Kənan Məmmədli, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 Ədəbiyyat tariximizdə bir ad da var: Qantəmir. Satirik hekayələri ilə ədəbi irsimizi xeyli zənginləşdirib. O da repressiya qurbanıdır. Bu gün anım günü olduğundan, qərara gəldim, haqqında geniş bəhs edim. Buna dəyər.

Qantəmir Qafur (Qafur Sədrəddin oğlu Əfəndiyev) Azərbaycan görkəmli maarif xadimi, pedaqoq, yazıçı. İstanbul Darülfununun tarix-ədəbiyyat fakültəsini, Azərbaycan Dövlət Tibb İnstitutunun stomatologiya fakültəsini  bitirmişdir.

Şair, yazıçı - jurnalist, maarifçi - pedaqoq Hüseyn Cavid və yaxın dostu, yazıçı, şair, həkim Qantəmir Qafur.

  Dövrünün tanınmış şairlərindən biri olan Qantəmir 22 may 1888 - ci ildə Göyçay mahalının Potu kəndində anadan olub. Deyilənə görə, Qafurun atası Sədrəddin Əfəndi mədrəsə müəllimi olsa da, dövrünün tanınmış ziyalılarından, söz sahiblərindən sayılıb. Hətta o, Sədi Salis təxəllüsü ilə şeirlər də yazarmış.

  Qantəmir də elə ilk təhsilini məhz atasının müəllim işlədiyi mədrəsədə alıb. Uşaqlıq illərindən klassik şairləri, xüsusilə də Şərq ədəbiyyatını müntəzəm mütaliə edər, sənətə, elmə xüsusi maraq göstərərdi. Şair təbiətli Sədrəddin kişi oğlunun qabiliyyətindən xəbərdar olduğundan onu mükəmməl oxutmaq arzusunda idi. Bu səbəbdən də Qafur 1905 - ci ildə Göyçaya gələrək o dövrün açıqfikirli, dünyagörüşlü, tanınmış ziyalılarından olan İbrahim Həqqinin yeni üsulda açdığı məktəbdə oxuyub.

 Qantəmir 1908 - ci ildə Göyçayda pedaqoji fəaliyyətə başlamış, 1915 - ci ildən etibarən fəaliyyətini şəhərdə yeni açılan "İqbal" məktəbində davam etdirmişdir. 1916 - cı ildə "Nəşri-maarif" cəmiyyətinin Qubada açdığı məktəbə müdir vəzifəsinə dəvət olunmuşdur. Müəllim işlədiyi dövrdə Abbas Səhhətlə, Mirzə Ələkbər Sabirlə olan görüşləri bu istedadlı gəncin bir qələm sahibi kimi inkişafında öz sözünü deyib. 

1911 - ci ildə təhsilini davam etdirmək məqsədilə Türkiyəyə gedərək İstanbul Universitetinin tarix-filologiya fakültəsinə daxil olub. Türkiyə mühiti gəncin həyatında xüsusi bir mərhələ təşkil edib. O, burada da yaradıcılıqla məşğul olub, kiçik hekayələr yazıb. Yəqin ki, elə Qantəmir imzasını da Türkiyə mühitində yaşayarkən götürüb. Hüseyn Caviddən sonra Azərbaycan ədəbiyyatına, mühitinə İstanbul ruzigarı gətirənlərdən biri də məhz unudulmaz və sevimli yazıçımız Qantəmir olub. Gəncliyində yazdığı bir-iki şeiri nəzərə almasaq, bu yazıçı ədəbiyyatımızda əsasən satirik hekayələr müəllifi kimi öz adını əbədi həkk etdirib.

Sonralar sorağı Qubadan gələn Qantəmir bir müddət bu bölgədə yeni tipli məktəblərin təşkilində və fəaliyyətində fədakarlıqla çalışıb. Gah müəllim, gah da məktəb direktoru kimi ömrünü gənc nəslin təlim - tərbiyəsinə həsr edən şair xalqın elm əhli olması, o cümlədən savadlanması üçün böyük zəhmət çəkib. Bioqrafiyasından məlum olur ki, ömrünün sonuna kimi də orta və ali məktəblərdə müxtəlif fənlərdən dərs deyib. Bakı Ali Pedaqoji İnstitutu nəzdində fəaliyyət göstərən "Şaiq" məktəbinə rəhbərlik edib.

  Qantəmir Qafurun həyatında diqqət çəkən bir digər fakt isə budur ki, o, 1924 - cü ildən müəllimlikdən ayrılmadan Azərbaycan Dövlət Universitetinin tibb fakültəsinə daxil olub. Təhsilini başa vurduqdan sonra Qantəmir diş həkimi kimi də həmvətənlərinə xidmət göstərib. Bütün fəaliyyəti müddətində əsl vətəndaş yanğısı ilə xalqın maariflənməsinə çalışan yazıçı - şair həm də millətin mənəvi və fiziki sağlamlığı yolunda da öz töhfəsini əsirgəməyib.

  Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra da xalq maarifi sahəsində işləmiş, Göyçayda müəllim hazırlamaq üçün qısamüddətli pedaqoji kurslar təşkil etmişdir. Sonralar Bakıda Ali Pedaqoji institutun nəzdində təşkil edilmiş Abdulla Şaiq adına ikinci dərəcəli nümunə məktəbində direktor vəzifəsində çalışmış, 1937 - ci ildə Ağsu rayonuna köçüb diş həkimi işləmiş, 1939 - cu ildə həbs olunaraq, Orta Asiyaya sürgün edilmişdir.

 Sağlığında bir neçə kitabı işıq üzü görən Qantəmir ölkəni bürümüş repressiyalardan çəkdiyi mənəvi əzablar nəticəsində 28 yanvar 1944 - cü ildə, dostu Hüseyn Caviddən 3 il sonra 56 yaşında dünyasını dəyişmişdir.

Ruhu şad olsun!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(28.01.2026)

İmran Verdiyev,

Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi. “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Oğuz təmsilçisi

Yəqin ki, bir zamanlar çox məşhur olan “Dilbərim” mahnısı çoxunuzun yadındadır. Bax, bu gün həmin o mahnı ilə gündəmə gəlmiş Azərbaycanın Xalq artisti Zaur Rzayevin doğum günüdür.

Zaur Rzayev 28 yanvar 1952-ci ildə Kürdəmir rayonunun Karrar qəsəbəsində  dəmiryolçu Əlihüseyn Rzayevin ailəsində anadan olub. Kiçik yaşlarında ailəsi ilə Hacıqabula köçmüş, burada yerləşən 5 nömrəli orta məktəbdə təhsilinə başlamışdır. 8-ci sinfə qədər burada oxuduqdan sonra Bakıya gələrək təhsilini əvvəlcə Bakı Kitabxanaçılıq Texnikumunda, sonra isə Asəf Zeynallı adına Musiqi Texnikumunda davam etdirmişdir.

Bir müddət sonra Müslüm Maqomayev adına Azərbaycan Dövlət Filarmoniyası nəzdində fəaliyyət göstərən xalq çalğı alətləri ansamblına solist götürülmüşdür.

Ötən əsrin 70-ci illərinin əvvəllərində  xalq mahnıları, təsniflər, bəstəkar 

mahnıları ilə şirin avazı, bənzərsiz ifası ilə Azərbaycanın hər yerinə səs salan     sevimli müğənnimiz Zaur Rzayevin sənət aləminə gəlişi musiqi mədəniyyətimizdə böyük hadisə kimi qiymətləndirilmişdi. 

Zaur Rzayev 1976-cı ildə Bakı Zabitlər Evində hərbi xidmətə başlamış, elə həmin ildən də buranın solisti, Mahnı və Rəqs Ansamblının bədii rəhbəri olmuşdur. Sonradan Azərbaycan Dövlət Mahnı Teatrında solist kimi fəaliyyət göstərmişdir.

1980-ci ildə Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının vokal şöbəsinə daxil olaraq təhsilini davam etdirmişdir.

 Müğənni 1994-cü ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələri Mahnı və Rəqs Ansamblının rəhbəri kimi çalışmağa başlamışdır.

Zaur Rzayev geniş repertuarı ilə tanınmışdır. O, “Dibərim”, “İl nə gözəldir”, “Könlüm səndən ayrılanda”, “Getdi yar”, “Cavanlığım” və “Axtarma məni” kimi mahnıları ifa etmişdir. Repertuarında həmçinin “Durna qatarı”, “Qara gözlər”, “Əziz dostum” və “Segah təsnifi”, “Xatirəsən yar”, “Gülə-gülə”, “Sənli günlərim”, “Payız gəldi”, “Küsəndə səndən”, “Bayatılar” və s. kimi klassik əsərlər də yer alır.

Zaur Rzayevə 24 iyun 1998-ci ildə "Azərbaycan Respublikasının əməkdar artisti", 2000-ci ildə "Dağıstan Respublikasının əməkdar incəsənət xadimi", 25 iyun 2003-cü ildə "Azərbaycan Respublikasının xalq artisti", 22 aprel 2008-ci ildə isə "Dağıstan Respublikasının xalq artisti" fəxri adları verilmişdir.

2019-cu ildə Heydər Əliyev Sarayında Xalq artisti Zaur Rzayevin səhnə fəaliyyətinin 50 illiyinə həsr olunmuş gecə keçirilmişdir.

Tanınmış müğənnimizə sağlıq və yeni sənət uğurları diləyirik.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(28.01.2026)

                                                                                           \

Təqdim edir: Aynur İsmayılova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Şeirini təqdim etdiyimiz tələbəmiz Nərmin Əlizadə Naxçıvan Dövlət Universitetinin Azərbaycan dili və Ədəbiyyatı müəllimliyi fakültəsində, 1-ci kursda oxuyur. Boş vaxtlarında bədii yaradıcılıq nümunələri yaratmağı çox sevir.

Nəyi gözləyirəm vaxt uzadaraq?

Belə eşq ocağı qalanmır axı.

Düzü,utanıram ona yazmağa

Amma yazmasam da alınmır axı.

Tərəddüd edirəm yazım,yazmayım

Yazaramgörəsən, yanlış anlamaz?

Qəlbimin verdiyi qərara görə

Ağlım əsəbiləşib məni danlamaz?

Yazsam da yaxşısı, yerində yazım,

Gərək ,yandırmayım kababı, şişi.

Xırda bir şeirdən başladı hər şey

Haradan haraya gətirdim işi.

Yazdıqca söhbəti sözə calayım,

Hansısa kitabdan sonra bir sitat.

İlahi, bu işi tək bacarmaram

İlahi, sən özün köməyimə çat!

Sonra da bir şeir yazmışam deyim,

Fikrini öyrənim, görüm bəyənər?

Bir az da sevgidən suallar verim,

Görəsən, haçansa sevər, güvənər?

Nəysə bir salamla başlayım sözə,

Sonra da “necəsən”, hal-əhval tutum!

Ona yazmaq ağır məsuliyyətdir,

Amandır, bu yerdə düz addım atım!

Ya da ki yazmayım o kəsə bir də

Ölsə də xəyalım, arzum, ümidim…

Mənə ədəbindən cavab verir o

Mən niyə kimisə narahat edim?

Nə bilmək olar ki, məndən deyil də

Kimdənsə bir salam gözlədiyi var?

Nə bilmək olar ki, bəlkə, o qızın

Qəlbində başqa bir istədiyi var?

Bilirəm, həmişə yad olacağam,

Qəlbi başqasına aid olan qız!

Ürəyim də artıq məni dinləmir,

Günah səndə deyil, mən isə yalqız.

Neyləmək olar ki, mən də beləyəm!

Xoşbəxtsən, demək ki, xoşbəxtəm mən də.

Qəmginsən, qəmginəm, bu ruh halımdır,

Həm uzağım, həm də yaxınım mənim!

Fikirlər sonsuzdur, ürək qərarsız

Yazım ya yazmayım, sorum, sormayım.

Bəlkə, bir gün yenə görərəm onu,

Ürək sözlərimi deyərəm ona!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(28.01.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Başlığa çıxardığım cümlə onun çoxsaylı aforizmlərindəndir.

"Bütün renkler aynı hızla kirleniyordu, birinciliği beyaza verdiler" – bu onun növbəti kəlamıdır. Bu isə növbətisi:

"Ne para istiyorum ne de pul. Tek bir istediğim var, o da yalansız bir kul".

Seni bulmaktan önce aramak isterim.

Seni sevmekten önce anlamak isterim.

Seni bir yaşam boyu bitirmek değil de,

Sana hep, hep yeniden başlamak isterim

Kendimi sileceksem, bilirim sende varım.

Senin ben yarısıyla seni ben tamamlarım.

Seni sende bütünler, sana sende inanır;

Seni sende siler, seni bende yazarım.

Türkiyə yazıçısı və şairi Özdemir Asaf 11 iyun 1923-cü ildə Ankara şəhərində doğulub, boya-başa çatıb. Əsl adı Xalid Özdəmir olub. O ilk və orta təhsilini Qalatasaray liseyində alıb. 1942-ci ildə Kabataş oğlanlar liseyindən məzun olub. İstanbul universitetində öncə Hüquq fakültəsində, sonra İqtisad fakültəsində təhsilini davam etdirib.

 Lakin bir sıra səbəblərin ucbatından təhsilini 1947-ci ildə yarımçıq qoyub. O, "Zaman" qəzetində tərcüməçi işləyib. 1951-ci ildə öz məqalələri ilə mətbuat aləminə daxil olub və beləliklə öz şeir kitablarını çap etdirib.

Kitabları

1.Sən sən sən

2.Bir qapı önündə

3.Necəsən

4.Mən deyildim

5.Bugün və Bugün

6.Məndən sonra xosbəxtlik

Özdemir Asaf 28 yanvar 1981-ci il də İstanbul şəhərində vəfat edib. Ruhu şad olsun.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(28.01.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bu gün tək onu deyə bilərik ki, Azərbaycan teatr və kino tarixinin ən görkəmli nümayəndələrindən biri olub...

Mehdi Məmmədov səhnə sənətinə aktyorluqla başlayıb. Teatr məktəbində Karl Moor ("Qaçaqlar", Şiller), Hacı Əhməd ("Almaz", Cəfər Cabbarlı), Moskvada Lunaçarski adına Ali Teatr Sənəti İnstitutunda Evstiqneyko ("Günəş övladları", Maksim Qorki), Neznamov ("Günahsız müqəssirlər", Aleksandr Ostrovski) rollarını oynayıb.

İşçi teatrında Süleyman Rüstəm və Hacıbaba Nəzərlinin "Yanğın", Seyid Hüseynin "Kölgə" dramlarındakı Gənc aqronom və Bəxtiyar, Gəncə teatrında Səməd Vurğunun "Vaqif", "Xanlar", Mirzə İbrahimovun "Madrid", Məmmədhüseyn Təhmasibin, "Bahar", Mehdi Hüseynin "Nizami" pyeslərinin tamaşalarında Eldar, Söhbət, Karton, Qaya və Əbdək rollarında səhnəyə çıxıb.

Akademik teatrda isə "Alov"da Kamalov, "Canlı meyit"də Protasov, "Xəyyam"da Xəyyam, "Meşşanlar"da Terenti Teterov rollarında çıxış edib. "Azərbaycanfilm"in 1959-cu ildə istehsal etdiyi "Onu bağışlamaq olarmı?" filmində Qaya roluna çəkilmişdir. Radio teatrında Şekspirin "Hamlet" faciəsində baş rolu səsləndirib.

Ayrı-ayrı illərdə Gəncə Dövlət Dram Teatrında (1942–1945), Milli Dram Teatrında (1960–1963), Opera və Balet Teatrında (1956–1960), Azərbaycan Dövlət Rus Dram Teatrında (1978–1982) baş rejissor kürsüsünü tutub. Sıravi quruluşçu rejissor kimi ən çox Milli Dram Teatrında quruluşlar verib.

Gəncə teatrında "Bahar" (Məmmədhüseyn Təhmasib), "Madrid" (Mirzə İbrahimov), "İntiqam" və "Qatır Məmməd" (Zeynal Xəlil), "Məşədi İbad" (Üzeyir bəy Hacıbəyov), "Od gəlini" və "Oqtay Eloğlu" (Cəfər Cabbarlı), "Toy" (Sabit Rəhman), "Vaqif" (Sə-məd Vurğun), "Nə yardan doyur, nə əldən qoyur" (Lope de Veqa), "İntizar" (İlyas Əfəndiyev və Mehdi Hüseyn) dramlarının quruluşçu rejissoru olub.

Milli Dram Teatrında ilk işi 1946-cı ildə Şekspirin "On ikinci gecə" komediyasının tamaşası olub. Müəyyən fasilələrlə bu sənət ocağında Cəfər Cabbarlının "Yaşar" (1947), Aleksandr Fadeyevin "Gənc qvardiya" (1948), Sabit Rəhmanın "Aydınlıq" (1949), "Əliqulu evlənir" (1961), Lope de Veqanın "Rəqs müəllimi" (1949), Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin "Dağılan tifaq" (1950) əsərlərinə müxtəlif janrlarda səhnə həyatı verib.

Opera və Balet Teatrında Fikrət Əmirovun "Sevil" (1953 və 1959), Leo Delibin "Lakme" (1957), Cahangir Cahangirovun "Azad" (1957), Üzeyir bəy Hacıbəyovun "Leyli və Məcnun" (1958 və 1978), "Koroğlu" (1959), Cakomo Puççininin "Toska" (1960) operalarına quruluş verib.

 Bu teatrda fəlsəfi-monumental teatrın imkanlarına genişlik açıb. Rus Dram Teatrında Maksİm Qorkinin "Həyatın dibində" və Mixail Şatrovun "Mənim Nadejdalarım" dramlarının quruluşçu rejissoru olub.

Mehdi Məmmədov həm romantik, həm də realist səpkili tamaşalara quruluşlar verib. O, rejissor-pedaqoq kimi aktyorun rol-obraz üzərində analitik təhlilini əsas, mühüm prinsip kimi götürüb. 1945-ci ildən ömrünün sonuna qədər Azərbaycan Dövlət Teatr İnstitutunda aktyor və rejissor sənətindən dərs deyib. Kafedra müdiri vəzifəsində işləyib.

1968-ci ildə "Azəri dramaturgiyasının estetik problemləri" mövzusunda doktorluq dissertasiyası müdafiə edib. 1960-cı ildən professor vəzifəsini tutan, sənətşünaslıq doktoru Mehdi Məmmədov "Azəri dramaturgiyasının estetik problemləri", "Teatr düşüncələri", "Teatrlar. Aktyorlar. Tamaşalar", "Hüseyn Ərəblinski". "Onun sənət ulduzu", "Moskva Akademik Bədaye Teatrı", "Aleksandr Tuqanov" (rus dilində), "Rejissor sənəti", "Sabit Rəhman" və digər kitabların müəllifidir.

Mehdi Məmmədov 1918-ci il may ayının 22-də Şuşada doğulub, məktəb təhsilini Bakıda alıb. Yeddinci sinifdən Bakı Türk Işçi Teatrının tamaşalarında kütləvi səhnələrə çıxan Mehdi Məmmədov Bakı Teatr Məktəbini bitirib (1935), həmin il Moskvada ali rejissor təhsili almağa gedib.

1940-cı ildə Gəncə Dövlət Dram Teatrında Məmmədhüseyn Təhmasibin "Bahar" dramını diplom işi kimi tamaşaya hazırlayıb. Təyinatla Gəncəyə göndərilən gənc rejissor 1945-ci ilin yay mövsümünün sonunadək burada işləyərək sentyabrda Bakıya gəlib, burada müxtəlif sənət ocaqlarında, əsasən, monumental səpkili tamaşalar hazırlayıb.

O ki qaldı filmlərə…

Filmoqrafiya

- Onu bağışlamaq olarmı?

- Azəri teatrının ustaları

- Cavidi xatırlarkən

- Qayıdış

- Dahilərin dostluğu

Təltif və mükafatları

- "SSRİ xalq artisti" fəxri adı

- "Azərbaycan SSR xalq artisti" fəxri adı

- "Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi" fəxri adı

- Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı (Azərbaycan Dövlət Akademik Dram Teatrında hazırladığı Hüseyn Cavidin "İblis" faciəsinə görə)

- "Oktyabr inqilabı" ordeni

- 2 dəfə "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni

Mehdi Əsədulla oğlu Məmmədov 1985-ci il yanvar ayının 8-də qəflətən vəfat edib. Bakıda Fəxri xiyabanda dəfn olunub. 14 iyun 1998-ci ildə Azərbaycanın görkəmli səhnə ustası və pedaqoqu xalq artisti Mehdi Əsədulla oğlu Məmmədovun 80 illik yubileyi ilə əlaqədar qərar qəbul edilib.

 23 aprel 2018-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev Mehdi Məmmədovun 100 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında sərəncam imzalayıb.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(28.01.2026)

 İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Məşhur "Qara gözlər" və "Badam çiçəyi" adlı fars mahnılarının müəllifi Leyla Şəripovanın doğum günüdür. Onu sovetlər dönəmində milliyyətcə tacik hesab edirdilər. Amma belə deyilmiş. Tacikistanla bağlı dönəmi olmuşdusa da, milliyyəti gedib qardaş Türkiyəyə çıxırdı...

Leyla Şəripova 1930-cu il yanvarın 28-də Bakıda anadan olub. Atası İzmir türkü, anası isə azərbaycanlıdır. Bir müddət Sədrəddin Əyni adına Tacikistan Opera və Balet Teatrında solist kimi fəaliyyət göstərib. 1978-ci ildə Bakıya köçüb və 1980-ci ildən Azərbaycan Dövlət Televiziya və Radio Verilişləri Komitəsinin aparıcı solisti işləyib.

 Yevgeni Jıvayevin rəhbərliyi ilə Özbəkistan Televiziya və Radio xalq çalğı alətləri ansamblının, Adil Bağırovun rəhbərliyi ilə "Xatirə" xalq çalğı alətləri ansamblının və Gülarə Əliyevanın rəhbərliyi ilə "Dan ulduzu" instrumental ansamblının müşayiəti ilə çıxış edib. 1988-ci ildən Almaniyanın Düsseldorf şəhərində yaşayıb.

Onun repertuarında türk, əfqan, azərbaycan, erməni, türkmən, ərəb, fars, özbək və ispan mahnıları olub. Müğənninin ifaları nüfüzedici lirizim ilə, şeriyyətlə fərqlənir. Leyla Şəripovanın ustalığı və zərif vokal mədəniyyəti dinləyicilərin məhəbbətini qazanıb. Həm də bəstəkar və nəğməkar şair olub, 10 mahnının sözlərini yazıb, "Qara gözlər" və "Badam çiçəyi" adlı fars mahnılarının müəllifi olub.

Mükafatları

- Tacikistan SSR əməkdar artisti

- Tacikistan SSR xalq artisti

- Azərbaycan SSR xalq artisti

Leyla Şəripova 2024-cü il fevral ayının 24-də Almaniyanın Düsseldorf şəhərində vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(28.01.2026)

İnci Məmmədzadə

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Ədəbiyyatımız və elmimizə töhfələr verib unudulanlar sırasında bir ad da var.

Balacaağa adı ilə el arasında çağırılan Həsənəliağa xan Qaradaği.

O, 1848-ci il 28 yanvar tarixində Şuşada hərbi xidmətçi ailəsində anadan olub. 8–9 yaşa çatdıqda Şuşaya gələn əmisi Məhəmmədhüseynağa xan Qaradağski Balacaağanı Şuşada fəaliyyət göstərən rus Qəza məktəbinə qoyub Tiflisə qayıdıb. Həsənəliağa 1866-cı ildə Qəza məktəbini bitirib. Əmisinin göndərdiyi maddi vəsait hesabına o, Şuşanın Tazə məhəllə adlanan yerində ev tutub, tək yaşamağa başlayıb.

 Rus təhsilli Balacaağa ərəb, fars dillərini, islamın əsaslarını öyrənmək üçün qonşuluğunda yaşayan Mirzə Bəşir Yusifzadənin atası Mirzə Ələkbər Yusifzadədən dərs almaq qərarına gəlib. Mirzə Ələkbər Yusifzadə ərəb, fars dillərini Həsənəliağaya öyrədib, Sədi, Firdovsi, Nizami, Xaqani, Füzuli və sair şairlərin əsərlərini orijinalda mənimsəməyə kömək edib. Şeiriyyata böyük həvəs göstərərək özü də qəzəl, müxəmməs yazmağa başlayıb.

1882-ci ildə I hissəsi, 1888-ci ildə isə II hissəsi çapdan çıxan "Vətən dili" dərsliyində Həsənəliağa Xan Qaradağskinin müəllifi olduğu 11, tərcümə etdiyi 23 nəzm əsəri özünə yer tapıb. Bu həmin "Vətən dili" dərsliyidir ki, 40 ilə yaxın bir dövrdə Azərbaycan uşaqlarının əsas dərs vəsaiti olub.

Həsənəli ağa Xan Qaradağskinin bizə gəlib çatan şeiriyyatı sırasında 50-dən çox qəzəl, müxəmməslər, növhələr, onlarla məktub vardır. "Məclisi-fəramuşan" poetik məclisinin ən fəal iştirakçılarından biri Həsənəliağa olub. Şair kimi təxəllüsü Qaradağidir. Əsərləri əsasən Azərbaycan dilindədir. Bununla yanaşı fars dilində yazmış olduğu bir neçə qəzəl müəllifidir.

Həsənəliağa Xan Qaradağski İ. A. Krılovun 60-dan artıq təmsillərinin tərcüməçisi, K. D. Uşinskinin (1824–1870/71), A. Y. İzmaylovun (1779–1831), A. A. Pçelnikova adı ilə şeir və hekayələrinə imza atan A. A. Seydlerin (1830–1891), L. N. Modzalevskinin (1837–1896) hekayə, şeir və təmsillərinin Azərbaycan dilinə ilk tərcüməçisi olub:

"Uşaqları məktəbə şövqləndirmək"

Uşaqlar, hazırlaşın, durun, gedin məktəbə,

Tə’lim alıb oxuyun, adət edin ədəbə.

Gün çıxıbdır, qalxıbdır, xoruz çoxdan banlıyır.

Tez geyinin, gün, xoruz sizi tənbəl anlıyır.

Adam, xoruz, yırtıcı – hamıları gedirlər

İş dalınca, hər biri durub bir şey edirlər.

Qanadlı qarışqalar şələ çəkir, arılar

Bal çəkməyə gedirlər çiçəklərdən hər nə var.

Çöllər çəmən olubdur, ayılıbdır meşələr,

Ağacdələn taqu-tuq eyləyibdir peşələr.

Qəmu çaylar da axır, şırıldıyubən gedir,

Torçu balıq ovlayır, oraq biçir, səs edir.

Həmd eyləyin Allaha, dərs oxuyun, bəhs edin,

Allah tənbəl kimsəni sevməz, məktəbə gedin

Qaradaği tərəfindən rus dilindən roman, "Körpə uşağı necə saxlamaq", "Göz ağrısı və onun müalicəsi" və sairə bu kimi həkim məsləhətləri tərcümə edilib. Əlyazmaları Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutunda qorunub saxlanılır.

Həsənəliağa Xan Qaradağski Şuşaya həsr etmiş "Qarabağ şəhəri" adlı əsərin də müəllifidir. Bu əsərdən bir neçə sətir:

Bu Şuşa qəl’əsinin üç yanı hündür qayadır,

Bir yanı açıq olan yerləri də müstəhsər .

Gün doğanı, batanı, cənubu vardır qayalı,

Şimalı bircə açıq dağ-təpəlidir bu şəhər.

İrəvan, Gəncə, Ağoğlan adı ilə məşhur

Qəl’ənin üç qapısı var dəxi möhkəm bürclər.

Həsənəliağa Xan Qaradağski "Təzkireyi-Qaradaği"nin müəllifidir. Burada qədim Qarabağ şairlərinin tərcümeyi-halı yazılıb, əsərlərindən seçmələr daxil edilib.

Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığı Xan-Qaradağskiyə ən azı bizim günlərə gəlib çatdırdığı öz həmyerlisi, əsli Qaradağdan olub Zəngəzurun Güləbird kəndinə köçmüş Sarı Aşıq haqqında verdiyi məlumata, Sarı Aşığın bayatı və qoşmalarına görə borcludur: "Sarı Aşıq haqqında ilk məlumatı XIX əsrdə yaşamış Qaradaği vermişdir".

Hələ 1878-ci ildə 250-dən artıq atalar sözünü toplayıb tərtib edən də Həsənəliağa Xan Qaradağskidir. Onu ilk folklorşünas adlandırmış olsaq yanılmarıq.

O, gözəl xəttat olub. Bir misal olaraq onu qeyd etmək olar ki, o, Mir Mehdi Xəzaninin "Kitabi-tarixi-Qarabağ" əsərini şikəstə-nəstəliq xətti ilə köçürərək bu qiymətli tarixi abidəni günlərimizə gəlib çatmasına xidmət göstərib.

1929-cu ildə Həsənəliağa Xan Qaradağski xəstələnib, dekabr ayının 2-də Şuşa şəhərində vəfat edib və hörmətlə şəhər qəbiristanlığında (Böyük qəbiristanlığın şəhərə ən yaxın hissəsində) dəfn edilib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(28.01.2026)

Heyran Zöhrabova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

"Məzarıma nə başdaşı qoyun, nə heykəl.

Bir cüt ayaqqabı qoyun,

ayağıyalın geyib getsin..."

Onu Azərbaycan ədəbiyyatında tənhalıq poeziyası yaradan, qəlibsiz şeirlər yazan, Allah üçün darıxan şair adlandırırlar.

Bu gün ssenarist, dramaturq, Dövlət mükafatı laureatı, əməkdar incəsənət xadimi, Azərbaycanın Xalq şairi Vaqif Səmədoğlunun anım günüdür. 

Düz 11 il bundan əvvəl biz onu itirdik...

Vaqif Səməd oğlu Vəkilov 1939-cu il iyunun 5-də Bakı şəhərində, məşhur Azərbaycan şairi Səməd Vurğunun ailəsində dünyaya gəlib.

O, 1956-cı ildə Bakıdakı Bülbül adına Musiqi məktəbini bitirib, Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasında fortepiano ixtisası üzrə ali təhsil alıb.

Daha sonra isə Moskvada Çaykovski adına Konservatoriyada ixtisas kursu keçib.

Əmək fəaliyyətinə 1963-cü ildə Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasında müəllim olaraq başlayan Vaqif Səmədoğlu, 1968-1973-cü illərdə “Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası” Baş redaksiyasında “İncəsənət” şöbəsinin müdiri, 1973-1975-ci illərdə Cəfər Cabbarlı adına “Azərbaycanfilm” Kinostudiyasında ssenarist, 1978-1982-ci illərdə “Yazıçı” nəşriyyatında redaktor, 1982-1985-ci illərdə yenidən Cəfər Cabbarlı adına “Azərbaycanfilm” Kinostudiyasında ədəbi hissə müdiri, 1992-1994-cü illərdə isə “Oğuz eli” qəzetinin baş redaktoru vəzifələrində çalışıb.

O, 2000-2005-ci illərdə Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin deputatı  və Azərbaycan Parlamentinin Avropa Şurası Parlament Assambleyasındakı nümayəndə heyətinin üzvü olub.

Şairin "Yeddi şeir" adlı ilk mətbu əsəri 1963-cü ildə "Azərbaycan" jurnalında dərc olunub. Və bundan sonra onun əsərləri dövri mətbuatda vaxtaşırı dərc olunub.

4 kitabın, 8 dram əsərinin, saysız-hesabsız şeirlərin, 23 filmin ssenari müəllifidir. Əsərləri bir çox xarici dillərə tərcümə edilib, kitabları MDB ölkələrində, Türkiyə və İranda  nəşr olunub.

“Şöhrət”, “Şərəf” və “İstiqlal” ordenlərinə layiq görülüb.

Vaqif Səmdəoğlu 2015-ci il yanvarın 28-də, 76 yaşında vəfat edib və  Fəxri Xiyabanda, atasının yanında dəfn olunub.

Ruhu şad olsun!

Hərdən adama elə gəlir, o ölməyib. Hansısa uzaq, yaşıl bir adaya gedib. Və bir gün, hökmən geri qayıdacaq...

Uzaq yaşıl ada

Ürəyim yol çəkir bir gözə dönüb,
Yollar da tərs kimi uzanır, gülüm.
Yuxumdan hər gecə durnalar keçir,
Bilmirəm nə olub, haradan bilim?!

Belə getsə sınar quşların səsi,
Dənizin də səsi günbəgün batar.
Yubanma, əzizim, gəl qurtar məni,
Arxadan dərd çapır, qorxuram çata...

Halıma yanan gərək səsin düşəndə yada,
Ötən günləri qoru, yaxşı bax, vermə bada...
Ayrılıq bir dənizmiş, sən uzaq yaşıl ada...

Tez ol xəbər yetir, görüm necəsən,
Gözlərin necədi, yerişin necə?
Yaman darıxmışam, mən səndən ötrü,
Barı bir soraq ver özün gəlincə.

Yerini bilmirəm, bilsəm gələrəm,
Könlünü alaram, sevərəm yenə.
Xəzərin köksündən qalxan dumana,
Qara şanı büküb gətirrəm sənə...

Halıma yanan gərək səsin düşəndə yada,
Ötən günləri qoru, yaxşı bax, vermə bada...
Ayrılıq bir dəniz imiş, sən uzaq yaşıl ada...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(28.01.2026)

Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və İncəsənət"

1985‑ciildə çəkilmiş “Sizidünyalarqədərsevirdim” filmiAzərbaycankinosununəhəmiyyətlibədiiekranişlərindənbiridir. Bu ekran işi yalnız bir sevgi hekayəsi deyil — o, real tarixi şəxsiyyətin həyat və qəhrəmanlıq yolunun filmlə ifadəsidir.

Rejissor: Rasim İsmayılov

Ssenari müəllifi: Ramiz Fətəliyev

Çəkilmə ili: 1985

Janr: Tarixi‑bioqrafik, döyüş filmi

Film real həyatdan götürülmüş hekayədir

“Sizi dünyalar qədər sevirdim” ekran əsəri Azərbaycan xalqının iki dəfə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı, tank qoşunları general‑mayoru Həzi Aslanovun həyatının son döyüş illərini canlandırır. Filmin süjeti əsasən I Pribaltika cəbhəsində baş verən döyüşlər və Aslanovun Wehrmacht qarşısında göstərdiyi qəhrəmanlıq üzərində qurulub.

Həzi Aslanov 1910‑cu ildə dünyaya gəlmiş, II Dünya Müharibəsi zamanı Sovet ordusunda xidmət etmiş və döyüş qəhrəmanlığı ilə seçilmişdi. O, tank qoşunları komandiri kimi müxtəlif döyüş əməliyyatlarında iştirak etmiş, 1945‑ci ildə isə cəbhədə həlak olmuşdu.

Süjet və obrazlar

Filmin mərkəzində Həzi Aslanovun həyatının son günləri, cəsarəti və ölümə qədərki döyüş yolunun çatdırılması dayanır. Hadisələr döyüş səhnələri ilə müşayiət olunur və tank batalyonlarının fəallığı, cəsur qərarlar və sınaqlar təsvir edilir.

Baş rollarda aktyor Ramiz Novruzov general Həzi Aslanovu canlandırır. Rollar arasında Aslanovun həyat yoldaşı, qardaşı və digər döyüş komandirləri də yer alır.

Filmdə hisslər və hadisələr arasındakı səmimi yanaşma yalnız döyüş taktikalarını deyil, həm də qəhrəmanın insani keyfiyyətlərini göstərməyə çalışır. Bu, onun yalnız sərkərdə deyil, həm də ailə və xalq üçün fədakar insan olduğunu vurğulayır.

Burada sevgi yalnız döyüşdə deyil

Filmin adı ilk baxışda romantikə oxşasa da, əslində dərin mənalı metaforadır: bu sözlər həm Aslanovun vətənə, həm də cəmiyyətdə inam və vətəndaşlıq hisslərinə olan sevgi və bağlılığını ifadə edir.

Tamaşaçılar üçün yadda qalan söhbətlər arasından nümunə:

— “Sən dünyalar qədər sevdiyin üçün bu döyüşü qazanmalısan…”

— “Hər qələbə yeni ümid deməkdir…”

Bu tip dialoqlar filmin emosional qatını gücləndirir və qəhrəmanın motivasiyasına vurğu edir.

Çəkilişlər və kino dili

Filmdə döyüş səhnələri və real hərbi texnika geniş istifadə olunub. Rejissor Rasim İsmayılov hadisələri dramatik kulminasiyalar üzərində deyil, qəhrəmanın daxili dünyasına fokuslanaraq təqdim edir. Kamera qəhrəmanların üzündə uzun dayanır, pauzalar uzanır, səssizlik isə dialoq qədər təsirli olur. Musiqi isə hadisələrin emosional fonunu tamamlayır, onları bəzəmədən gücləndirir.

Təsir və əhəmiyyət

Bu ekran işi müharibə mövzusunda çəkilmiş az sayda Azərbaycan bədii filmlərindən biridir və həm bir döyüş filmi, həm də insanın daxili gücünə dair kino portreti kimi qiymətləndirilir. Müharibənin ağır reallıqlarını göstərməklə yanaşı, film qəhrəmanlıq, vətənpərvərlik və insanlıq kimi dəyərləri önə çıxarır.

Son söz

“Sizi dünyalar qədər sevirdim” — Həzi Aslanovun həyat yoluna və qəhrəmanlığa həsr olunmuş ekran əsəridir. Film yalnız bir şəxsiyyətin bioqrafiyası deyil, xalqın qəhrəmanlıq mənasının kino dili­də ifadəsidir, hər bir izləyicini düşünməyə və hiss etməyə dəvət edir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(28.01.2026)

Kübra Quliyeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Elə dayanırsan, elə durursan,

Elə bil qarşında quru bir daşam.

İpək saçlarını bir vaxt oxşayan

Elə bil hardasa mən olmamışam.

Səni dostlarımla, tanışlarımla,

Mən tanış edərdim nə vaxtsa bir-bir.

İndi özgələri yad ehtiramla,

Deyirlər tanış ol...Nə qəribədir?!

Yuxuda görərdin nə vaxtsa hər dəm,

Yolumu gözlərdin yollardan uzaq.

Mən sənin yuxundan çıxıb gəlmişəm.

Bu da bir yuxudur, gəl tanış olaq.

Qoluna girərdim... bu, yadındadır,

gedərdik... yolumuz, arzumuz şərik.

Qolum qollarının lap yanındadır,

toxunsa biz indi üzr istəyirik.

Hayanda oldumsa səhər, ya axşam,

Aradın sən məni, gördün sən məni.

İndi gözlərinin  qabağındayam,

Hayanda durum ki, görəsən məni?

                         (Nəriman Həsənzadə)

Bəşəriyyət yaranandan insan övladı hər şeyin dəyərini onun yoxluğunda dərk edir. İnsanın özünə ən özgə olduğu an isə ən doğmasını özündən uzaq saldığı zamandır. Nəriman Həsənzadənin “Elə dayanırsan, elə durursan” şeiri məhz bu yadlaşmanın, bu sükutlu itkinin poetik etirafıdır.

Şair ilk bənddə sevdiyinin baxışlarında özünü “quru bir daş” kimi hiss edir. Bir vaxtlar ipək saçlara toxunan əl, indi xatirədən silinmiş kimidir. Burada daş obrazı təkcə soyuqluğu deyil, həm də hisslərin qurumasını, sevginin qarşı tərəfdə iz qoymamasını ifadə edir. Canlı bir insanın özünü cansız bir varlığa bənzətməsi ayrılığın ən ağır formasıdır.

İkinci bənddə keçmişlə bu gün üz-üzə dayanır. Bir zamanlar sevdiyini dostları ilə tanış edən lirik qəhrəman, indi onu özgələrin dili ilə tanıyır. “Yad ehtiram” ifadəsi münasibətin hansı mərhələyə gəlib çatdığını açıq göstərir: hörmət var, amma yaxınlıq yoxdur. Bu, itirilmiş doğmalığın sükutlu etirafıdır.

Üçüncü bənddə yuxu motivi ön plana çıxır. Sevilən insan bir vaxtlar yuxularda görünürdüsə, indi reallığın özü yuxuya bənzəyir. “Gəl tanış olaq” çağırışı sevginin yox, yadlaşmanın dilidir. Şair burada oxucuya göstərir ki, bəzən insanlar bir-birinə o qədər uzaqlaşır ki, eyni xatirəni paylaşsalar belə, yenidən tanış olmağa məcbur qalırlar.

Dördüncü bənd fiziki yaxınlıqla mənəvi məsafənin ən ağrılı təzadını yaradır. Bir zamanlar qol-qola gedilən yollar indi toxunmağa belə icazə vermir. “Üzr istəyirik” sözü sevginin qaydaya, ehtiyata çevrildiyini göstərir və ayrılığın nə qədər dərin olduğunu hiss etdirir.

Son bənd isə görünməzliyin fəryadıdır. Lirik qəhrəman sevdiyinin gözlərinin qarşısındadır, amma yenə də görünmür. Problem artıq harada durmaqda deyil, necə baxılmaqdadır. Bu bənd şeirin emosional kulminasiyasıdır və oxucunu cavabsız bir sualla üz-üzə qoyur.

Nəticə olaraq, Nəriman Həsənzadə bu şeirində ayrılığı hay-küy ilə deyil, sükutla danışır. Şeir sevginin bitməsini yox, yadlaşmasını göstərir və oxucuya ən ağır itkinin unutulmaq olduğunu hiss etdirir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(28.01.2026)