Nail Zeyniyev,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Yaradıcılıq şöbəsi

İnsan təbiəti ilə bağlı ən böyük paradokslardan biri yəqin ki, budur. Biz eyni zamanda həm real dünyada yaşayırıq, həm də xəyallarımızın dünyasında. Və çox vaxt bu iki dünya bir-birinə qarışaraq bizi parçalayır.

Flober öz qəhrəmanı Emma Bovaryni məhz bu paradoksun qurbanı olaraq yaratmışdı. Emma romantik romanlar oxuyur, özünə qəhrəmanlıq, ehtiras və böyük sevgi xəyal edirdi. Amma real həyat ona kiçik bir şəhərdə, darıxdırıcı ərdə, gündəlik məişət problemləri verir. Xəyal ilə reallıq arasındakı bu uçurum onu məhv edir.

Amma gəlin düşünək ki, xəyalsız həyat mümkündürmü? İnsan heyvan olmaqdan məhz başlıca xəyal qurma qabiliyyəti ilə fərqlənir. Heyvan yalnız indiki anı yaşayır, ac olduqda ovlayır, yorğun olduqda yatır. İnsan isə keçmişi xatırlayır, gələcəyi planlaşdırır, olmayan şeyləri təsəvvür edir.

Xəyal qurmaq bizi irəli aparır. Hər bir kəşf, hər bir ixtira, hər bir incəsənət əsəri əvvəlcə kimsə tərəfindən xəyal edilmişdir. Wright qardaşları uça bilməyi xəyal etməsəydilər, təyyarə olmazdı. Pikasso kubizimlə dünyaya fərqli baxmağı xəyal etməsəydi, rəssamlıq başqa bir yol tutardı.

Amma xəyalın təhlükəsi də bundadır o, bizi real həyatdan qaçmağa sövq edə bilir. Biz öz xəyallarımızda o qədər rahat oluruq ki, reallıqla üzləşmək istəmirik. Gonçarov bu fenomeni "Oblomov"da ustadlıqla təsvir edir. Qəhrəmanı Oblomov divanından qalxıb həyata qarışmaq əvəzinə, gözəl gələcək haqqında xəyallara dalır.

Deməli, xəyal nə pisdir, nə də yaxşı. Xəyal bir növ alətdir. Düzgün işlətsən, səni yaradıcı, innovativ, irəliyə baxan insan edər. Səhv işlətsən isə, reallıqdan qaçan, passiv, həyatdan narazı insan.

Sual budur: biz xəyallarımızı necə idarə edə bilərik? Əvvəla, xəyal ilə məqsəd arasındakı fərqi anlamalıyıq. Xəyal sadəcə təsəvvürdür. Məqsəd isə planlı, mərhələli, reallığa çevrilə bilən xəyaldır. Emma Bovary xəyal qurdu, amma məqsəd qoymadı. Oblomov da eyni xətaya düşdü.

İkincisi, xəyallarımızı reallıqla müntəzəm qarşılaşdırmalıyıq. Sartr deyirdi ki, insan "məhkum olunmuş azaddır" - yəni biz öz seçimlərimizlə özümüzü yaradırıq. Xəyallarımızı həyata keçirmək və ya keçirməmək bu bizim seçimimizdir. Və bu seçimin məsuliyyətini daşımalıyıq.

Nəticədə xəyal insan ruhunun oksigenidir. Xəyalsız insan boğulur. Amma yalnız xəyalla da yaşamaq olmaz. Balans lazımdır. Bir ayağımız yerdə, bir ayağımız isə buludlarda olmalıdır…

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.11.2026)

Könül Əliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Şərqdə opera aktrisaları Leyli, Qərbdəsə Cülyetta rlunu ynamağa xüsusi həvəs göstrirlər. Amma bir şərqlinin yaratdığı Cülyetta hətta qərblilərə belə örnək sayıla bilərdi. Söhbət Azərbaycan Gənc Tamaşaçılar Teatrının aktrisası Solmaz Qurbanovanın yaratdığı Cülyetta obrazından gedir.

Bu gün aktrisanı xatırlamağımız əbəs deyildir, bu gün onun doğulduğu günüdür.

Solmaz Qurbnova 1939-cu il 13 noyabrda Bakıda anadan olub. Sənətə 1955-ci ildən Azərbaycan Gənc Tamaşaçılar Teatrından fəaliyyətə başlayıb. Yeniyetmə oğlan rollarında çıxış etmiş Solmaz Qurbanova teatrın səhnəsində əvəzolunmaz ifası ilə yaddaqalan obrazlar yaradıb.

Səhnə fəaliyyətinə Azərbaycan Gənc Tamaşaçılar Teatrında başlamış, yeniyetmə oğlan rollarında çıxış etmişdir: Onun Qavroş (V. Hüqonun "Səfillər" romanı əsasında), Antonio ("Puerto Sorido alovları", M. Minçkovski), Rəcəb ("Anacan", Y. Əzimzadə), Petya ("İnqilab naminə", M. Şatrov), Kamal ("Sehrli yaylıq", K. Həsənov), Cülyetta, Culiya ("Romeo və Cülyetta", "İki veronalı", U. Şekspir) rolları ilə tanınır.

Kraliça ("İki ağanın bir nökəri", K. Qoldoni), Cemma ("Ovod", E. Voyniç), Flavio ("Sükut divarı", P. Missini), Yaqut ("Məlikməmməd", Ə. Abbasov), Paşa xala ("Unutmayın", Y. Əzimzadə), Dilarə ("Ötən ilin son gecəsi", Anar), Şəcərət ("Əlvida, Hindistan", Q. Rəsulov), Afərid ("Söhrab və Rüstəm", İ. Coşğun), Bibi ("Bala bəla sözündəndir" Əli Əmirli), Qəmər banu ("Mahmud və Məryəm", Elçin) və s. rolları bu gün yaddaşlardadır.

Azərbaycan Respublikasının xalq artisti Solmaz Qurbanova 4 iyun 2013-cü ildə Bakıda vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.11.2026)

Kənan Məmmədli,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Azərbaycanın qərb bölgəsi həqiqətən də aşıq musiqisinin mərkəzidir. Burada Göyçə, Qazax və Tovuz aşıq məktəbləri xüsusən ad çıxarıblar. Bu gün Tovuza güzar edəcək, ustadlar ustadı Aşıq Hüseyn Bozalqanlının yad edəcəyik. Bu gün onun anım günüdür.

Aşıq Hüseyn Bozalqanlı 1863-cü ildə Tovuz rayonunda Bozalqanlı kəndində anadan olub. Kənddə yeni açılan dini məktəbdə, molla Səməd Axundun məktəbində üç il təhsil alıb, ərəb və fars dillərini mükəmməl öyrənib. Çox kiçik yaşlarından şeirə, sənətə bağlanıb, hələ on iki yaşında olarkən şeir yazmağa başlayıb. Toylarda, məclislərdə aşıqlara qulaq asıb, aşıq sənətinə də uşaqlıqdan valeh olub. Cəmi üç ay aşıq Məmmədquluya şagird olub. Fitri istedada malik olan Hüseyn toylarda, ziyafətlərdə bacarıqlı aşıq kimi şöhrət qazanıb.

 Bu, təsadüfi olmayıb, Hüseyn haqq aşığı olub, dərsi də ona möcüzələr yaradan Allah verib. Aşıq Hüseyn Bozalqanlı həmişə hazırcavab, özünə inamlı olub. Atası Məşədi Cəfərqulu kimi comərdliyi, qəhrəmanlığı ilə seçilən nadir şəxsiyyətlərdən biri hesab edilib. O, həmişə üstündə sazla yanaşı, mauzer də gəzdirib… Aşıqlarla deyişmədə heç vaxt sözünü birinci deməyib, öz rəqibinə fürsət verib və nəticədə təmkini ilə qalib gəlib.

Görkəmli sənətkar Qurbani, Abbas Tufarqanlı, Vaqif kimi sənətkarların irsi ilə tərbiyələnən, aşıq poeziyasının bütün formalarında yaratdığı şeirlərlə — gözəlləmələr, qoşmalar, təcnislər, dodaqdəyməzlər, divanilər, gəraylılar, dastanları ilə aşıq və şairlər içərisində həmişə seçilib. Azərbaycan xalq yaradıcılığının inkişafında da Aşıq Hüseynin böyük xidməti olub. O, "Qara Tanrıverdi", "Nəriman", "Xanlar", "Hacı Tağı" dastanlarının yaradıcısıdır.

 "Koroğlu" dastanının ən kamil bilicisi məhz Aşıq Hüseyn hesab edilib. Dastanın bir neçə qolu — "Koroğlunun Toqat səfəri", "Bağdad səfəri", "Həmzənin Qıratı aparması", "Koroğlunun vuruşması" və.s. qolları Aşıq Hüseynin dilindən yazılıb. Bu böyük sənətkar dövrünün görkəmli tarixi şəxsiyyətləri ilə qarşılaşıb və həmişə də onların məhəbbətini qazanıb. 1917–1922-ci illərdə Həmid Sultanovun tapşırığı ilə tez-tez Aşıq Hüseyn, Aşıq Mirzə və Xəyyam Mirzədən ibarət aşıq məclisi təşkil olunub...

Metex qalasında həbsdə olarkən N. Nərimanovla yaxından tanış olub və sonradan "Qoca Şərqin Nərimanı gəlirmi?" şeirini və "Nəriman" dastanını yazıb. Bədahətən söz deməkdə də Aşıq Hüseynin əvəzi olmayıb. Buna görə də sevimli xalq şairimiz Səməd Vurğun onu "əli qılınclı şair" adlandırıb və həmişə ona dərin məhəbbət bəsləyib. "Geri dur" müxəmməsi və digər şeirlərindən aydın olur ki, Hüseyn Bozalqanlı Sədi, Firdovsi, Füzuli kimi klassiklərin əsərlərinə dərindən bələd olub.

Satira isə onun yaradıcılığında xüsusi yer tutub. Müxəmməslərində satirik poeziyamızın novatoru Sabir duyğuları duyulur. 1937-ci il noyabrın 13-də aşıq Hüseyn Bozalqanlı Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının üzvü və ittifaq nəzdində olan aşıqlar bölməsinin rəhbəri seçilib. Ustad sənətkar I və II Aşıqlar qurultaylarının, eləcə də, Moskvada keçirilən Azərbaycan ədəbiyyatı və incəsənəti ongünlüklərinin iştirakçısı olub. Şairin əməyi dövlət tərəfindən çox yüksək qiymətləndirilib. O, "Şərəf nişanı" ordeni və fəxri fərmanla mükafatlandırılıb.

1941-ci il oktyabrın 16-da isə ən yüksək fəxri ada — Azərbaycanın əməkdar incəsənət xadimi adına layiq görülüb. Ölməz sənətkarın on dörd şagirdi olub. O, müasirləri məşhur Aşıq Ələsgər, Növrəs İman, Aşıq Ağacan, Xəyyam Mirzə, Qazaxlı Mirzə Səməd, şair Vəli, şair Nəcəf və başqaları ilə deyişib. Hüseyn Bozalqanlı 1941-ci il noyabrın 13-də vəfat edib. Qəbri Bozalqanlı kəndinin el qəbiristanlığındadır.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.11.2026)

Hüseyn İsaoğlu,

yazıçı-publisist.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Hər şair bir eldən, bir torpaqdan pərvazlanır, amma hamısı poeziyanın göylərində özünəməxsus, silinməz bir iz qoya bilmir.
Azərbaycan ədəbiyyatının və  mətbuatının son qırx illik tarixinə nəzər salsaq, fərqli intonasiyası, dərin fəlsəfi baxışı, cəsarətli ictimai mövqeyi, yazı üslubunda fərqliliyi və səmimiyyəti ilə seçilən bir imza görərik: Qulu Ağsəs.

1969-cu  ili yazında Ağdamın dilbər guşəsi  Gülablıda dünyaya göz açan bu istedadlı söz adamı həyatı poeziyaya, poeziyanı isə ömür xəritəsinə çevirməyi bacaran qələm əhlindəndir.
Onun, sonralar Qulu Ağsəs məktəbinə çevriləcək yaradıcılıq yolu, hələ uşaqlıqdan, çox erkən yaşlardan  başlayır. Qulu Zeynalov imzası ilə uzaq 80-ci ildə 11 yaşında , o vaxtın əlçatmaz “Pioner” jurnalında dərc edilməsi, şairin yaradıcılıq yoluna aparan ilk çığırlardan olur. Zaman keçdikcə,bu istedad daha da cilalanır, 90-ci illərdə gənclərin sevimli platforması olan   “Ulduz” jurnalında işıq üzü görən silsilə şeirləri ədəbi mühitdə ciddi əks-səda doğurur.
Q.Ağsəsin taleyi təkcə poeziya ilə deyil, həm də mətbuatla sıx bağlıdır. 1991-ci ildə  “168 saat” qəzetində başlayan jurnalist fəaliyyəti, sonradan “Azad Azərbaycan”qəzetində müxbir, məsul katib, baş redaktor, eləcə də, Azərbaycan Dövlət Teleradio Şirkətində redaktor, şöbə müdiri,baş redaktor kimi məsul vəzifələrlə davam  etmişdir. Onun hər bir publisistik yazısında, hər redaktor qeydində  jurnalist tələbkarlığı ilə şair həssaslığı bir araya gəlmişdir.
  Qulu Ağsəsin 2004-cü ildən baş redaktor müavini kimi fəaliyyətə başladığı “Ulduz” ayliq ədəbiyyat dərgisinə 2014-cü ildən günümüzə qədər rəhbərlik etməsi isə istər-istəməz müasir ədəbi proseslərdə yerini və rolunu müəyyənləşdirmişdir.
  Şeirlərində sevgi, zaman, insan, təbiət, həyat,Tanrı, tale münasibətlərini qeyri-adi bir bədiiliklə təqdim edə bilən Qulu Ağsəs həyatın adiliyində böyük fəlsəfəni görə  bilir. Həyatın müvəqqətiliyini, gecə-gündüzün əbədi növbələşməsini insanın taleyi ilə elə bağlayır ki, öxucu vizual lövhənin nəinki şahidinə, həm də iştirakçısına çevrilir:

Görsən ki, qaranlıq çökür aləmə,
Görsən ki, axşamdı…fikir eləmə.
Bir uçuq yuxudu gecənin boyu
Nə qədər imkan var rahatlan, uyu…

Qəflətən bir çağa salar hay-həşir
Səhər – körpəsidi doğan Günəşin.
Onu ovutmağa tələsər hamı,
Beləcə, salarlar yenə axşamı.

Təzədən qaramat basar dünyanı,
Hanı doğan Günəş? körpəsi hanı?
… Görsən hər tərəfdən əlin üzülür,
Görsən üşüyürsən…yandır özünü…

Şairin  dünyagörüşündə sarkazm və realizm daxili bir sızıltı ilə birləşir. O ətrafindakı haqsızlıqlara dünyanın gərdişinə bəzən “eynəyinin arxasından”, bəzənsə qəlbinin açıq yarasından baxır. Onun misralarında həyatın acı həqiqətləri estetik bir formaya düşür:

Çox da salıb dünyanı eynəyim gözdən - noolar.
Ağız suyuyla bitir dodaqda söz də - noolar...
Ölüm nə çətin işdi, gör nə gözəl cəzan var,
Dörd tərəfin köpəksə, demək, mühafizən var... 

Q.Ağsəs lirikası saf və təmənnasız sevginin tərənnümçüsüdür. Bu sevgi nənələrimizn  əsrlərlə ruhumuzu qidalandırdığı, sonu vüsalla bitən nağıllardan deyil.  Bu sevgi  daxili çırpıntılarla, tənhalıqla, sadiq bir fədakarlıqla, şairin ruhu ilə yoğrulub.O boş ümid vermir.Tablo çəkir. Heç inandırmağa da çalışmır. Seçimində sərbəstsən. İstəyirsən reallıqla baş-başa qal, istəyirsən özünü aldat. (Q.Ağsəs sarkazmı) Şair sevdiyinin “ğəlişinin-gedişinin” dramatik portretini elə yaradır ki, tərk edilmənin acısını yox, zərafətini yaşayırsan:

Nə lazım, uzaqbaşı bircə otağın ola
Gecənin bir yarısı qəfil qonağın ola...
Sevəsən bu gəlişi başdan-ayağa kimi
Küsdürəndə ağlaya qoynunda çağa kimi...

Gedəndə könlünü də yalvar-yapış apara
Gün görməmiş dərisin gün çıxmamış apara...
...Gedə, bir də qapından əcəl girəndə gələ
Günəş xəstə dünyaya şüa verəndə gələ...

Sevginin gətirdiyi izdihamdan qaçıb tənhalığa sığınmaq istəyən lirik qəhrəman, bəzən özündən keçir. “O”nu tapmaq üçün yoldan kəçənə belə ürəyini açır:

...Bir qiz bir oğlana çoxuymuş, demə,
Sevdim təklənəsən… çoxaldın, gülüm.
Açdım ürəyimi yoldan ötənə,
Təki ordan səni çıxardım, gülüm…

...Bunu bir mən bilim, bir də sən ancaq,
Ölüncə bu gözəl sirr bəsimizdi.
Bizə nə yurd versin, nə yuva Allah,
Sənə ayırdığım yer bəsimizdi!.

İllər keçdikcə, şairin gözündə  sevginin mahiyyəti  dəyişir, yaşın verdiyi müdrikliklə həyat fəlsəfəsi birləşir:

Kimsə ayağını qoymaz içəri –
Könlümün keşiyin balam çəkirsə.
Sevgi ötən gündür məndən ötəri,
Sən məni sevməklə dala çəkirsən.

Cavab məktubumda sözlər baş-ayaq,
Bir ucdan yazılır, pozulur elə.
Qorxuram öləsən sevgin yaşaya,
Qorxuram qalasan - məhəbbət ölə.

Qulu Ağsəs nə çəhrayı pərdə arxasında, nə də fil dişindən qüllədə oturub buludlardan yazan şair deyil. Onun narahat poeziyası cəmiyyətin ən ağrılı yerinə toxunmağı bacarır.Müharibənin gətirdiyi fəsadlar, Vətən uğrunda canını, sağlamlığını qoyan insanların sosial və mənəvi problemləri şairin  yaradıcılığında heç bir pafosa varmadan, bütün çılpaqlığı və acılığı ilə əks olunur. Azərbaycan poeziyasında bu mövzuda yazılmış ən sarsıdıcı, dürüst, psixoloji, ictimai vicdanı oyadan nümunələrdən olan “ Müharibə əlili”nə nəzər salaq.Bu şeir cəmiyyətin, insanların müharibənin gətirdiyi ağrı-acıya yanaşmasına müəllifin böyük üsyanıdır:

Üzdü ayaqlarımı Vətən yolu
qayıtdım üzüqoylu…
qayıtdım
qurşağımın yuxarı qatıyla,
qayıtdım
əlil arabasının atıyla…
İki balam gözüyaşlı
arvadım başıdaşlı…Yazıq hər əmrə müntəzir:
həm məni gəzdirir,
həm … özü gəzir…
Süfrəmdə haram var -
dinmirəm,
İki ac balam var -
dinmirəm.
Dinmirəm
gül ağzı açılanda heyrətin:
«Vətəni qorudun, bəs öz qeyrətin?!»
… Üzdü ayaqlarımı Vətən yolu
bu da mənə «sağ ol»u…

Q.Ağsəs yaradıcılığında sənətkar ömrü,yaradıcılıq iztirabları ana xətlərdən birini təşkil edir. O,şeirin sadəcə, qafiyə xətrinə yazılmadığını, hər misranın arxasında bir yaşantı, bir hekayə dayandığını vurğulayır. Istedad ,ilham, bəzən, sadəcə, bir bəhanədir, əsl atəş daxildəki o bitib-tükənməyən ağrılardır.Aşağıda verdiyimiz nümunə həyatın ağrılarını,çətinliklərini, insanın bunları daşımaq məcburiyyətini  iztirabların “pəhrizi” olması obrazı ilə  fəlsəfi şəkildə inikas etdirir:

Bəzi şeirlərin hekayəsi var,
Bəzi xoşbəxtliyin qafiyəsi var.
Buludlar yağış yox, toz ələyirlər.
Ulduzlar yanmır ha... his eləyirlər.
Beş-üç arzu etməz ömrün qalığı.
Didir başımızı kəpək balığı.
Daş-daş oynanılan bir aynabəddi,
Aman umduqları amana bənddi.
Nə talant? nə vergi? nə sehr? –
Adam
Günü axşam edir bikarçılıqdan.
Yaxşı pəhrizi var iztirabların.
Nə özüm kökəldim, nə kitablarım...

Qulu Ağəsin təbiətə baxışı da fərqlidir. Şeirlərində təbiətə özünəxas, ironik yanaşma diqqət cəlb edir. “Dağa bax, sən allah, nə gündədi...”  şeirində dağı, sadəcə, bir coğrafi relyef kimi görmür. Əzəmətli dağ, şairin təbirincə--taleyi gətirməyən,yoxsul, kimsəsiz bir varlıq kimi təqdim olunur. Bu metafora sənətkarın bədii  təəyyülünün miqyasını göstərir:

Dağa bax, sən allah,
nə gündədi:
Ayağı ayağına dolaşan
beş-altı ağacdı,
qozbel torpağı
balatası qaçmış kündədi…

Dili yoxdu —
ildırım vuranda çığıra,
pulu yoxdu —
özünə lift çəkdirə,
dərəni qonaq çağıra…

Şairin daxili dünyasını tar-mar edən  kədəri, ağrıları,dərdi də fərqlidir.Həmin dərd o qədər rəngsiz, dözülməz, amansızdır ki, müəllif onu ilahi mərhəmətdən uzaq  “allahsız” adlandırır. Amma eyni zamanda bu ağrı qarşısında dünyanın, taleyin, Tanrının da günahkar olduğunu poetik dillə anladır:

Rəngsizdi, tamsızdı,
ətsiz-qansızdı,
Allahsız, imansızdı,
Mən çəkən dərdlər.

...Dünya, Tale, Tanrı deyilən
nə var hamısı günahkardı
Mən çəkən dərdlərə.

Dərdi nə çəkiləsidi,
nə qaçılacaq,
Mən çəkən dərdlərin.
...Bir gün "sərgisi" açılacaq,
Mən çəkən dərdlərin.

Qulu Ağsəs poeziyasının ən maraqlı, cəsarətli və ən çox müzakirə olunan tərəfi onun yaradanla qurduğu səmimi, ərkyana dialoqudur.O.insanın bu nəhəng və mürəkkəb kainatda öz yerini axtarmasındakı çarəsizliyini gizlətmir. Dünyanın nizamsızlığına qarşı daxili bir  etiraz və heyranlıq eyni misrada birləşir:

Kimsən, nəçisən, ay Allah -
Heç səndən baş tapammadıq.
Özün qurduğun dünyada
Sənə bir iş tapammadıq.
...Görsək, heç nə eləmərik,
Bir üzünü göstər bizə!
Yaxşı günün əgər busa,
Yaman günü göstər bizə!

Amma bu etiraz heç vaxt tam üsyana çevrilmir,əksinə,Tanrının möcüzələrinə  -- qışda donan ağacın yasına baharda yarpaq yazdıran uca nizamına təslimiyyət,heyranlıqla,şükranlıqla nəticələnir:

 Bir yol yatağından qalxmayan bu çay,
Qoluna döyməni nə vaxt yazdırıb?
Qış günü soyuqdan ölən ağacın,
Yasına mart ayı yarpaq yazdırıb…

Şükür o göydəki ismin halına,
Şükür yağışına, şükür qarına.
Şükür adımızı öz kitabına
Əcəl adqoydudan qabaq yazdırıb…

Ölüm mövzusu Qulu Ağsəsin yaradıcılıq fəlsəfəsində qorxulu bir son deyil,sirli bir yoxlanış,mistik bir “yuxu”dur. İnsanın ölümlə olan çarəsizliyini,Tanrının əbədiliyi qarşısındakı acizliyini şair son dərəcə sarsıdıcı misralarla ifadə edir. Bu müraciətdə həm bəşəri xof,həm də Allaha olan gizli bir sevgi var:

Hərəmiz borcludu bir can ölümə,
Ölsək də, tapmarıq əncam ölümə.
Tanrı qırmır bizi…ancaq ölümə
Yoxladır.
Xəbərin varmı?
- Bilmirəm.

Və yaxud:

Yastıq qoyub başımıza
əcəb yatırdın bizi.
Aç gözünü, qaranlığın
Qırıb batırdı bizi. 

Milyon illərdi yeyirik
Süfrənin qırağından.
Çörək bizi tutar deyin,
Dinmirik qabağından.
 

Nə boydasan görən heylə?
Bir ölçüyə gəlmirsən?
Baş çəkmirsən qullarına
Bizə niyə gəlmirsən? 

…Özünü görməsək də,
Xofun yamandı, Allah!
Bizi qırıb qurtarmamış,
Ölmə, amandı, Allah!.. 

Q.Ağsəs yaradıcılığında valideyn mövzusu, ana-ata obrazı o qədər təbii və kövrək  işlənib ki, oxuyarkən insanın boğazı qəhərlənir. Ananın haqqa qovuşmasını “atamın iş yerinə yollandı” kimi saf və mistik bir dillə anladan şair dünyanın o biri üzündəki cənnəti ailə bütövlüyündə görür. Şeirdə ailə dəyərlərinə sayğı, yaşından asılı olmayaraq valideyn qarşısında özünü uşaq kimi hiss edən insanın müdhiş qorxusu və həya dolu səmimiyyəti, valideyn ruhuna böyük ehtiram bəslədiyi -- bədii çalarlarla poetikləşdirilmişdir:

Anam
bu dünya evində
tumanı qırışanacan oturdu.
Dan atdı-
gün batdı,
şər qarışanacan oturdu.
Axşam
qonşu arvad
çay süzdü,
yemək çəkdi ərinə.
Anam
başımız üstdən
yollandı atamın iş yerinə.
Bilirəm,
tapıb onu-
lap qır qazanında olsa.
Hər yer
cənnətdi kişiyə-
arvad yanında olsa!
Görən nə deyib məndən
anam orda atama?!
Bircə "yetim" deməsin-
kişi utanar...

Qulu Ağsəsin bənzərsiz yaradıcılığı həm dövlətimiz, həm də beynəxalq ədəbi qurumlar tərəfindən yüksək qiymətləndirilir. O Prezident təqaüdçüsü və əməkdar jurnalistdir. Poeziyası, hələ 1993-cü ildə Azərbaycan Tərcümə Mərkəzinin “Altay-Alp” mükafatına,sonrakı illərdə isə Şahmar Əkbərzadə,Rəsul Rza Beynəlxalq Ədəbiyyat mükafatlarına, Fikrət Sadığın xatirəsinə təsis olunmuş “İşıq” və ədəbi “Mikayıl Müsfiq”, Azərbaycan Yaradıcılıq Fondunun təsis etdiyi “Ədəbiyyat adamı-2026” mükafatlarına layiq görülüb.
AYB-nin İdarə Heyətinin və Avrasiya Yazarlar Birliyinin üzvü olan Qulu Ağsəsin sorağı  çoxdan ölkə hüdudlarını aşıb. Onun şeirləri türk, rus, fars, ingilis, özbək, gürcü, ukrayna, polyak dillərinə tərcümə edilərək əcnəbi oxucuların da qəlbini fəth edib.         
Həyatı poeziya pəhrizində keçən, misralarla ömrü axşam (oxu - şam) edən şairin hər yeni şeiri ədəbiyyat xəzinəmizə yeni bir inci kimi daxil olur. O,  öz bənzərsiz “Ağsəs”i ilə Azərbaycan poeziyasının səmasında həmişə parlayacaq bir ulduzdur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.11.2026)

İmran Verdiyev,

Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Oğuz təmsilçisi

Bəzi şəhərlər var ki, insan onları sadəcə görür, tanıyır və yaddaşında saxlayır. Bəzi şəhərlər isə zaman keçdikcə insanın həyatına qarışır, xatirələrinə hopur, duyğularının bir parçasına çevrilir. Şəki mənim üçün məhz belə şəhərlərdən biridir. “Dayanıb bir dağ təki, dağlar qoynunda Şəki”.

Oğuzda yaşasam da, hələ uşaq yaşlarımdan Şəki mənim təsəvvürümdə əfsanələr, sirli tarix və qədim mədəniyyət məkanı kimi canlanırdı. Bu şəhərin adında belə, mənə qəribə bir doğmalıq, bir az da nağıl sehri vardı. O vaxtlar Şəkini tanımırdım, küçələrini gəzməmiş, tarixi abidələrini görməmişdim. Ancaq haqqında eşitdiklərim, xəyalımda canlandırdıqlarım bu şəhəri mənim üçün başqa yerlərdən fərqləndirirdi. Şəki tarixi ilə, təbiəti ilə, mədəniyyət və sənət aləmi ilə, insanları ilə gözəldir. Amma mənim üçün onun ən böyük gözəlliyi yaddaşımdakı yeridir.

 Şəkiyə ilk səfərim isə xəyal etdiyim o nağıl dünyasına səyahət kimi başlamadı. Həyat məni bura daha ciddi, daha kövrək bir səbəblə gətirdi. Hələ orta məktəbin yuxarı siniflərində oxuyurdum. Atam və anam ağır xəstə idilər. Onlar birlikdə Şəkidə xəstəxanada müalicə olunurdular. Hər bazar günü valideynlərimi görmək üçün Şəkiyə gedirdim. Bu səfərlər mənim üçün adi yolçuluq deyildi. Bir tərəfdə yeniyetməlik çağının qayğıları, digər tərəfdə valideynlərimin səhhəti ilə bağlı narahatlıq dayanırdı.

O illərdə Şəkinin küçələrini, binalarını, insanlarını indiki qədər diqqətlə müşahidə etmirdim. Çünki insanın yaddaşında bəzi məkanlar ilk növbədə yaşadığı hisslərlə qalır. Mənim yaddaşımda da Şəki əvvəlcə valideynlərimə qovuşduğum, onları görmək üçün tələsdiyim, bazar günlərinin həyəcanını yaşadığım bir şəhər kimi yer aldı. Onunla bağlı ilk xatirələrimin içində övlad sevgisi, ailə bağlılığı, qayğı və nigarançılıq vardı. İllər keçdikcə həmin xatirələr şəhərə olan münasibətimə xüsusi bir məna qazandırdı.

Sonralar Şəkiyə yolum dəfələrlə düşdü. Bu dəfə artıq şəhəri başqa gözlə seyr etməyə başladım. Tarixi daşlara, divarlara, küçələrə həkk olunmuş bu qədim diyarın mənəvi zənginliyi ilə yaxından tanış oldum. İlk ziyarət etdiyim məkanlardan biri, şübhəsiz ki, Xan sarayı oldu.

“Xan sarayı Şəkinin yalnız memarlıq incisi deyil, həm də Azərbaycan xalqının estetik təfəkkürünün, sənət duyumunun və bədii təxəyyülünün möhtəşəm ifadəsidir”. Onun rəngarəng şəbəkələri, divar rəsmləri, naxışların dili ilə danışan interyeri insanda heyrət doğurur. Burada sanki daş, ağac, şüşə və rənglər bir-biri ilə danışır, keçmişin səssiz hekayəsini bu günə çatdırır. Günəş şüalarının rəngli şüşələrdən süzülərək divarlarda yaratdığı mənzərə isə adi memarlıq gözəlliyindən daha artıq təsir bağışlayır.  Sarayın hər guşəsində bir sənətkar nəfəsi, hər naxışında bir tarix izi duyulur.

Sonra həyatımın başqa bir mərhələsi başladı. Ali təhsil aldım, müəllim oldum. Uzun illər Oğuzda məktəb direktoru kimi çalışdım. Pedaqoji fəaliyyətim dövründə Şəki ilə əlaqələrim daha da genişləndi. Artıq bu şəhərə yalnız qonaq və ya tarixi abidələrə maraq göstərən bir insan kimi deyil, təhsil işçisi, məktəb rəhbəri, maarifçi kimi də gəlirdim.

Müxtəlif vaxtlarda Şəkinin məktəblərində oldum, “açıq dərslər” keçdim,   təhsil müəssisələrinin fəaliyyəti ilə maraqlandım, onların iş təcrübəsini öyrəndim. Seminar və treninqlərdə, elmi-praktik konfranslarda iştirak etdim. Bu görüşlər mənə Şəkinin yalnız zəngin tarixi ilə deyil, həm də müasir təhsil mühiti, ziyalı potensialı və insan kapitalı ilə seçilən bir şəhər olduğunu göstərdi.

Mənim üçün bu səfərlərin ən yaddaqalan tərəflərindən biri də şagirdlərimlə birlikdə Şəkiyə etdiyim maarifləndirici ekskursiyalar idi. Onları Xan sarayına, görkəmli şəxsiyyətlərin ev-muzeylərinə aparırdım. M.F.Axundzadənin, S.Rəhmanın, B.Vahabzadənin və başqa sənət adamlarının həyat və yaradıcılığı ilə bağlı məkanlarla tanış edirdim.

İstəyirdim ki, şagirdlər tarix və ədəbiyyat haqqında yalnız dərsliklərdən oxuduqları məlumatlarla kifayətlənməsinlər. Görsünlər, hiss etsinlər, həmin şəxsiyyətlərin yaşadıqları mühiti təsəvvürlərinə gətirsinlər. Çünki kitabda oxunan tarixlə insanın öz gözləri ilə gördüyü tarix arasında müəyyən fərq var. Tarixi məkanla canlı təmas bilikləri yaddaşa, yaddaşı isə mənəvi təcrübəyə çevirir. Düşünürəm ki, müəllimin ən mühüm vəzifələrindən biri də şagirdin dünyagörüşünü genişləndirmək, onda milli-mədəni irsə maraq və ehtiram yaratmaqdır. Şəki bu baxımdan mənim üçün əvəzsiz bir öyrənmə məkanı idi. Burada hər küçə, hər tarixi bina, hər muzey bir dərs vəsaiti təsiri bağışlayırdı. Məncə, bir şagirdin yaddaşında bəzən bir muzey otağı, bir əlyazma, bir tarixi əşya bütöv bir dərslikdən daha dərin iz buraxa bilər. Çünki gördüyün, toxunduğun, ruhunu hiss etdiyin tarix artıq sənin üçün uzaq keçmiş olmayıb, mənəvi təcrübəyə çevrilir. Şəki bu mənada şagirdlərim üçün də, mənim özüm üçün də böyük bir açıq məktəb idi.

Şəkinin mədəni həyatı da məni özünə cəlb edirdi. Şəki teatrında tamaşalara baxmaq, səhnə sənətinin bu qədim şəhərdə yaşatdığı ənənələri duymaq ayrıca zövq verirdi. Teatrın yaratdığı bədii ovqat, aktyorların səhnə təqdimatı, tamaşaçıların sənətə münasibəti şəhərin mədəni simasını daha yaxından tanımağa imkan yaradırdı.

Bir də Şəkinin mətbəxi var. Bu şəhərin mətbəxi də onun tarixi və mədəni kimliyinin ayrılmaz hissəsidir. Şəki halvası, pitisi və başqa yerli təamlar təkcə dad xüsusiyyətləri ilə deyil, həm də özünəməxsus hazırlanma ənənələri ilə seçilir. Şəki mətbəxində qədim məişət mədəniyyətinin, zəhmətin, ustalığın və qonaqpərvərliyin izləri yaşayır. Burada süfrə sadəcə yemək üçün açılmır, həm də insanları bir araya gətirən ünsiyyət və qonaqpərvərlik məkanına çevrilir. Hələ Şəki sənətkarlarının əl işlərini demirəm.

İllər keçdikcə Şəki mənim həyatımın müxtəlif səhifələrində görünməyə başladı. Bir vaxtlar xəstə valideynlərimi görmək üçün gəldiyim şəhərə indi pedaqoji təcrübə mübadiləsi, mədəni tədbirlər, ekskursiyalar və şəxsi görüşlər üçün gəlirdim. Hər səfər əvvəlkinin üzərinə yeni bir xatirə əlavə edirdi. Şəhər də sanki mənimlə birlikdə dəyişir, hər dəfə başqa bir tərəfini açırdı.

İllər keçdi. Həyatımın daha bir mühüm mərhələsində Şəki ilə bağlılığım yeni məna qazandı. Qızım Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin Şəki filialında təhsil alırdı. Bu dəfə də yolum tez-tez Şəkiyə düşürdü. Qızımı görmək, halını öyrənmək, onunla vaxt keçirmək üçün bu şəhərə tez-tez gəlirdim.

Beləcə, Şəki mənim həyatımın müxtəlif dövrlərində fərqli hisslərin şahidi oldu. Bir vaxtlar xəstə valideynlərimin yanına tələsən məktəbli idim. Sonralar peşəkar fəaliyyətinin bir hissəsini burada keçirən müəllim və məktəb rəhbəri oldum. Daha sonra şagirdlərini bu şəhərin tarixi-mədəni irsi ilə tanış edən maarifçi, ardınca isə övladının təhsil aldığı şəhərə gələn bir ata...

Zaman dəyişdi, həyatın qayğıları və məqsədləri dəyişdi, amma Şəkiyə münasibətim getdikcə daha da doğmalaşdı.

Bu gün də Şəkiyə tez-tez baş çəkirəm. Şəki haqqında düşünəndə anlayıram ki, şəhərləri doğmalaşdıran təkcə onların gözəlliyi, tarixi abidələri və təbiəti deyil. Əsl doğmalıq insanın həmin məkanla bağlı yaşadığı hadisələrdən, keçirdiyi hisslərdən, orada qazandığı xatirələrdən yaranır. Bir şəhər insanın həyatında nə qədər çox iz buraxırsa, onun mənəvi xəritəsində bir o qədər böyük yer tutur.  

Şəki də mənim mənəvi xəritəmdə xüsusi yeri olan şəhərdir. Burada uşaqlığımın nigarançılığı, gəncliyimin axtarışları, müəllimlik fəaliyyətimin zəngin təcrübəsi, övladımla bağlı xoş xatirələrim bir-birinə qarışıb. İndi düşünürəm ki, uşaqlıqda əfsanələr məkanı kimi təsəvvür etdiyim Şəki əslində həyatımın öz əfsanəsinə çevrilib. Bu əfsanənin qəhrəmanları isə tarixi şəxsiyyətlərdən, memarlıq abidələrindən daha çox, mənim həyatımda iz qoymuş insanlar, yaşanmış günlər və unudulmaz xatirələrdir.

Bəlkə də, buna görə Şəkiyə hər gəlişim mənim üçün sadəcə bir səfər deyil, həm də öz keçmişimə qayıdışdır. İndi Şəkiyə hər gəlişimdə yalnız onun bugünkü mənzərəsini seyr etmirəm. Burada öz keçmişimin müxtəlif yaşlarda olan izləri ilə də qarşılaşıram.  

Şəki mənim yaddaşımda hər gəlişimdə bir az da doğmalaşan, hər ayrılışımda yenidən görmək istədiyim; tarixi ilə heyrətləndirən, xatirələri ilə özünə bağlayan bir şəhərdir.  

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.11.2026)

Əkbər Qoşalı,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının redaktoru

Türkiyənin dəyərli şairi, “Fəthiyyə Yazarları”nın qurucu-başqanı Coşqun Qarabulud bugünlərdə “Şeir anlayışım üzərinə...” adlı yazısını – ədəbi düşüncəsini mənimlə bölüşdü.

Coşqun bəy şeirin göylərindəki ağ buludlara baxaraq, o ağ buludlar dolunca çaxan şişməklərə, buldular sallama dolunca şaqqıldaşan yıldırımlara aldırmadan, sonra ağlı-qaralı buludlardan çox yüksəklərdə var olduğunu bildiyimiz Günəşin zərrin şəfəqlərinə, hələ-hələ köy yağmurlarına və əlbəttə, göyqurşağına toxunurmuşcasına yazır sanki... – “...Mənimlə eyni poetik duyarlılığı bölüşən şair dostlarımı da göz önündə tu­taraq, bəzən “bizim şeirimiz”, bəzən də “yalın şeir” adlandırdığım şeir anlayışım – sadə, duru, həyatdan süzülmüş fəlsəfi baxışı özündə daşıyan, dərinliyini hayqırmadan duyuran bir şeirdir. Bu şeir ürkək, çəkingən, təvazökar, dürüst, göstərişsiz, ancaq insanı sarıb-sarmalayan, könül isidən bir şeirdir.” Şair “yalın şeir”i belə tanıdır: “Oxucuya sayğı göstərir, onu dəyərləndirir, şeirin içində birgə kəşflərə çağırır. Bu yolçuluqda həm şair, həm də oxucu yeni anlam sahələri kəşf edir. – Ya­şamaq sevinci bəxş edir bizim yalın şeir. Çün şeirin yalnız kağız üzərində qalan söz yığını olmadığına inanır; insanı yaşamın özünü də bir şeir kimi yaşamağa çağırır.”

İllər öncə, Coşqun bəyin dəvətiylə getdiyim Fəthiyyədən İspartaya – bir poeziya şölənindən digərinə gəlincə, orada yeni nəsil yazarları, köhnə dostlarla yanaşı ağsaqqal ədibimiz Zaməddin Ziyadoğlunu da görmək xoş oldu. Bu yazı, yol yoldaşı olduğum və o yoldaşlığı heç unutmadığım şair-publisist, dramaturq, neftçi, ictimai xadim, Azərbaycan Yazıçılar və Jurna­listlər birliklərinin tanınmış üzvü Zaməddin Ziyadoğlu haqqındadır. Onun qarşı ilin ya­zında 80 il(l!)ə taclanacaq ömür yoluna göz atarkən bir sual öz-özünə meydana çıxır: insanın əsl öz­keçmişi harada yazılır – rəsmi bəlgələrdəmi, həmkarlıqda, həmkarlar ittifaqında və əmək ki­tabçasındamı, gün üzü görmüş əsərlərində, yoxsa insanların yadda­şın­damı? Bəs cavab nədir? – “Əlbəttə, bunların hər birində” – xas cavab budur; ancaq mənə elə gəlir, ən dürüst özkeçmiş insanın başqalarının yaddaşında yaratdığı mənəvi obrazdır. Qarşıdan 80 illik yubileyi gələn ağsaqqal ədibimiz Zaməddin Ziyadoğlunun bax, belə bir obrazı vardır. Özü də bu obrazın açarı bircə kəlmədir: Həncərisən? Əgər bircəliyi ikiləşdirmək gərəksə, “Həncərisən, hən­cəri?” deyəcəyik; yenə əlavə söz deyəsi olsaq, “Ağırn alem, həncərisən, həncəri?” demiş olluq.

Deyir, həmişə illər insanı səciyyələndirmir; vaxt gəlir-vədə yetişir, insan illəri səciy­yə­ləndirmiş olur. 80 yaş da belə bir məqam olmalı... Belə ixtiyar yaşda ömür qazanılmış an­lamların, qorunmuş dəyərlərin, ötürülmüş əmanətlərin və insanın özündən sonra qoyduğu mə­nəvi izlərin toplusudur.

Bir kəlmənin kulturoloji taleyi

Yazının girişində Qarabuludun ağyollu düşüncələrini havayı bölüşməmişəm. – O dü­şüncələri bölüşməyim “Həncəri” ilə bağlıdır. “Həncəri”ni öncələr çox eşitmiş, özüm də oxu­muşdum; ancaq sanki Qarabulud-Zaiyadoğlu sözlərini bu sonbaharda ard-arda – birini ilk, birini təkrar eşitməyim təvafüqlükdür. Sanki Coşqun bəyin “yalın şeir” şeir təsbiti Zaməddin müəllimin “Həncəri”sinə də ayna tutur...

Dilin sözlük tərkibində elə sözlər var, onların semantik yükü çölləmə anlamından qat-qat genişdir. Onlar informasiya daşımaqla yanaşı, münasibət yaradır – yalnız ünsiyyət vasitəsi olmur, mədəni yaddaşın daşıyıcısına çevrilir. Biz tərəflərin şirin danışıq mühitində yaşayan “həncərisən?” belə sözlərdəndir. İlk baxışda adi ovqatlaşma, qılıqlı sorğudur: necəsən, nə təhərsən, halın necədir? Ancaq bu sözün içində bir doğmalıq, bir ərkyanalıq, el-obaya məxsus bir mənəvi yaxınlıq yaşayır. Onu deyən adam sanki yalnız həmsöhbətinin durumunu öyrənmək istəmir, həm də onunla ortaq yaddaşa mənsub olduğunu bildirir.

Ziyadoğlunun poetik uğuru da bax, bu məqamda üzə çıxır: o, ulusun dilində yaşayan sözü fərdi yaradıcılığının ocaqlığına  (mərkəzinə) gətirərək ona yeni ədəbi dövriyyə qazandırıb.

Akademik Nizami Cəfərov “Həncərisən” haqqında mülahizələrində həmin ifadənin tarixi ədəbi yaddaşdakı izlərinə toxunur və Ziyadoğlunun onu çağdaş ədəbi mühitdə yenidən güncəlləşdirdiyini vurğulayır.

Bax, burada önəmli bir fərqi görməliyik: şair sözü yaratmayıb, onun mədəni enerjisini yenidən hərəkətə gətirib. Belə bir hərəkətlilik isə bəzən yeni söz yaratmaqdan da çətin və önəm­li işdir. Çün dilin unudulmaqda olan bir vahidini yaşatmaq, əslində, müəyyən bir dün­ya­gö­rüşünü, davranış tərzini, mənəvi münasibətlər sistemini yaşatmaq deməkdir. Mən bunu mə­dəniyyətin özünüqoruma mexanizmlərindən biri adlandırardım. Rəhmətlik Mehmet Ni­yazinin dildən bir sözün, qavramın çıxması kültürdən bir layın itməsi deməkdir fikri ötəryi söz deyil.

Qazax: coğrafiyadan mənəvi kateqoriyaya

Qazax Azərbaycan ədəbi-mədəni tarixində coğrafi məkan olmaq etibarıyla, özünəxas söz və saz sistemi, poetik yaddaş, ağsaqqallıq gələnəyi, ictimai davranış mədəniyyəti forma­laşdırmış bir mənəvi mühitdir. Vidadidən Vaqifə, Səməd Vurğundan Mirvarid Dilbaziyə uzanan ədəbi xəttin gücü böyük imzaların çoxluğundan daha üstün – bu xəttin arxasında sözü yaşamın gündəlik davranışına çevirən bir mədəniyyətin dayanmasındadır. Zaməddin Ziyadoğlu da həmin mühitin yetirməsidir. Onun şeirlərində Qazaxın kəndləri, dağları, bulaqları, el deyimləri, süfrə mədəniyyəti və məclis gələnəkləri bəlli bir kültürün yaddaş işarələridir.

Bal kimidir mahalımın ləhcəsi,

Ətirlidir torpağında bağçası.

Məclisləri sazın-sözün boğçası…

Budur, dil, təbiət və məclis mədəniyyəti bir bütöv kimi təqdim olunur. Şairin poetik dünyasında yurd yaşayış yeri olmaqdan çıxaraq (yüksələrək!), danışılan dilin, bölüşülən çörəyin, dinlənilən sazın və qorunan anının birliyi kimi çıxış edir. Kulturoloji baxımdan burada maraqlı bir qanunauyğunluq müşahidə edirik: insan məkanı yaddaşa, yaddaşı sözə, sözü isə mənəvi mənsubiyyətə çevirir. Beləcə, Qazax şairin yaradıcılığında xəritədəki bir məntəqədən daha geniş anlam qazanır – mənəvi vətən obrazına yüksəlir.

Mirvarid Dilbazinin mənəvi varislik məktəbi

Xalq şairi Mirvarid Dilbazinin Zaməddin Ziyadoğlunu öz varisi adlandırması barədə anısı da özəl diqqətə layiqdir. Əgər bu münasibətə yalnız ədəbi varislik prizmasından baxsaq, məsələnin mahiyyətini bir qədər daraltmış olarıq; çün ünlü sənətkarın varisi olmaq onun poetik formasını təkrarlamaq anlamına gəlmir; əsl varislik estetik və mənəvi prinsiplərin davamıdır.

Mirvarid Dilbazi poeziyasında ana dilinə sədaqət, ulus ruhuna bağlılıq, insanın mənəvi aləminə həssas münasibət başlıca keyfiyyətlərdəndir. Ziyadoğlunun yaradıcılığında da bu də­yərlərin özünəxas ifadəsini görürük. Onların poetik miqyasını eyniləşdirmədən də mənəvi yaxınlığını müəyyənləşdirmək mümkündür. Bu anlamda varislik təqlid, eynilik sayılmır və  o, davamlılıq, doğmalıqdır. Zaməddin müəllimin ədəbi dünyasında Mirvarid xanımın şəxsiy­yətinə və yaradıcılığına sayğı da həmin mənəvi bağlılığın ifadəsidir.

Neftçi ömrü və sözün əmək əxlaqı

Zaməddin Ziyadoğlunun həyatında diqqətçəkən başqa bir cəhət də var: onun əmək fəaliyyəti ilə yaradıcılığı bir-birindən ayrılmamış, bəlkə bir-birini tamamlayan iki müstəqil dünyadır. Neftçi olmaq istehsalatın, zəhmətin, kollektiv məsuliyyətin içində yaşamaq de­mək­dir. Həmkarlar ittifaqı fəaliyyətində bulunmaq isə insanın həm əməyini, həm də əmək ortamını, hüquqlarını, sosial ehtiyaclarını da düşünməkdir. Bax, elə burada sözün başqa bir funksiyası meydana çıxır: söz insanı ifadə etməklə yanaşı, insanın müdafiəsinə də xidmət edir.

Ziyadoğlunun 1999-cu ildən “Vışka” qəzetinin nəzdində fəaliyyət göstərən “Neftçi” Ədəbi Məclisinin yaradıcısı və ilk başqanı olması bu baxımdan səciyyəvidir. Əmək mühitində ədəbi məclis yaratmaq nəyi ifadə edir? – Bu, istehsalatçının yalnız peşə daşıyıcısı olmadığını, həm də mənəvi-mədəni varlıq kimliyini qəbul etməkdir. Bu tə­şəbbüsə mədəniyyətin de­mo­kra­tikləşməsi baxımından da yanaşmaq olar: poeziya ədəbi salonlardan savayı, əmək kol­lek­tivlərində də yaşamalıdır. – Deyirəm, bəlkə də kültürün xas gücü onun gündəlik yaşamın müxtəlif sahələrinə nüfuz etmək imkanındadır...

Sözün ictimai ömrü

Zaməddin Ziyadoğlunun “Həncərisən?” kitabının ilk dəfə 2005-ci ildə nəşr edilməsi, sonralar dəfələrlə yenilənərək gün üzü görməsi və 2026-cı ildə doqquzuncu nəşrinin meydana çıxması maraqlı ədəbi-sosioloji hadisədir. Burada önəmli məsələ, həmin poetik müraciətin başqa şairlərin yaradıcılığına keçməsi, çoxsaylı nəzirələr doğurmasıdır.

Narınc Xatun, İlyas Tapdıq, İbrahim İlyaslı və başqa söz adamlarının bu poetik çağırışa münasibət bildirməsi fərdi müəllif mətninin kollektiv ədəbi ünsiyyət hadisəsinə çevrildiyini göstərir. Başqa sözlə, müəllifin yazdığı şeir müəyyən məqamdan sonra yalnız müəllifə məxsus olmur – oxucuların, həmsöhbətlərin, yeni şeir yazanların mənəvi iştirakına açılır. Ədəbiyyatın ictimai ömrü də elə buradan başlayır. Sözügedən şeirin poetik dəyərini müəyyənləşdirərkən onun bütün bəndlərini eyni estetik səviyyədə qiymətləndirməyə ehtiyac yoxdur; burada əsas məziyyət daha çox yerli danışığın doağllığında, intonasiyanın səmimiyyətində və dil yaddaşını oyatmaq bacarığındadır. Bu, ədəbi-tənqidi baxımdan da önəmli məqamdır: hər poetik hadisənin öz estetik ölçüsü, öz təsir mexanizmi var.

80 yaşın mənəvi fəlsəfəsi

İnsanın yaşlandıqca avtomatik müdrikləşməsi hasil olmur; yaş təcrübə verir, ancaq təcrübənin hikmətə çevrilməsi insanın mənəvi əməyindən asılıdır.

Ziyadoğlunun yaşamında sözə, əməyə, ictimai fəaliyyətə və mənəvi dəyərlərə bağlılıq bir-birini tamamlayan istiqamətlər kimi görünür. Onun Həcc ziyarəti də bu ömür yolunun mənəvi hadisələrindən biridir; lakin insanın mənəvi kamilliyi daşıdığı adlardan, titullardan ötə həmin dəyərləri gündəlik davranışında necə yaşatması ilə ölçülür.

Akademik Teymur Bünyadovun Zaməddin müəllim haqqında yazdığı ürək sözündə onun insanlığına, ləyaqətinə, eloğluluğuna özəl yer verməsi təsadüfi deyil; bəli, bəzən insanın ən böyük əsəri elə öz xarakteridir. Və xarakteri də dönüb taleyi ola bilir...

Zaməddin Ziyadoğlunun yaradıcılığında müəyyən poetik sadəlik, ulusun deyimlərinə bağlılıq, yerli danışıq özəlliklərinə sədaqət var. Bu keyfiyyətlər onun ədəbi simasını müəy­yənləşdirir; ancaq həmin simanın arxasında daha geniş bir anlam görünür – söhbət doğulduğu mühitin mənəvi sərvətlərini itirməmək istəyi... Bax, bu istək fərdi nostaljidən böyük olub, mə­dəni yaddaşın qorunmasına xidmət edir. Nəhayət, 80 yaşın zirvəsindən baxanda “Hən­cərisən?” sualının özü də yeni anlam qazanır. İxtiyar yaşının “həncərisən”i artıq yalnız ov­qatlaşma, hal-əhval sorğusu olmur; budur, “həncəri” insanın zamana verdiyi, zamanın insana qaytardığı su­aldır. Sözün, yaddaşın həncəridir? Bə dostların, doğmaların, mənəvi dünyan hən­cəridir?

Ziyadoğlu 80 illik ömrü ilə bu suallara öz cavabını verib. Biz də qələmdaş sayğısı, eloğlu doğmalığı və sözə sayğı ilə ona üz tutub, deyirik: Qoy ömrünüz növbəti illəri də sözlə, sazla, xeyirxahlıqla, dost-doğma məhəbbəti ilə süslənsin. Qoy dilimizdəki o şirin sorğu heç vaxt köhnəlməsin. Vətən övladlarının bir-birindən necə hal-əhval tutması da onun mədə­niy­yətinin göstəricisidir. Bəlkə də mədəniyyətin ən dərin qatlarından biri elə insanın insana necə səslənməsi, necə üz tutması, necə könül verməsidir...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.11.2026)

Murad Vəlixanov,

"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

Azərbaycan musiqi tarixinin ən parlaq incilərindən biri olan "Şuşanın dağları" mahnısı - sadəcə bir musiqi əsəri deyil, eyni zamanda sovet senzurasına qarşı böyük bir zəka mübarizəsinin və xalqımızın tarixi taleyinin rəmzidir. XX əsrin 30-cu illərinin əvvəllərində görkəmli xanəndə Xan Şuşinski tərəfindən bəstələnən bu mahnı, sovet rejiminin qadağalarından dahi bir manevrlə keçərək bu günümüzə qədər gəlib çatmışdır.

Sətirlər altındakı gizli mesaj: Üçrəngli Bayraq

İlk baxışdan mahnı Şuşanın əsrarəngiz təbiətini və onun gözəl qızlarla müqayisəsini tərənnüm edir. Müəllifin poetik təsvirində Şuşa dağlarının zirvəsini örtən duman qadın yaylığına, orta hissəsində açan al-qırmızı lalələr qızın qırmızı köynəyinə ("qoftalı"), dağın ətəklərindəki yamyaşıl meşəliklər isə onun yaşıl ətəyinə ("tumanlı") bənzədilir.

Lakin bu təsvirin arxasında sovet ideologiyasının qətiyyən qəbul etmədiyi gizli bir vətənpərvərlik eyhamı var idi. Azərbaycanın müstəqilliyini itirdiyi və SSRİ tərkibində olduğu həmin illərdə Xan Şuşinski bu sətirlərlə əslində Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin üçrəngli bayrağını (mavi səma və duman, qırmızı və yaşıl rənglər) kodlaşdırmış və musiqi vasitəsilə dinləyicilərə ötürmüşdü.

Bədii şura ilə mübarizə: "Sovet Şuşası Dumanlı Ola Bilməz!"

Mahnı qrammofon valına yazılarkən sovet Bədii Şurasının (senzurasının) ciddi divarı ilə qarşılaşır. Senzura üzvləri mahnıdakı bir çox sözə "ilişir" və izahat tələb edirlər:

"Başı dumanlı" nə deməkdir? Şura iddia edir ki, bu ifadə Şuşanın gələcəyinin qeyri-müəyyən və dumanlı olduğunu göstərir, bu isə parlaq və işıqlı kommunizm ideallarına tamamilə ziddir.

Kədərli ruh: Mahnıdakı "duman" və "ölürəm" kimi kəlmələrin sovet insanının gümrah ruhuna uyğun gəlmədiyi və bədbin atmosfer yaratdığı bildirilir.

Xan Şuşinski dağların təbiətən dumanlı olduğunu və bunun sadəcə bir sevgi məcazı olduğunu desə də, bədii şura qətiyyətlə "sovet Şuşasının dağları dumanlı ola bilməz" deyərək mahnını qadağan etmək həddinə gəlir.

Xan Şuşinskinin ağıllı çıxış yolu: "Deyil Dumanlı"

Mahnını tamamilə itirmək təhlükəsi qarşısında qalan Xan Şuşinski dahi və çevik bir gediş edir. O, bədii şuranı sakitləşdirmək və təqiblərdən yayınmaq üçün mahnının ilk sətirlərini dəyişərək "Şuşanın dağları deyil dumanlı" şəklində oxuyur.

Mahnını bu cür ifa etməklə senzuranı aldadan xanəndə, sovet məmurlarını Şuşa dağlarının "dumansız və aydın" olduğuna inandırır və əsərin lentə alınaraq xalq arasında yayılmasına nail olur.

Üç dövrdən keçən üç fərqli məna

Xüsusilə vurğulandığı kimi, "Şuşanın dağları" mahnısı zaman keçdikcə Azərbaycan xalqı üçün tamamilə fərqli rəmzi mənalar daşımışdır:

Sovet Dövrü: Şuşanın gözəlliyini, saf və əsrarəngiz təbiətini tərənnüm edən sevilən, şən bir nəğmə.

1992-2020-ci illər (İşğal dövrü): Şuşanın erməni işğalına uğraması ilə bu musiqi xalqımız üçün dərin bir həsrət, nisgil və itki rəmzinə çevrildi. Artıq mahnı dinləniləndə Şuşanın dağları həqiqətən də xalqın qəlbində dumanlı və dərdi böyük idi.

2020-ci ildən sonra (Zəfər dövrü): Rəşadətli Azərbaycan Ordusunun Şuşanı azad etməsi ilə mahnı öz bədbin ruhundan tamamilə xilas oldu. Bu gün bu əsər xalqımızın tarixi Zəfərinin musiqisi və milli qürurumuzun simvolu kimi qəbul edilir. Bu gün isə bu ölməz sənət əsəri heç bir senzura və qadağa olmadan, müəllifin ilk arzuladığı variantda - "Şuşanın dağları başı dumanlı" olaraq qürurla və azad şəkildə ifa olunmaqdadır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.11.2026)