

Bu anlamda, bəlli “hayku daha sadə olur” iradının filoloji əsası vardır.

Ancaq həmin fərq silsilənin qüsuru olmaq zorunluluğunu daşımır.

Çün qarşımızda yapon haykusu yox, Azərbaycan “hoyku”su dayanırsa, artıq onu yalnız başlanğıc türün qəlibi ilə ölçmək yetərli olmaya bilər.

Mədəniyyətin ən ilginc olayları, toxunuşları bəzən elə belə yaranır:

forma bir ulusdan gəlir,

ruh başqa coğrafiyaya düşür…

dil onu özününküləşdirir,

yerli yaddaş isə ona yeni məzmun verir.

Sakit okeanın təlatümlü qıyılarından qalxan bir ədəbi ritm Qafqaz dağlarına çatanda eyni səslənə bilməzdi onsuz da…

Yaponiyada sakura çiçəyinə baxan göz Gədəbəydə qüzey qarını görməzmi ola?..

Orada bambukdan keçən küləkdirsə, burada alaçığın çadırını çırtmalayan yağışdır...

Nə dəyişir dəyişsin, insanın heyrəti dəyişmir, insan heyrəti!.. – Bəlkə dünya mədəniyyətinin ən gözəl qanunlarından biri də budur.

Mədəniyyətlər bir-birinin nə surəti, nə də sürəti olur… – Anadolu qardaşımız demiş, bir-birində yankı bulur…

Sakit okeanın qıyısındakı uzaq adalarda yaranmış poetik bir baxışın yüzillər sonra Azərbaycanın günbatarındakı dağlarda özünə başqa bir səs tapması da bu baxımdan sadəcə ədəbi forma məsələsi sayılmamağı haqq edir.

Bu, mədəniyyətlərin uzaqdan salamlaşması, bir-birinə günaydın deməsidir.

Necə ki İntiqam Yaşarın səhərində Gədəbəy alaçıqları (Gədəbəy aşıqları da!) bir-birinə günaydın deyir…

Eləcə də Gündoğarın qədim haykusu ilə bizim Günbatarın yeni nəsil şairinin “hoyku”su bir-birinə uzaqdan salam verir.

Aralarında minlərlə kilometr varmı? – var; aralarında dillər, tarixlər, dənizlər, dağlar varmı? – var, var!

Rəhmətlik Vaqif İbrahimoğlu demiş, “amma, ancaq və lakin” şeirin məsafə ölçüsü kilometrlə ölçülmür.

O ölçü bəzən bir damla şeh, bəzən bir qar dənəsi qədərdir...

 

P.S. İntiqamdan öncə hayku örnəkləri yaratmış yaxud yapon haykularını sərrast çevirərək, poetik düşüncəmizə qazandırmışlara sayğılar söyləməyi unutmadan, bir söz də deyim: İntiqam vaxtilə qəzəl yazırdı, açığı mən onun qəzəldən yayındırılmasında bir qədər təsir göstərmiş ola bilərəm; məncə, İntiqamda heca daha doğma və eləcə də sərbəst daha yaxşı alınır; indi ilk haykularına yaraşdırdıqlarım avans və qəzəldən yayındırma eyləminin kompensasiyası olsun.

 

 “Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.09.2026)

Könül Əliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

Cavan Zeynallı yaşına görə çox cavan qalıb. Niyə? Çünki mehribandır, optimistdir, rastlaşdığı hər kəsə də “tı moy rodnoy” – yəni, sən mənim əzizizmsən deyir. Bu gün onun 80 yaşı tamam olur.

 

Azərbaycan Respublikasının xalq artisti Cavan Zeynallı 29 sentyabr 1945-ci ildə Bakıda dünyaya gəlib, özü dediyi kimi, içərişəhərlidir, ağşalvarlılardandır. Anası Şəfiqə xanım Məcidova opera müğənnisi olub, dahi Üzeyir Hacıbəylinin kollektivində işləyib. Cavan əvvəlcə 7 illik musiqi məktəbini, 1967-ci ildə A. Zeynallı adına musiqi texnikumu bitirib.

Həmin ildə Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının vokal fakültəsinə qəbul olunub. 1972-ci ildə konservatoriyanı bitirdikdən sonra Azərbaycan Dövlət Mahnı Teatrında solist işləyib. 1976-cı ildə Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasının solist-vokalçı kimi fəaliyyət göstərib.

1979–2001-ci illərdə "Qaya" Dövlət ansamblının solisti olub. "Qaya" ansamblı ilə birgə bir çox xarici ölkələrdə qastrolda olub, Azərbaycan estrada sənətinin nümunələrini ləyaqətlə təmsil edib.

Musiqiçi özünəməxsus səs tembri, ifa tərzi, aurası ilə böyük pərəstişkar kütləsi qazanıb. Bakıda, Moskvada, Latviyada, Almaniyada, Polşada keçirilən Beynəlxalq caz festivallarının iştirakçısı olub. Bakı Caz Mərkəzində üç solo konserti ilə çıxış edib.

 

Filmoqrafiya

- Benefis

- Çətirimiz buludlardır

- Dantenin yubileyi

- Əlvida, cənub şəhəri

- İstintaq

- Kədərimiz... Vüqarımız...

- Koma 0,1 saniyədə

- Qonşu qonşu olsa...

- Oqtay Ağayev. Ötən günlər

- Park

- Sizi, kiçik toy məclisinə dəvət edirik

- Tam məxfi

- Yanmış körpülər

- Yollar görüşəndə...

 

Mükafatları

1. "Azərbaycan Respublikasının əməkdar incəsənət xadimi" fəxri adı

2. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdü

3. "Azərbaycan Respublikasının xalq artisti" fəxri adı

 

Sənətkarı səmimi qəlbdən təbrik edirik. Ona bir arzumuz uzuzn ömür, cansağlığıdır - ənənvi arzudur. Digəri qeyri-ənənəvidir. Artıq SSRİ yoxdur, müstəqul dövlətik, rus daha böyük qardaşımız deyil, rus dili də daha gündəmdən düşübdür. “Tı moy rodnoy”u bundan sonra “sən mənim doğmamsan” kimi işlətsin sənətkarımız. Axı azərbaycanca daha gözəl səslənir.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.09.2025)

XALQ ŞAİRİ VAQİF SƏMƏDOĞLUYA İTHAF OLUNUR

 

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı  Nüşabə Babayeva-Vəkilovanın həyat yoldaşına – mərhum Xalq şairi, milyonların sevimlisi Vaqif Səmədoğluna ithaf etdiyi “Mən sənin yuxunam” əsərini hissə-hissə təqdim edir.

Burada onların tanışlıq səhnəsindən başlayaraq bir ömür qədər uzun görünən dolu-dolu yaşadıqları birgə günlər və əli xəncərli gələn amansız ayrılıq barədə hər şey var.

Əsərdə Vaqif Səmədoğlu ilə yanaşı Nüşabə Babayeva-Vəkilova özü də qəhrəman qismindədir. Onların hər birinin birgə hekayətlərindən başqa, həm də ayrı-ayrılıqdakı hekayətləri də əsərdə dolğun şəkildə yer alıb.

 

6-CI DƏRC                                                          

                                                                                 

Gündəliyindən: “Şükür, atdım yalqızlığın daşını...”

Yeddiillik tanışlığımızdan sonra mart ayında münasibətimiz rəsmiləşdi, möhürümüz vuruldu. Sonralar itirilən illərçün məni qınayacaqdın. Sən mart ayını həyatının ən uğurlu ayı hesab edirsən. 13 mart Ananın, 21 mart Atanın, 14 mart Anarın, 24 mart Mənim – həyatında mühüm rol oynamış insanların və 16 mart dostun Vaqif Mustafazadənin doğulduğu aydır. Buna görə mart çıxdı, dərd çıxdı atalar sözüylə heç cür razılaşmırdın...  

Sənin ailə qurmaq qərarına ürəkdən sevinənlərdən biri də anan Xavər xanım idi. O, Sənin yeni qurduğun ailəyə şərait yaratmaqçün birgə yaşadığınız Xaqani, 26 ünvanındakı ikiotaqlı mənzilindən qonşu binada yaşayan qızı Aybənizin evinə köçdü. Bir müddət sonra oradan onunçün doğma olan muzeyə, muzeydən də son mənzilə... Хavər хanım haqda danışmaq istəyirəm...

Xavər xanımla tanış olmaq üçün Sən məni evinizə dəvət etdin. Məni gülər üzlə qarşılayan Xavər xanımın eynəyinin arxasından zillənən baxışları məni xeyli “tədqiq” etdikdən sonra (İlahi, bu zaman Sən necə də anana oxşayırdın!), tilsimlənmiş nəzərlərini məndən çəkər-çəkməz təzə gəlini bəyəndiyini söylədi. İlk baxışdan Xavər xanımın səliqəli görünüşü, saç düzümü, zərif manikürü məndə xoş təəssürat yaratmaqla bərabər, yaşı 80-ə yaxın olan bu qadının özünə bu cür baxması ona qarşı məndə böyük rəğbət oyatdı. Gənclik yaşlarından zövqlə geyinməyi xoşlayan Xavər xanım qarşı tərəfin də bu xüsusiyyətinə fikir verirdi. Bu yerdə Sənin danışdığın əhvalat yadıma düşdü: “1986-cı ildə Moskvada Səməd Vurğunun 80 illiyi İttifaqlar Evinin “Sütunlu zal”ında keçirilirdi. Həmin gecədə Heydər Əliyev (o zaman o, SSRİ Nazirlər Sovetinin sədr müavini idi) və Yeqor Liqaçov (Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının katibi) da iştirak edirdilər. Rəsmi və bədii hissədən sonra Səməd Vurğunun ailəsini səhnə arxasına çağırdılar. Orada Heydər Əliyev və Liqaçovla görüşdük. Ayaqüstü söhbət etdik. Liqaçov Səməd Vurğun haqda, onun şeirləri haqda çox danışdı. Heydər Əliyev də söhbətə qoşulurdu. Sonra Siyasi Büronun gecə iclasının olması səbəbindən banketdə iştirak edə bilməyəcəklərini bildirib, bizimlə sağollaşdılar. Biz “Sütunlu zal”dan çıxanda birdən Xavər dedi: “Balam, mən bu yaşa çatmışam, hələ belə sırtıq adam görməmişəm”. Biz çaşıb qaldıq. “Mama, kimi deyirsən?” Xavər təəccüblə: “Necə kimi, Heydər Əliyevin şoferini deyirəm də. Görmədiz necə çox danışdı Səməddən. Sən kimsən ki, o boyda kişinin (Heydər Əliyevi nəzərdə tuturdu) yanında bu qədər danışırsan?”

Yusiflə mənim yorğunluğum keçib getdi. Görünür, Liqaçovun görünüşü Xavərə çox adi görünmüşdü...”.

İmkanlı ailədə dünyaya gələn Xavər xanımın əsli Dərbənddəndir. Atası Əhməd bəy Mirzəbəyov Dərbənddə bank xəzinədarı olub. Ailə Bakıya köçəndən sonra Əhməd bəy dünyasını dəyişib.  Bikə xanım kiçik qızı Xavərin qardaşı Yunus bəyin ailəsində böyüməsinə etiraz etməyib. Rusiyada mükəmməl təhsil alan Yunus bəy maliyyəçi idi. Gözəl, nəcib əmisi qızı Tutu xanımla ailə qurmuşdu. Onların öz övladları olmamış və bütün sevgilərini balaca Xavərə vermişlər. Uşaqlıqdan sevgi, qayğı, diqqət içində böyüyən Xavər ömrünün sonuna kimi Yunus bəyi “papa”, Tutu xanımı “mama” deyə çağırmışdı. Valideynləri qızcığazın istəyi ilə onu musiqi məktəbində fortepiano sinfinə qoymuş, burada Xavər gələcəyin böyük musiqiçiləri – Qara Qarayev, Cövdət Hacıyev və Tofiq Quliyevlə birgə təhsil almışdı. Sənə pianoda ilk notları Xavər xanım göstərmişdi. Tutu xanımın vaxtsız ölümü yeniyetməlik dövrünü yaşayan Xavər üçün çox sarsıdıcı olub. Baxmayaraq ki, o vaxtdan xeyli müddət keçmişdi, Xavər xanım Tutu xanımı, Yunus bəyi xatırlayanda dodaqlarına təbəssüm qonur, gözləri dolurdı.    

Bizim ilk tanışlıqdan Xavər xanımla söhbətimiz tutdu. Xavər xanım gah Sənin qayğıkeşliyindən, əliaçıqlığından həvəslə söz açır, gah da özünün Sənə göstərdiyi qayğısından, bağlılığından danışırdı. Sənin vərdişlərini sadalamağı da unutmurdu. Xavər xanım arabir kövrəlsə də, bu söhbətləri özünəməxsus yumorla etməsi mənim də həyəcanımı yavaş-yavaş azaldırdı. “Qızım, yemək sarıdan Vaqif heç adamı incitmir. Daşdan yumşaq qabağına nə qoysan, yeyəcək” deməsi Səni nədənsə hirsləndirdi. “Mama, əhsən sənə, adam da oğlunu gəlinə belə tanıdar?” Xavər xanımın bir az pərt olduğunu görüb, vəziyyəti yumşaltmağa çalışdım: “Vaqif, niyə hirslənirsən, əksinə maman Səni təriflədi, demək istədi ki, yemək sarıdan vasvasılığın yoxdur”. Sən mənə baxıb, gülümsündün. Xavər xanımın narahatlığını başa düşmək olardı. Uğursuz nikahdan sonra 16 il ona sığınmış, həyatının ziddiyyətli, keşməkeşli çağını onunla yaşamış oğlunun nazını çəkən ana indi onu “yad” əllərə verməyin həyəcanını yaşayırdı. “Vaqif ağzımda dilimdir, qızım, ondan muğayat ol, sənə tapşırıram onu. Göydə Allahdırsa, yerdə sənsən indi onun pənahı”. Qulağımda ana yalvarışı kimi səsləndi. Evliliyimizdən xeyli vaxt keçdikdən sonra Xavər xanımın: “İndi mən rahat ölə bilərəm, Vaqif sarıdan arxayınam”, – deməsi isə qayınananın gəlininə verdiyi ən yüksək qiymət sayıla bilər. 

Bu sözlər mənə necə də tanış idi. Nənəm də qohum-qonşuyla söhbətdə anama olan razılığını belə bildirirdi. Nənəmlə Xavər xanımın oxşar xüsusiyyətləri çox idi. O cəhətlər də nənəmdən atama, Xavər xanımdan Vaqifə keçmişdi. Bədxərcliyə qədər yüksələn əliaçıqlıqları, çox narahat adam olduqlarından bütün işlərini axırıncı dəqiqəyə saxlamamaları... Bir sözlə, əsl nizam-intizam əhli idilər. Vaxtlarına hörmət qoyurdular. Hər yerə – istər toy-qonaqlıq olsun, istər yas, dəqiqliyi sevirdilər, vağzala ya hava limanına 2-3 saat qabaq getməli idilər. “Dəqiqlik şahlara xas nəzakətdir” deyimini sübut edə-edə...                          

Biz evləndikdən sonra Хavər хanım bizə tez-tez gələrdi. O zaman Sənin müntəzəm gəlirin yoх idi. Хavər хanım “oğlum gəlinin yanında başıaşağı olmasın” düşüncəsi ilə heç vaхt bizə əliboş gəlməzdi. Sənin sevdiyin kolbasadan, pendirdən və sairə ərzaqlardan alar, cibinə pul da qoyardı. Gündəlikdən: “Anam gəlmişdi bu gün. Yumurta, yağ, toyuq gətirib. 57 yaşlı oğula...”  Mən də öz tərəfimdən onu razı salmağa çalışır, ürəyindən keçən yeməkləri bişirərdim. “Ay gəlin, sənin bişirdiklərindən anam Bikəxanımın yeməklərinin dadı gəlir”, – deyə məni tərifləyər, onun yaşlı vaxtına düşdüyümdən mənə istədiyi diqqəti yetirə bilmədiyi üçün heyifsilənərdi. Ancaq bir dəfə öz yüksək xanımlıq bacarığını göstərməyə macal tapdı. Səni, Mirvarini və məni muzeyə şam yeməyinə dəvət etdi, unudulmaz bir gecə yaşatdı bizə. Masa onun zövqü ilə bəzədilmişdi. Gümüşü qablara qoyulmuş müxtəlif içli piroqlar, şirniyyatlarla, çərəzlərlə dolu süfrə göz doydururdu. İçməyə kakao, kofe, çay təklifi... Sən royal arxasına keçəndə, bayaqdan sevincinin həddi-hüdudu olmayan Xavər xanım kövrəldi. “Qızım, heyif ki, ailəmizin bir yerdə olduğu xoşbəxt günləri görmək sənə nəsib olmadı”, – deyərək, o göz yaşlarını sildi.                    

Həmin gün qarşımda vaxtıyla dövrünün tanınmış adamlarını düzəltdiyi təmtəraqlı ziyafətlərlə məftun edən mötəbər bir xanım dururdu. Hökmlü Xavər xanım. (Yaşlandıqca yumşalsa da). Xavər xanımın söhbətinin əvvəli də, sonu da mütləq Səmədin adıyla bağlı olurdu. “Qonaqlı-qaralı olub, qızım, Səmədin evi həmişə. Biz onda Fioletov küçəsində (indiki akademik Əlizadə küçəsi) yaşayırdıq. Kimlər olmayıb bizim o evdə. Təkcə tanınmış yazıçı, şair, bəstəkarlar yox, başqa peşə sahiblərindən tutmuş sadə adamlara kimi. Vaqifin onda 4-5 yaşı olardı, müharibə vaxtı idi, Sovet İttifaqı Qəhrəmanları, Şimal qütbünü fəth edən İvan Papanin, Otto Şmit bizə gəlmişdilər. İran şahı Məhəmməd Rza Pəhləvinin bacısı Əşrəf xanım, daha kimlər olmayıb bizdə... Qazax, Ağstafa, Borçalı, Sadıxlının çobanları evimizin qapısını döyürdülər tez-tez. Səmədin evinin gediş-gəlişli olduğunu görən zarafatcıl Süleyman Rüstəm evə “kolxoz kostinsası” adı qoymuşdu. Çox səxavətli, xeyirxah, rəhmdil idi Səməd, qızım. Quba, Qusar rayonlarından SSRİ Ali Sovetinə deputat seçilmişdi. O zaman müharibədən yenicə çıxmış camaatın əsas neftə, çaya, şəkərə, qaloşa çox böyük ehtiyacı vardı. Hər iki aydan bir Səməd “Sudabekir” maşını öz hesabına mallarla doldurub o rayonların əhalisinə göndərirdi. Neçə-neçə adamın elmə gəlməsi onun adıyla bağlıdır. Başqa şəhərlərə oxumağa göndərilənlərə, imkansız ailələrə kömək edirdi. Yoxdur indi elə kişilər, qızım, yoxdur”,  –  deyib, Xavər xanım sükuta qərq oldu.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.09.2026)                  

 

Nigar Xanəliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xüsusi layihələr şöbəsi

 

Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun “Ədəbiyyat və incəsənət” portalı ilə birgə layihəsində mövzumuz yenə məşhur türklərdir. Bu dəfə Uluğ bəy barədə danışacağıq.

 

Tarix boyu hökmdarların gücü çox zaman fəth etdikləri torpaqların genişliyi, ordularının sayı və qazandıqları müharibələrlə ölçülüb. Lakin tarixdə elə hökmdarlar da var ki, öz adlarını döyüş meydanlarından daha çox elm və mədəniyyət sahəsində əbədiləşdiriblər. Uluğ bəy məhz belə şəxsiyyətlərdən biridir.

 

O, XV əsrdə Mərkəzi Asiyada hökm sürən Teymuri dövlətinin hökmdarı olmaqla yanaşı, astronomiya və riyaziyyata böyük maraq göstərən alim və elm hamisi kimi tanınmışdır. Onun həyatında qılıncla idarə olunan hakimiyyətlə elmlə qurulan şöhrət qəribə, lakin olduqca maraqlı şəkildə bir araya gəlir.

Uluğ bəyin əsl adı Mirzə Məhəmməd Tərəğay idi. O, 1394-cü ildə Sultaniyyədə, Əmir Teymurun oğlu Şahruxun ailəsində dünyaya gəlmişdi. Teymuri sarayında böyüyən Uluğ bəy erkən yaşlarından elmə və təhsilə maraq göstərmiş, xüsusilə riyaziyyat və astronomiya ilə məşğul olmuşdur. 1409-cu ildən Mavəraünnəhrin, yəni Transoksiananın hakimi olmuş və Səmərqəndi öz siyasi və elmi fəaliyyətinin əsas mərkəzinə çevirmişdi. UNESCO-nun məlumatına görə, onun astronomiyaya marağı uşaqlıqdan başlamış, Səmərqənddə riyazi elmlərin tədris olunduğu mədrəsə yaratmış və daha sonra məşhur rəsədxanasını qurmuşdu.

Onu digər hökmdarlardan fərqləndirən əsas cəhətlərdən biri onun elmə yalnız saray əyləncəsi kimi baxmaması idi. O, Səmərqəndi elmi araşdırmaların mühüm mərkəzlərindən birinə çevirmək istəyirdi. XV əsrin əvvəllərində tikdirdiyi rəsədxana dövrünün ən mühüm astronomiya mərkəzlərindən biri oldu. Burada göy cisimlərinin hərəkəti müşahidə edilir, onların koordinatları hesablanır, riyazi cədvəllər hazırlanırdı. Rəsədxanada istifadə edilən əsas astronomik alətlərdən biri radiusu təxminən 40 metr olan nəhəng sekstant idi. Bu ölçüdə astronomik cihazın yaradılması müşahidələrin daha dəqiq aparılmasına imkan verirdi.

Uluğ bəyin elmi irsinin ən mühüm nəticəsi “Zic-i Cədidi-Gürgani” və ya “Sultani zic” adı ilə tanınan astronomik cədvəllər toplusudur. Bu əsərin hazırlanmasında onun rəhbərliyi ilə fəaliyyət göstərən alimlər, xüsusilə, Qiyasəddin Cəmşid Kaşi və Əli Quşçu mühüm rol oynamışlar. Əsərdə ulduzların mövqeləri və müxtəlif astronomik hesablamalar sistemləşdirilmişdi. UNESCO-nun astronomiya irsinə dair materialında bu əsərin 1438–1439-cu illərdə tamamlandığı və sonrakı əsrlərdə çoxsaylı nüsxələrinin hazırlandığı, ərəb və türk dillərinə, eləcə də bəzi hissələrinin latın dilinə tərcümə edildiyi qeyd olunur.

Uluğ bəyin astronomiyaya verdiyi töhfənin miqyasını anlamaq üçün bir fakt xüsusilə diqqətçəkəndir: onun hazırladığı ulduz kataloqunda təxminən minə yaxın ulduz haqqında məlumat yer alırdı. Onun rəsədxanasında aparılan müşahidələr və hesablamalar orta əsrlər astronomiyasının ən mühüm elmi nailiyyətləri sırasında qiymətləndirilir. Uluğ bəyin alim kimi fəaliyyəti sonrakı əsrlərdə də Avropada tanınmış, astronomik cədvəllərinin latın dilinə tərcümələri yayılmışdı.

Burada astronom hökmdarla bağlı olduqca maraqlı bir paradoks meydana çıxır. O, Əmir Teymurun nəvəsi idi. Babası böyük hərbi yürüşləri və fəthləri ilə tarixə düşmüşdü. Uluğ bəy isə öz adını başqa yolla əbədiləşdirdi. Əgər Teymurun gücü böyük ordular və hərbi strategiya ilə bağlı idisə, Uluğ bəyin tarixi irsi rəsədxanalar, mədrəsələr, riyazi hesablamalar və ulduz kataloqları ilə bağlıdır. Eyni sülalənin iki nümayəndəsi tarixdə iki fərqli güc anlayışını təmsil edir. Biri qılıncın, digəri isə biliyin gücünü.

Səmərqəndin Uluğ bəy dövründə elmi və mədəni mərkəzə çevrilməsi təsadüfi deyildi. Şəhər Teymuri dövründə böyük siyasi və mədəni inkişaf yaşayırdı. UNESCO Səmərqəndi qədim dövrlərdən müxtəlif mədəniyyətlərin kəsişdiyi məkan kimi xarakterizə edir və şəhərin XIV–XV əsrlərdə, Teymuri dövründə xüsusi inkişaf etdiyini bildirir. Onun rəsədxanası da bu tarixi-mədəni irsin mühüm hissəsidir və Səmərqəndin UNESCO Dünya İrsi siyahısına daxil edilmiş tarixi məkanları arasında yer alır.

Lakin hökmdarın həyatı yalnız elm və sakit müşahidələrdən ibarət deyildi. O, nəticə etibarilə siyasi hakimiyyət uğrunda mübarizələrin içində olan bir hökmdar idi. Teymuri dövlətində taxt uğrunda rəqabətlər və daxili siyasi çəkişmələr onun hakimiyyətini də çətin vəziyyətə salmışdı. Elmə böyük marağı olan bir hökmdarın siyasi reallıqlardan kənarda qalması mümkün deyildi. 1449-cu ildə Uluğ bəy oğlu Əbdüllətiflə hakimiyyət münaqişəsi nəticəsində taxtını itirdi və həmin il öldürüldü.

Onun ölümündən sonra Səmərqənd rəsədxanası uzun müddət əvvəlki fəaliyyətini davam etdirə bilmədi və tədricən dağıldı. Lakin elmi irsi yox olmadı. Rəsədxananın qalıqları XX əsrin əvvəllərində arxeoloji tədqiqatlar nəticəsində üzə çıxarıldı və bu gün həmin məkan orta əsr astronomiyasının ən mühüm abidələrindən biri kimi qorunur. UNESCO-nun məlumatına görə, rəsədxananın əsas astronomik alətlərindən biri olan nəhəng meridian qövsünün qalıqları bu gün də Səmərqənddə mövcuddur.

Bu fərqli hömdarın tarix qarşısındakı ən böyük xidməti bəlkə də məhz burada görünür. O, hökmdarın gücünün yalnız fəth edilən torpaqlarla ölçülmədiyini göstərdi. Bir hökmdar şəhərlər və qalalar tikə, ordular yarada və sərhədlər genişləndirə bilər. Lakin elmi əsər əsrlər boyu yaşaya, bir rəsədxana isə insanlığın kainatı anlamaq cəhdinin simvoluna çevrilə bilər. Uluğ bəyin adı da məhz belə bir elmi irslə yaşamaqdadır.

Səmərqənddə ucaldılan rəsədxananın divarlarından əsrlər əvvəl göyə baxan alimlər artıq öz dövrünün imkanları ilə kainatın qanunlarını anlamağa çalışırdılar. Onların rəhbəri isə həm taxtda oturan hökmdar, həm də göy cisimlərinin hərəkətini hesablamağa çalışan elm adamı idi. Buna görə Uluğ bəy tarixdə yalnız Teymuri hökmdar kimi deyil, türk-islam dünyasında elmin himayəsinə və astronomiyanın inkişafına böyük töhfə vermiş şəxsiyyət kimi xatırlanır. Onun həyatı göstərir ki, bəzən tarixə ən uzunömürlü iz qılıncla deyil, insanın gecə səmasında gördüyü ulduzları anlamaq cəhdi ilə yazılır.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.09.2026)