Könül Əliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Stomatoloqda dili zədələnmişdi, çəkilişlərdə soyuqladığı üçün xoraya çevrilib. Mürəkkəb müalicə terapiyalarına, xəstəliyinin fəsadlarına mətinliklə dözüb. Çox möhkəm iradəli adam olub. Yeddi il əzab-əziyyətli xəstəlik davam edib. 1992-ci ilin qışında ailəsi tərəfindən Hamburqa aparılıb, amma orda bir çarə tapılmayıb.

Bakıya qayıdanda xəstəxanaya yerləşdirib. Həyat yoldaşı Kamilla Ələkbərova və qızları İzulətlə Ləman (əkiz qızları) onunla xəstəxanada qalıblar.

Uzun sürən əzab-əziyyətdən sonra kino xadimi, xalq artisti Şahmar Ələkbərov 12 avqust 1992-ci il, 48 yaşında dil xərçəngindən vəfat edib.

Bax belə bir tale...

Şahmar Ələkbərov 23 avqust 1943-cü ildə Gəncədə anadan olub. Atası əslən cəbrayıllı Zülfüqar kişi, anası kökü Tiflisə bağlı İzulət xanımdır.  Şahmarın 9 yaşı olanda ailəsi Gəncədən Bakıya köçüb. Orta məktəbi 15 yaşında bitirib. Evdə bildirir ki, sənədlərini Dövlət Universitetinin şərqşünaslıq fakültəsinə verəcək, amma məlum olduğu kimi belə etmir və anası İzulət xanım buna bərk əsəbləşir, çünki İzulət Ələkbərova Azərbaycanda açılmış ilk pedaqoji texnikumun birinci məzunlarından idi və oğlunu səhnədə görmək istəməyib.

Həyat yoldaşı teatrşünas Kamilə Ələkbərova olub. Kamilə Ələkbərovadan iki əkiz qızı var: İzulət və Ləman. Evli olan əkiz qızları İzulət və Ləman Ələkbərovalar çoxdandır xaricdə yaşayırlar. İzulət xanımın həyat yoldaşı Fuad İsgəndərov Azərbaycanın Belçika Krallığında fövqəladə və səlahiyyətli səfiri və eyni zamanda Azərbaycanın Avropa İttifaqı yanında nümayəndəliyinin başçısıdır.

Heç 50 il ömür yaşamayıb. Amma bu müddətdə yaratdığı obrazlar, çəkdiyi filmlər çox olub. Teatr İnstitutunun aktyorluq fakültəsində Rza Təhmasibin kursunda təhsil alıb. 1964-cü ildə Azərbaycan İncəsənət İnstitutunu bitirib. Hələ III kursda ikən Azərbaycan Dövlət Akademik Milli Dram Teatrına işə götürülüb. Bundan sonra məşhur sənətkar Adil İsgəndərov onu kinostudiyanın nəzdində özünün yaratdığı "kino aktyorluğu" studiyasına dəvət edib.

Tanınmağa "Dağlarda döyüş" filmindən sonra başlayıb. Onun ilk aktyor karyerası olub bu. İncəsənət İnstitutunu təzəcə bitirsə də, kinoya hədsiz həvəsi onu studiyaya gətirib. Həm də bu institutda Rza Təhmasibin kursunda təhsil alıb. Bu o demək idi ki, Şahmar Ələkbərov artıq püxtələşmiş bir aktyor olub və elə "Dağlarda döyüş" filmindəki debütündə də bu aydın görünür. 1967-ci ildə bu filmə kinorejissor Kamil Rüstəmbəyov quruluş verib. Mərhum yazıçı-jurnalist Əhmədağa Qurbanov özünün "Tikanlı məftillər" povesti əsasında ssenarini yazıb. Şahmar Ələkbərovun da qəhrəmanı sərhəd qoşunlarında xidmət edən sıravi əsgərdir.

Maraqlı macəra süjeti var filmin. Sərhədi keçən bir nəfərin izinə düşən Fərrux böyük çətinliklərdən sonra onu yaxalayır və məlum olur ki, bu onun bir vaxtlar müharibə dövrü Vətəndən qaçaq düşmüş atasıdır. İlk rol, ilk çətinlik, ilk sınaq. Bunlar hamısı Şahmarın taleyində uğurlu alınıb və onun qəhrəmanı Fərruxun bütün xarakterik cizgiləri məhz aktyor məharətinin nəticəsi olaraq rəssam dəqiqliyi ilə yaradılıb. Bəli, sərhədçi obrazı ilə onun yaradıcılıq məkanının sərhədi başlayıb. Və bu sərhəd onun rejissor kimi tamamladığı "Qəzəlxan" filminə qədər uzun və keşməkeşli bir yol keçib.

Şahmar Ələkbərovun yaradıcılıq bioqrafiyasında elə filmlər var ki, onlar milli mənəvi dəyərlərimizin ən qiymətli nümunələri sırasındadır. Bunun səbəbi isə bu filmlərin milli-mənəvi dəyərlərimizə söykənərək tariximizin müəyyən dövrünün real ab-havasını canlı əks etdirməsidir. Şahmar Ələkbərovun yaradıcılığında Məzahirin özünəməxsus yeri var. "Mən ki, gözəl deyildim" filminin qəhrəmanı, sadə, səmimi gənc Məzahirin obrazı elə bil Şahmar Ələkbərovun xarakterinə biçilib.

Aktyor heç bir impovizəyə yol vermədən bu sadə sürücünün bütün daxili dünyasını, ətrafdakılara münasibətini çox canlı ştrixlərlə tamaşaçılara çatdırıb. Müharibənin ağır günlərində uzaq dağ kəndlərindən birində baş verən hadisələri əks etdirən bu lirik-dramatik filmin qəhrəmanları arasında nikbin xarakteri ilə seçilən Məzahirin öz yeri var. Məzahir kinomuzda yeni bir obraz olub. Bu sürücü oğlanın nikbin ruhu filmin faciəvi yükünü xeyli azaldıb. O, həmişə gülür, zarafat edir, sanki insanların qəlbinə çökən müharibə ağrılarını dəf etmək istəyib. Məzahirin sevgisində də bir səmimiyyət var. Filmi rejissor Tofiq Tağızadə çəkib. Ümumiyyətlə, Şahmar Ələkbərov Tofiq Tağızadənin filmlərində çox az çəkilib. "Qızılqaz" və bir də "Mən ki, gözəl deyildim". Hər ikisində də çox maraqlı obrazlar yaradıb.

"Rejissor kimi"

Sərbəst film çəkmək arzusu onu rahat buraxmayıb. Bir az da xəstələnib. Səhhətində baş verən problemlər ona aktyor kimi işləmək imkanı verməyib. Beləliklə o rejissor kimi işləməyə qərar verib və ilk dəfə Gülbəniz Əzimzadə ilə birgə "İmtahan" filmini çəkib. Bu ictimai motivli filmdə Şahmar Ələkbərov, çox böyük həvəslə işləyib. Hər şey ona tanış olub. Kamera da, operator işi də, dekorasiyaların qurulması da, aktyor oyunları da ki, öz peşəsi olub. Amma narahatlığı var idi. Ssenarini Anar özünün "Şəhərin yay günləri" povesti əsasında yazıb. Amma Gülbəniz Əzimzadə ilə elə rahat işləyib ki, elə bil uzun illər rejissorluq edib. Film ekranlara çıxanda artıq bütün təşvişlərə son qoyulub. Ssenari müəllifi də, Gülbəniz Əzimzadə də, tamaşaçılar da filmdən razı qalıblar. Şahmar Ələkbərova da bu lazım idi.

Sonra isə Elçin özünün "Toyuğun diri qalması" povesti əsasında ssenarisini yazdığı "Sahilsiz gecə"ni çəkib. Bu isə 1989-cu il olub. O vaxt Şahmar Ələkbərova dəhşətli xəstəlik əzab versə də, işləyib. Elə bil tələsib. Filmi çox az müddətə çəkib. Amma film hazır olanda çox ciddi münaqişələrlə qarşılanıb. Səbəb isə müharibə dövründə qadınların həyatında bəzi məqamların göstərilməsi olub. Studiyanın qarşısına toplanan qadınlar piket keçirir, filmi ləğv etdirmək istəyiblər. Bu film ekrana çıxdığı gündən böyük mübahisələr doğurub. "Azərbaycan qadınının keşiyində duran" bəzi şəxslər Şahmar Ələkbərovun ekran işini "daşqalaq etdilər". "Sahilsiz gecə" cəmi bir neçə dəfə nümayiş olunduqdan sonra ekranlardan biryolluq itib.

Ona münasibət bu gün də birmənalı deyil. Şahmar Ələkbərovun yaxın dostu və tələbə yoldaşı Tariyel Qasımov film haqqında bu cür deyib:

"Elçinin ssenarisində ifa etdiyim rol yox idi. Onu rəhmətlik Şahmar Ələkbərovun özü əlavə etdi ssenariyə. Dedi ki, həm filmdə iştirak edərsən, həm də gedib Riqanı görərsən. Mənim çəkildiyim səhnə Riqada çəkilib. O vaxt da rəhmətlik Şahmar çox xəstə idi, əziyyət çəkirdi. Amma çox gözəl film alındı. Düzdür, sovet dövründə çox tənqid etdilər o filmi"

Çoxdan qəlbində gəzdirdiyi bir arzunu reallaşdırmaq istəyib. Bu, məşhur qəzəlxan Əliağa Vahidin ekran obrazını yaratmaqdan ibarət olub. Və günlərin birində Şahmar Ələkbərov öz ssenarisi əsasında "Qəzəlxan"ı çəkməyə başlayıb. 1990-cı il idi. O, xəstəhal vəziyyətdə işləyib. Yenə də elə bil harasa tələsib. Baş rola gənc aktyor Loğman Kərimovu dəvət edib. Çəkilişlər dayanmadan gedib, hər şey öz qaydasında olub. Film qurtaranda məlum oldu ki, material çoxdur. Şahmar Ələkbərov filmi iki hissədə çəkməyi qərara alıb.

1991-ci ildə isə film ekranlara çıxıb. "Qəzəlxan" Azərbaycan şairi Əliağa Vahidin həyat və yaradıcılığının müxtəlif anlarını canlandırıb. Burada Bakı kəndlərinin adət-ənənələri, XX əsr ədəbi mühiti çox real əks olunub. Əfsus ki, Şahmar Ələkbərov filmin ekran taleyini izləyə bilməyib. Ölüm onu kinodan aparıb. 1992-ci ildə Şahmar Ələkbərovun ömrü əbədiyyətə qovuşub.

Çox olub arzuları. Bir ssenari yazıb. Özü çəkmək istəyib onu. Məşhur Bakı milyoneri Ağa Musa Nağıyevə həsr edib. Doğrudur, ölümündən sonra bu ssenari çəkilib. Rejissor Rövşən Almuradlı çəkib bu filmi. Özü də 1995-ci ildə.

"Yeddi oğul istərəm…" filmində Qəqəninin "Ölmə, Qəzənfər dayı, ölmə!" deyə onu yaralı halda qucaqladığı gözəl səhnələrdən biridir. Bu çox nadir səhnələrdəndir ki, hətta ölüm anında aktyor tamaşaçını faciənin içərisindən qoparıb, təbəssümə qovuşdurub. Şahmar Ələkbərov bunu bacarırdı, bu hər aktyora xas olan keyfiyyət deyildi.

Şahmar Ələkbərov kinoda rejissor kimi də sözünü demək istəyib. Bir dəfə studiyanın direktoru Adil İsgəndərovun yanına bir ssenari aparıb və deyib: "Adil müəllim, film çəkmək istəyirəm." Adil İsgəndərov cavabında deyib: "Sənin nə gözəl kostyumun var". Yaxınlaşıb əlini kostyumun parçasına sürtərək, "Gözəl materialı var, birini də mənə tikdirək" deyib. Bu o deməkdir ki, artıq Şahmar Ələkbərov rejissor kimi fəaliyyət kimi göstərə bilərdi.

Filmoqrafiya

- 1001-ci qastrol

- Ad günü

- Adsız su

- Babək

- Bais

- Bakıda küləklər əsir

- Balıq sevdası

- Baş tutmayan ziyafət

- Başdan ayağa

- Bayquş gələndə

- Bir ailəlik bağ evi

- Birisigün, geceyarısı...

- Bişmiş toyuğun gülməyi...

- Bizim küçənin oğlanları

- Cavabsız sual

- Çətin sual

- Cinayətin astanası

- Çıxılmaz vəziyyət

- Dağ meşəsindən keçərkən

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.08.2026)

Elman Eldaroğlu,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Ahəngdar, sakit təbiətli xanım olsa da, həm də emosionaldır. Baş verənlərə biganə qala bilmir. Bir sərt davranışdan kövrələ, bir adi hadisədən qəmlənə bilir. Onu cəmiyyətdə fəallığı ilə tanıyırlar. 

Onunla ünsiyyətdə olarkən həssas təbiətə sahib olduğunu unutmaq olmaz. Yersiz zarafatlardan xoşu gəlmir. Qeybət etmək, kiminsə arxasıyca danışmaq ona yaddır. Mədəni rəftara əhəmiyyət verdiyi üçün, özü də bu dəyərə sadiq olan insandır. Mülayim ruhlu və anlayışlıdır. Nə isə, adı Gülşən, təxəllüsü isə Behbuddur. “EdnewsTv” internet televiziyasında tanınmış ziyalılardan müsahibələr götürür…

Deyir ki: - “Sevdiyi işlə məşğul olan insanlar yorulmur. 1990-1994 cü illər bizim tələbəlk illərimizə təsadüf edirdi. 20 Yanvar hadisələri, Qarabağ torpaqlarının işğalı… Biz hər gün mitinqlərdə olurduq. Mənim atam müəllim olub. O, şəxsiyyətlərə hər zaman önəm verərdi. 1941-1945 ci illər müharibəsinin qanından-qadasından keçmişdi. Stalinin şəxsi təltiflərini, medallarını almışdı. Evimizdə hər zaman tanınmış yazıçıların, şairlərin və siyasət adamlarının adı hallanırdı. Atamın yaxın dostları arasında yüksək vəzifədə olan ziyalılar, həkimlər vardı. Yay vaxtı onlar atamı görməyə və dincəlməyə bizim kəndə gəlirdilər. Uşaqlıqdan Stalinin, Brejnevin adını eşitmişəm. Qardaşım Qarabağ uğrunda gedən döyüşdə şəhid oldu. Atam bu acıya dözmədi, dünyasını dəyişdi...”

Güclü intuisiyaya, güclü mənəviyyata və daxili aləmə, harmonik və mehriban xarakterə malikdir. Özünəməxsus həyat nizamından, o cümlədən gördüklərindən dərin mənalar axtaran və tapan adamdır. Əsas xüsusiyyətləri arasında onun mistik vəziyyəti var. Mistik mövzulara olan marağı da bu onun intuitiv tərəfini qidalandırır. Olduqca sədaqətli və şəfqətli insandır. Mehriban və maraqlıdır. Ətrafında baş verən hadisələri müşahidə edərək, başqalarının tapa bilmədiyi detalları görə bilir. Həssas və qayğıkeşdir. Heç vaxt çıxılmaz vəziyyətdə qalmır. Güclü intuisiyası ilə doğru yolu tapır...

“İnsanın yaşantıları onun simasında əks olunur, rahat və ürəkaçan həyat heç yaşamadım. Uşaq vaxtı anam dünyasını dəyişdi və gözlərimə uşaqkən kədər kölgəsi düşdü, gəncliyimə qədəm qoyanda qardaşım şəhid oldu, o acıya dözməyən atam dünyasını dəyişdi, sonra digər əzizlərim dünyasını dəyişdi. El-obamızı, yurdumuzu itirdim. Bütün bu acılardan sonra hansı sevinc gorünsün gözümdə. Əslində, işlərin çoxluğu mənim başımı qatır, bekar qalmağı, boşuna danışmağı, gəzməyi sevmirəm. "Atilla" jurnalını 2011-ci ildə təsis etmişəm və 2012-ci ildən fəaliyyətə başlayıb. Məqsəd Azərbaycanın və Türkiyənin dəyərli qələm sahiblərini, tanınmış simalarını, vətənpərvər insanlarını təbliğ etməkdir. Rəhbərlik etdiyim "Milli Dəyərlər üzrə Maarifləndirmə" İctimai Birliyi isə müxtlif tədbirlər keçirməyimə imkan verir. Həm yaradıcı insan və həm də QHT sədri kimi hər iki işə sevgi il yanaşıram. Biz də bir məsəl var, deyərlər, "evimin həm xanımı, həm də qulluaçuyam.”- söyləyir.

Onun dost dairəsi kifayət qədər genişdir. Bir xanım olaraq özünə kənardan baxmağı bacarır. Humanist və mərhəmətlidir. Bunları onu tanıyan insanlar da təsdiq edə bilərlər. Bəzən onun bu ali xüsusiyyətlərindən sui-istifadə edənlər də tapılır. Göstərdiyi insanlığın, fədakarlığın, məthəmətin, xeyirxahlığın qarşılığını həmişə görmür...

Deyir ki:- “İnsan həyatı o zaman yaşayır ki, onun mənasını dərk edir, problemləri düşünür. Həyatın mahiyyəti onun dolğunluğunda, məzmunundadır. İnsan ona verilən həyatı do]ru yaşamalıdır, insan kimi qalmağı bacarmalıdır. Həyat tale ilə bağlıdır. Həyat özünün sevinci, iztirabları, enişi, yoxuşu, taleyin zərbə və uğurları ilə vəhdətdə yaşanılır. Bəli, həyat insanın başlıca dəyəridir. İnsanın dünyaya və özünə münasibəti sayəsində müəyyən dəyərlər formalaşır ki, onun zirvəsində bu və ya digər ictimai ideyalarda əks olunan mütləq dəyərlər durur...”

Həmişə milliliyə önəm verib. Necə deyərlər, böyüyün, kiçiyin yerini bilən xanımdır. “Bəzən gənclərimiz özlərindən böyüyə, tanımadıqları və yaxud bir dəfə salam verdikləri insana "sən" deyə müraciət edirlər. Bunun qarşısı alınmalıdır.”- dilə gətirir. Bunun da qarşısının alınmasında ziyalı mövqeyindən istifadə olunmasını vacib bilir...

“Gənclərimizdə elmə, təhsilə maraq artırılmalı, ziyalılarımız, ədəbiyyat və elm xadimlərimiz gənclərlə mütamadi görüşlər keçirməlidirlər. Ancaq bir məsələni də unutmayaq ki, bu gün həm də savadlı, peşəkar, mərifətli, qanacaqlı, xeyirxah və vətənpərvər gənclərimiz də var. Məhz Qarabağımız həmin gənclərin canları və qanları bahasına azad olundu. Bəli, bu gün biz orta və yaşlı nəsil gənclərə milli və mənəvi dəyərlərimizi yüksək şəkildə aşılamalıyıq.”- söyləyir.

Dünyaya baxışı gözəldir. Xeyiri Şərdən, Şəri Xeyirdən ayıra bilir. Müsahibələrinin birində belə bir ifadə işlədib: "İnsan ömrü azanla-namaz arasındadır. Doğulanda qulağına azan, dünyasını dəyişəndə namaz oxunur." Ümumiyyətlə, Allaha bağlı adamdır. Elə ona görə də, səmimi olmağa, həqiqəti dilə gətirməyə çalışır...

Deyir ki:- “Bizim mediamız göz qabağındadır. İndi-indi mediada ciddilik artır. Dəfələrlə ziyalı insanlarla görüşəndə söhbət əsnasında demişəm ki, efirlərimizə nəzarət olunmalıdır. Əvvəl qeyd etdiyim kimi, mənəvi dəyərlərin əks olunması ziyalıların cəmiyyətə təsir gücündən, eləcə də dəyərlərin geniş bir məkanda təbliği əsasında reallaşır. Təəssüfləndirici də olsa qeyd etməliyəm ki, bəzi efirlərdə yüngül mahiyyət daşıyan verilişlər, eləcə də bunların əsasında duran şou proqramların yayımlanması milli-mənəvi dəyərlərimizin təbliği prosesində müəyyən mənfiliklərə səbəb olur. Musiqimiz, tariximiz, adət-ənənələrimiz gənclərə lazımi şəkildə təqdim olunmalıdır. Bu məsələlərdə ziyalılarımızın mövqeyi və təsir gücü olmalıdır. Bu gün istər televiziyada, istərsə də radioda mənəvi dəyərlərə zidd olan fikirlərin işlədilməsinə təsadüf olunur. Ancaq onun üçün heç kəs məsuliyyət daşımır. Xatırladıram ki, efir vasitəsi ilə gənclərə mənəvi dəyərlərimiz aşılanmalıdır. Cəmiyyətin sağlam ruhda böyüməsi, sağlam fikir və əqidəyə sahib olması üçün efirdə yayımlanan qeyri-professional verilişlərin qarşısı alınmalı, əsl sənətə və sənətkar düşüncəsinə yer ayrılmalıdır. Onlar cəmiyyətdə sağlam mühitin yaranmasına təsir göstərməlidir.”

Gülşən xanım bir sıra kitabların müəllifidir. Onu ölkədə həm jurnalist, aparıcı, həm publisist və həm də şair kimi tanıyırlar. Jurnalist, publisist kimi məzmunlu kitablar nəşr etdirməyə nail olsa da, gözəl poeziya nümunələri də yarada bilib. veriliş aparıcısı kimi isə göz qabağındadır. Sonda, onun “Payız depressiyası” şeirini söyləməklə söhbətimi yekunlaşdırmaq istəyirəm:

“Zamansız bahar kimi

qışa-borana düşdüm.

Ömrüm nağıla döndü

dilə-ağıza düşdüm.

Həyat mənə dərs verdi...

Sınaqlarla yaşadım.

Xəyallarda uyudum

gerçəklikdə alışdım.

Ömrün baharı gedib

payızında qalmışam...

yaşamaq olmayıb ki,

elə çabalamışam!

Dürüstlük amalımla,

əqidə saflığımla,

neçə-neçə adama,

gizli düşman olmuşam.

Təəssüf dolu dünəndən

özümə dərs almadım

imanımdan, dinimdəm

çox unutqan olmuşam..."

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.08.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Hekayə saatı rubrikasında bu gün sizlərə Cavid Zeynallının “Həmin işıqlı günlər” hekayəsi təqdim edilir.

Cavid ZEYNALLI

HƏMIN İŞIQLI GÜNLƏR                     

Göylər xəbərsizdir ki, Humay pəncərənin ağzında dayanıb qüssələnir. Xəbərsiz olmasaydı, indi yağış yağardı: əvvəl çiskin, sonra gurşad. Yağardı ki, bu nisgilli adamın ürəyinə sərinlik, canına toxtaqlıq gəlsin.

Hər il belə olmazdı. Noyabr küləyi əsib-coşanda evlərin damında, ağacların başında oynayan külək əvvəl çiskin, sonra gurşad yağışdan islanıb toxtayardı. Göylər qoymazdı nə pişiklər üşüsün, nə ağaclar. Nə də yarpaqlar ortalıqda boş-boşuna yorğun düşsünlər. Bakının bu balaca küçəsində də nə çoxdur pişiklər, nə çoxdur ağaclar, nə çoxdur ər-arvad qanqaraçılığı.

Elə götürək bu qanqaraçılığı. Əri yenə zəng vuracaq. Humayın həmişəki yarımcan kəlmələri o tərəfdə pis eşidiləcək. Həmişəki heysiz sözlər dilində burxulacaq.

– Salam. Nə var, nə yox?

Allah, sən öz cah-cəlalınla şahidsən ki, bu "nə var, nə yox?"a necə nifrət eləyir, necə çimçəşir, necə ürpəşir! Neçə dəfə ürəyində demişdi ki, ay meşə odunu, kişi öz qadınından candərdi "nə var, nə yox?" soruşmaz. "Birdənəm" deyər, "ömrüm-günüm" çağırar, "gözəlliyim" səsləyər. Deyər ki, əllərin üçün, hənirin üçün darıxmışam; bu qəmli noyabr axşamçağısına səsində fərəh gətirər, sevinc göndərər.

– Alo...

– Eşidirəm...

– Nolub, yenə ölə-ölə danışırsan. Çörək var?

– Yox.

– Başqa nə alım?

– Pişik üçün...

– Pişik p..x yeyir, qoy ac qalsın.  Murada de, yüz on yeddiyə qədər ürəyində saysın, evə çatacam. Vaxt getdi.

– ...

– Eşitmirsən?

– Murad yoxdu.

– Yenə qonşuda sülənir? Yaxşı, onda sən say.

– Off...

Hə, Humayın yaxşı yadındadır ki, ərinin hər şeyi ürəyində saymaq xəstəliyi nə vaxtdan başladı. Onda hələ mehriban idilər. Bir-biri üçün darıxa bilirdilər, göz yumub uzun-uzun öpüşə bilirdilər. Həmin işıqlı günlərdən birində ərinin iş yoldaşı Şamaxıdan çaxır gətirmişdi. Adı da yadındadır: Meysəri. Görəsən, nə demək idi? Soruşmağa utanmışdı. Sonra öyrənmişdi ki, Səfəvi ordusunda sol cinaha meysərə deyiblər.

Həmin axşam içib xumar olmuşdular, bir-birinə uşaqlıq xatirələrini danışmışdılar. Xatirələr seyrələndə sağollaşıb bir-birinə qısıla-qısıla evə gəlmişdilər. Elə nə olmuşdusa, həmin axşam olmuşdu. Hiss eləmişdi ki, İsmayıl əvvəlki adam deyil – dağınıqdır, fikirlidir. Belə adamlara "dəvəsi ölmüş ərəb" də deyirlər. Həniri soyuq, istəyi öləzimiş..! Hara qeyb olmuşdu o qaynarlıq, o ehtiras? Harda yox olmuşdu o coşub-daşan həyəcan? Hər şey tezbazar, tələsik olmuşdu.

– Bir, iki, üç...

Nə ötən gecələrdəki həzz vardı, nə o şirin xumarlıq.

Elə həmin gündən çevrilib oldu arxiv siçovulu. Qalaq-qalaq sənədləri əvvəl evə gətirməyə icazə verirdilər, sonra təzə müdir qadağan elədi. Bağışlayan və gözəl Allah, öz mərhəmətini təzə müdirdən əsirgəmə! Onu şəri-şeytandan, quru böhtandan, məkri-zənəndən, bəylər qəzəbindən, gor əzabından uzaq elə! Gəlin, üç dəfə deyək: İlahi, amin! İlahi, amin! İlahi, amin! Yoxsa kim dözərdi, gecədən səhərə qədər tükənməyən rəqəmlərin təkrarına?! Altı yüz qırx beş, altı yüz qırx altı, altı yüz qırx yeddi... Gündüzlər ürəyində, gecələr dilində; bərkdən, ucadan, az qala çığıra-çığıra...

– Üç min doqquz yüz yetmiş beş... Əhsən mənə! Bitdi! Bu sənədi də təzədən işlədim. 1926-ci ildə Azərbaycan SSRİ-də əhalinin ilk siyahıya alınması aparılmışdı. Bilirdin?

– ...

– Karsan, ay qız?

– Sözünü de.

– Öyrən, goruma aparmayacam. O vaxt Azərbaycanda 2 milyon 314 min 571 nəfər əhali yaşayırdı. 1 milyon 212 min 859 nəfəri kişilər, 1 milyon 101 712 nəfəri qadınlar idi. 649 min 557 nəfər əhali şəhərlərdə, 1 milyon 665 14 nəfəri kəndlərdə yaşayırdı.

– Bunu bilməyib gör nələri itirmişəm.

– Sən nə qanırsan, bu nə deməkdir?! Mənim ulu babam da əhalini sayan adamlardan olub. Oxumuş adam olub e, Tiflisdə seminariya qurtarıb.

– Hə, Tiflisdə Botanika bağının yanında bir ay kirayə də yaşayıb.

– Ay sağ ol. Yəni ki, balaca adam olmayıb.

– Bir dəfə də Sabirə salam verib.

– Sabir kimdir?

– Mirzə Ələkbər Sabir.

– Hə, hə... Amma Sabirə yox, Mirzə Cəlilə salam verib. O da salamını alıb.

– Yəni deyib ki, əleyküm salam?!

– Bəli, deyib ki, əleyküm salam, beş də artıq!

– Özü də ikisi bir yerdə Botanika bağında gəzirmiş, rəhmətlik baban hər ikisi ilə salamlaşıb.

– Humay, bunu sənə demişəm?

– Yüz dəfə.

– Deyə bilərsən ki, Sabir Tiflisə niyə getmişdi?

– Ciyəri vərəmləmişdi.

– Əhsən! Ədəbiyyat müəlliminə yağlı beş. 

– Ciyərim vərəmlədi, ay Allah. Ciyərim vərəmlədi! 

– Qulaq as! Az çərənlə. Babamı Astarxanbazarda vurub öldürüblər ki, bizi sayıb-sayıb axırımıza çıxacaqsan. Yəni güllələtdirmək üçün sayımızı hökumətə verirsən. Meyitini də çaya atıblar. Astarxanbazar, bilirsən, indi hansı rayondur? 

– Bilmirəm.

– Elə bilməsən, yaxşıdır.

– Ay, nə maraqlı...

– Çox maraqlı. Ulu nənəm deyirmiş ki, həftənin tək günləri balamın ruhu bizə qonaq gəlir.

– ...

– Çox sağ ol, Allah sənin də ölənlərinə rəhmət eləsin.

– İsmayıl, bir az da dirilərin dərdini çək e. Öz həyatını yaşa, qayğımıza qal, diqqət göstər.

***

İndi yavaş-yavaş öyrəşib. Getsin o günlər, gəlməsin. Təzə-təzə qalmışdı mal-məlul, mat-məəttəl. Əri pəncərənin ağzında dayanır, üzbəüzdəki yataqxananın həyətinə gözünü zilləyirdi. Lap düzü, yataqxananın həyətində eşələnən toyuq-cücəyə. Bir dəfə Humayı da çağırmışdı ki, toyuqları altına basmarlayan xoruza bir yerdə baxsınlar.

Humay həkim tapıb axşam zəng eləmişdi. Sonrası komediya. Həkimi gülmək tutmuşdu. Belə, deyiləsi deyil: biabırçılıq, yenə biabırçılıq, dönə-dönə biabırçılıq...

– Ha-ha-ha... Hi-hi-hi... Hoo-ho-hooo...

Belə həkim olar? İt oğlu! Necə ləzzətlə gülürdü, necə ürəkdən şaqqanaq çəkirdi. Humay da ona qoşulub əvvəl pıqqıldamışdı, sonra ar eləyib telefonu söndürmüşdü. Pilləkəndə yatan pişik qapını cırmaqlayanda Allahın bu ac heyvanını əzizləyib-oxşamışdı, bığlarına sığal çəkmişdi, bir tikə balıqla qarnını doyuzdurub bit-birə üçün qulağının dibinə püskürtmə dərman vurmuşdu. Pişiklər qulaqlarının ardını yalaya bilmir, ona görə bit-birə yığışır.

Yox, düzünə qalsa, o mehriban-işıqlı günlərdən sonra ortalığa düşən ögeyliyin günahkarı, həm də Humay özü olmuşdu.

– İsmayıl, sənə neçə dəfə demişəm ki, almanı yeyib cecəyini balışın altına qoyma.

– Qoyanda nolur ki?

– Necə nolur? Bilmirsən? Düşür künc-bucağa, çürüyür. Neçə dəfə demişəm ki, corabı çıxarıb ortalığa atma. Balkonun işığı yanmır, onu düzəltdir.

– Başqa nə olmaz, məllimə?

– Sən məni ələ sal. Dünən narı yeyib suyunu uşağın kitabının üstünə tökmüsən. Axırıncı dəfə olsun çiməndə qışqıra-qışqıra saymaq. Yüz otuza qədər sayıb adam çimər?!

– Aaa... Düz tapdın, düz tapdın. Deməli, sən də başlamısan saymağa.

– Allah eləməsin. Mənim ağlım hələ başımdadır.

– Bunu Allah eləmir ki. Keçən dəfə 143-ə qədər sayıb çimmişdim. Yavaş-yavaş azaldıram.

– Bəsdir, sən Allah. Bəs-dii-r! Hamamı it gününə qoyursan. Elə bil içəridə müharibə gedir. Dırnağını da evin ortasında tutma. Evdə dörd dənə bıçaq var, hamısı da küt. Kəsmir. Bezmişəm. Başa düşürsən?! Bezmişəm! Apar itilətdir. Evdə yüyə vardı, harasa düşüb. Tapa bilmirəm, yoxsa özüm itiləyərdim.

– Yüyə yox, yeyə. Yeyədir onun adı. Ye-yə... De görüm: yeyə.

Sonra başlayırdı müsibət. Boğazdan keçməyən sözlər, barmağa tikan kimi batan kəlmələr, qışqırıq, ağlaşma, qanqaraçılıq, köhnə palan içi tökmək... Həmişə də bu köhnə palanın içindən Muradın qızaran gözləri, titrəyən hıçqırığı çıxardı.

***

Günə gün calandı, həftə oldu. Həftə keçdi, ay oldu, ay dolandı, il gəldi. Söz vaxtına çəkər, elə onda da Bakıya qar yağmışdı. Yağıb tez də kəsmişdi. Humaygilin binasının  qabağındakı Şaxta baba əriyib-əriyib lap xırdalaşmışdı. Uşaqlar gərək Şaxta babaya belə hörmətsizliyi rəva bilməsinlər. Bir babanın ki sifətindən yerkökü sallana, ondan nə gözləyəsən, nə umasan? Hələ üstəlik, bir avara qarğa da gəlib o sallaq yerkökünü dimdikləyə, bəyənməyib uçub gedə. Sərçələr də ağaclarda şən-şən civildəşə.

Qar əridi, havanın şaxtası sındı. Sonra yanvarın günəşli günləri başladı. Həmin ilıq günlərdə Murad dedi ki, həyətdə velosiped sürmək istəyir. Ata-bala qoşuldular bir-birinə, apardılar velosipedin təkərinə hava vurdurmağa. Gedəndə sifariş də verdilər: balıq qızartmasının yanında kartof soyutması olsun.

Humay əvvəlcə xudmani qazanı suyla doldurub kartofu qoydu qazın üstünə. Sonra günəbaxan yağını töküb balığı düzdü tavaya, pəncərəni də açdı ki, tüstü evə yayılmasın. Aşağı boylandı, gördü, oğlu velosiped sürür, əri yenə siqaret yandırıb toyuğun dalıyca qaçan xoruza baxır. Köks ötürüb balığı çevirmək üçün içəri keçmək istəyəndə ərinin səsini eşitdi:

– Murad, gəl oynayaq.

– Nə oynayaq, ata?

– Deməli, belə... O maşını görürsən?

– Hansı, o ağ maşını?!

– Yox, qırmızı "Niva"nı.

– Hə...

– Mən uşaq olanda bu oyunu atamla oynayırdım. Qırx beşə qədər sayacam, görüm, o maşına əlini vurub qaçıb gələ biləcəksən? Sonra sən sayacaqsan, mən qaçacam. Əgər vaxtında çatsan, səni boynumda gəzdirəcəm. Çatmasan, məni yüz dəfə öpəcəksən.

– Dayan, anam çağırır. Görüm, nə deyir. Hə, ana...

– Murad... Murad... gəl evə, dərslərin qalıb.

– Ana...

– Dedim, evə gəl. Tez ol. Eşitmədin?!

***

Çox olmazdı, elə üç ay olardı: ayağı yaralı pişik dadanmışdı onların qapısına. Qapının ağzında elə yatırdı, elə bil evin keşiyini çəkir.

Humay marketdən qutu istəmişdi. İçinə köhnə yun paltar sərib tumar çəkə-çəkə Allahın bu çarəsiz heyvanını yatırtmışdı içində. Su da qoymuşdu, yemək də. Elə bilmişdi, ərinin deyinməyi çox çəkməyəcək, üç-dörd günə ötüşüb gedəcək. Amma yox, çox çəkdi. Və bir gün həmin pişik nə ac olub qapını cırmaqladı, nə soyuqdan qaçıb qutuya sığındı.

Yox oldu.

Qeybə çəkildi.

Humay şübhələnməyinə ərindən şübhələndi, amma dilinə gətirə bilmədi, qorxdu. Fikir çəkdi, qəm elədi, evdə ruh kimi dolaşdı, xısın-xısın ağladı. Boş qutuya baxanda elə bildi Murad itib, Murad ölüb, Muradın yeri boş qalıb. Əl-üzünə su vurub güzgünün qarşısına keçəndə özündən qorxdu: bu nə ölü gözlər, bu nə ələmli bət-bəniz idi? Qorxdu ki, başına hava gələ. Bəlkə başını qarışdırmaq üçün salat hazırlasın, yemək bişirsin, paltar ütüləsin?

Səhəri gün dişini yuyanda diksindi: 

– Ay Allah, qurban olum sənə, – dedi, – məni öldür, amma ağlımı əlimdən alma.

Hə, o da ürəyində saymağa başlamışdı. Elə o gündən özü də ilim-ilim itdi. Heç kim bilmədi hara gedib, niyə gedib.

İsmayıl yer qalmadı onu soraqlamasın, axtarmasın. Mətbəxdəki qab-qaşığı da yumamışdı Humay. Heç olmasa, uşağın pal-paltarını sərib gedərdi. Nəm-nəm ortalıqda qalmışdı.

Muradın başını aldadıb qardaşıgilə göndərdi. Yer-göy başına uçulurdu, nigaranlıqdan canını qoymağa yer tapmırdı. Ağlına min cür fikir gəlirdi: özünü asıb, dənizə atıb, zəhər içib... Əlacı zəhər içmək idisə, evi qoyub başqa yerə niyə gedirdi? Bəlkə, küsüb, inciyib, onu qorxutmaq üçün hardasa gizlənir? Keçən ay Memar Əcəmidəki mağazadan aldığı palto asılqanda idi. Bəs nə geyinmişdi, köhnəni? Çantası da güzgünün qabağında qalmışdı.

Humay gedəndən sayı-hesabı da itirmişdi. Tükənməyən rəqəmlərin təkrarını yığıb-yığışdıra bilmirdi. Başı zoqquldayırdı. Murad da zəng edirdi: ata, anama nolub, niyə zəng çatmır, məni nə vaxt evə aparacaqsan?

Başını pəncərəyə söykəyib ağladı. Çox şey yada düşdü. İlk görüş, ilk öpüş, park skamyasında oturub dənizin üstündə ulduz saymaq... yox, belə yüngüllük olmamışdı; park skamyasında tum çırtlamaq, metro vaqonlarında, avtobus dayanacaqlarında bir-birinə qısılmağın xoş həniri... Harda qeyb oldu o bəxtəvər gecələrin işığı? Hansı dumanda itkin düşdü?

Sonra toxtayıb siqaret yandırdı İsmayıl. Gedib Muradı da gətirdi. Qab-qaşığı çoxdan yumuşdu, evi süpürmüşdü, pal-paltarı ütüləmişdi. Humaydan qalan hər şey ürəyinin başını göynədirdi: şəkillər, pal-paltar, gürcü larisi, boş ətir qabları, diş fırçası, rus dili lüğəti, kompot bankaları, dibçək güllər, uzunboğaz qış çəkmələri... Kaş pişik də qayıdıb gələrdi.

Gedib Humayı axtarmalı idi. Hardan? Necə yəni, hardan? Keşlə bazarından. Bəlkə getmişdi balıq almağa? Humay çay farelini sevir. Qəbələdən gətirirlər. Keşlədə olmasa, deməli, Murada əyin-baş almağa gedib. Ya da əmisi qızının yanına ağlamağa.

Möcüzə. Qapı döyüldü. Yox, bu, döymək deyildi, bu, dəmirə zərif toxunuş idi.

– Mən deyiləm ki qəpiyi bərk-bərk sıxıb döyəcləyim. Taqqa-taq, taqqa-taq...

Kaş Humay ola.

Kaş Humay ola.

Kaş Humay ola.

Murad cumdu qapıya. Hə, Humay idi. Elə bil bir topa çiçək idi, düzü-dünyanın bəxtəvərliyi idi – gəlib dayanmışdı qapıda.

– Ana, – Murad ağladı.

– Sən harda idin, Humay?

– Apardım bıçağı, itilədilər. Usta da tapdım, sabah işığı düzəltməyə gələcək.

– Sən nə danışırsan? Bir həftədir hardasan?

– Nə bir həftə? Ay All-ah... Bu nədir, divarları niyə yazmısan? Sənnənəm? Divarlar niyə bu gündədir, İsmayıl?

– He-sabı itirirdim. Yadımda qalmırdı... ona görə yazdım.

İsmayıl bunu deyib yıxıldı. Humay qışqırdı, Murad lap bərkdən ağladı.

– Ata... Ona qədər sayıram, qalx. Ay ata...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.08.2026)

Nemət Tahir,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

“Siyasi söhbətlər”də çoxunuza bəlli olmayan bir hadisədən danışacağıq.

Yaşlı nəslin nümayəndələri keçmiş SSRİ-nin Xalq Müdafiə Komissarı və Sovet İttifaqının Birinci Marşalı Kliment Yefremoviç Voroşilovu yaxşı xatırlayırlar. Vətəndaş müharibəsinin qəhrəmanı olan Voroşilov sonralar filmlərin və tamaşaların qəhrəmanına çevrilib. Onun haqqında mahnılar bəstələnib.  Çoxlu küçələr və şəhərlər onun şərəfinə adlandırılıb.

Vaxtilə Ukraynanın Luqansk vilayəti  onun şərəfinə Voroşilovqrad  adlandırılırdı. Çox az adam bilir ki, İkinci Dünya müharibəsində sovet ağır tankları KV adlanırdı - yəni Kliment Voroşilov. Bunlar çox yaxşı tanklar idi və müharibənin ortalarına qədər, alman “Pələnglər”i  peyda olana qədər KV-nin rəqibləri yox idi...

Voroşilov həm də Sov.İKP MK Siyasi Bürosunun üzvlüyünə görə siyasi rekordçu idi - 34 il yarıma qədər! Az adam xatırlayır ki, Stalinin ölümündən sonra o, 7 il SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin sədri olub.  Dövlət strukturu baxımından onun tutduğu SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin sədri vəzifəsi əslində birinci post sayılıb. Bu vəzifənin müasir və xarici ekvivalenti Prezident adlanır. Beləliklə, Klim Voroşilov 7 il Sovet İttifaqının prezidenti olub. Aydındır ki, o vaxt bu, sırf dekorativ post idi, amma yenə də... (Xarici mətbuat onu mister Prezident adlandırırdı).

1960-cı ildə Voroşilov Hindistana işgüzar səfərə gedir. Lakin orada olduqca qeyri-adi və çılğın hərəkətləri ilə ətrafdakıların təəccübünə səbəb olur. O, gah xüsusi kastadan olan dəhşətli dərəcədə çirkli, saçları sıx qarışmış və cod tüklü hindlinin saçlarını daramağa çalışır, gah da məbədin içinə  girməyə cəhd edir. Onu məbədin içərisinə buraxmayanda isə çox qəzəblənir və bütün sultanları, çarları və kralları söyməyə  başlayır və  qışqıraraq deyir: "Biz onların hamısını  qovduq, siz də də onları cəhənnəm eləyib getsin!". Bütün sovet nümayəndə heyəti yaşlı liderlə çətin anlar yaşayır. Xüsusilə, tərcüməçi Viktor Suxodrevə çox çətin idi. O, sovet  rəhbərinin bütün işlərini və axmaqlıqlarını bacardığı qədər ört-basdır edirdi.

Bir gün hörmətli qonağı məşhur “Tac – Mahal”a aparırlar.  Voroşilov bir müddət sükutla əzəmətli məqbərəyə baxır, sonra ucadan tüpürərək  deyir: "Tfu! Burada şalvarsız gəzirlər və amma belə bir şeylər tikirlər!". İddialara görə, o, hətta söyüş də söyür. Hindlilər marşalın emosional tonda tüpürdüyünü görürlər, lakin Voroşilovun nə dediyini dəqiq başa düşməyirlər. Ona görə də sual dolu baxışlarla  tərcüməçiyə  baxmağa başladılar. Tərcüməçinin qarşısında isə çox çətin bir problem yaranır – onun dediyini necə tərcümə etmək olar? Əgər olduğu kimi tərcümə olunarsa, böyük bir biabırçılıq olacaqdı. Nəticədə diplomatik və siyasi qalmaqal yaranacaqdı. Hər şey bir yana, bəs bu tüpürcəyi hindilərə necə izah etmək olar?

Tərcüməçi Viktor Suxodrev vəziyyətdən çox bacarıqlı bir şəkildə çıxır. O, bunu belə tərcümə edir: “Cənab Sovet İttifaqının Prezidenti dedi: “Mən çoxlu memarlıq şedevrləri görmüşəm, lakin “Tac Mahal”ı görəndən sonra bütün dünya memarlığına tüpürürəm”. Bunu eşidən hindlilər sevicdən qışqırırlar...

Bacarıqlılığına görə Suxodrev Moskvaya qayıtdıqdan sonra dərhal Xruşşovun şəxsi tərcüməçisi vəzifəsinə təyin edilir.  Voroşilov isə "prezident" vəzifəsindən uzaqlaşdırılır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.08.2026)

NizamiBayramlı,

“Ədəbiyyat və incəsənət” 

Bugünkü şeir artıq sadəcə duyğuların yox, həm də daxili xaosun, sosial yorğunluğun və fərdi çaşqınlığın kodlaşdırılmış formasıdır. Söz artıq nə gözəllik üçündür, nə də təsəlli — o, bir növ müqavimət alətinə çevrilib. Şair özünü və zamanını hər misrada deşifrə edir, oxucu isə artıq passiv dinləyici yox, iştirakçıya çevrilir. Məhz bu prizmadan baxsaq, indi təhlil edəcəyimiz şeirlər də öz iç səsilə bizə müəyyən həqiqətləri pıçıldayır.

əvvəllər ağac idim mən,

sonra salfet kağızı oldum,

indi zibilqabına atılıram...

halbuki, hansısa 

kitab rəfinə də qoyula bilərdim...

Bu şeir, zahirən bir ağacın taleyini danışır – əvvəl canlı, sonra salfet, sonda zibil – amma, əslində, burada ağac yox, düşüncə danışır. Bəli, düşüncə. İnsanın içində doğulan və hələ ifadə olunmamış, amma ifadə olunsa da düzgün yerini tapa bilməyən bir fikirdir bu. Bu “ağac” – yazılmamış bir fikirdir. Vərəqə çevriləndə artıq yazı ola bilərdi, amma “salfet” oldu – yəni tələsik, ötəri, fayda üçün istifadə olunan, məqsədsiz bir qeydə çevrildi. Sonda isə o fikir – həyata düşə bilməmiş ideya – zibil qabına atıldı. Burada itirilən bir ağac yox, doğula bilməmiş bir ideyadır.

Ən ağrılısı odur ki, bu şeir həm də “nə ola bilərdim?” sualının poetik versiyasıdır. O sual ki, ən çox cavabı olmayan sualdır. Kağızın öz dili ilə danışması – əslində yaddaşın danışmasıdır. Çünki kağız yaddaş saxlamaq üçündür, amma bu yaddaş silinib. Burda həm yaddaş itkisi, həm də potensialın boşa getməsi var. Müəllif şeirdə bir ağacın təhkiyəsini qurduğunu düşünür, amma, əslində, bir insanın içindəki yazılmamış avtobioqrafiyasını yazıb.

Kitab rəfi ilə zibilqabısı arasındakı fərq – insanın taleyinin, dəyərinin, yaddaşının harda və necə yerləşəcəyinin sərhədidir. Və o sərhədi bəzən özü seçmir. O sərhədi bəzən zaman seçir, ya da başqaları. Bəlkə də bu, sadəcə bir kağızın deyil, bir ömrün öz seçilməmiş xatirəsidir.

Və bir də: bu şeir kağızın dili ilə yazılıb, amma – o ağac heç vaxt danışmayıb. Danışan, “indi”dir. Yəni bu – ölüm anındakı şikayətdir. Diriykən susan ağac, indi – yandırılmağa aparılan zaman – danışır. Bu, təkcə fəlsəfi deyil, dramatik etirafdır. Və ən gözəli: müəllif bu qədər dərinə enəndə belə, onu üç nöqtə ilə bitirib. Çünki bu ağacın son sözü hələ deyilməyib. Amma müəllif onu susdurub. Bu da şeirin ən şair yeri.

Başqa misraların üzərindən analiz edək:

cənablar!

nə olar,

VƏTƏN sözünü

bu qədər israf etməyin!

axı mən

V hərflərindən

quşatan düzəltmək istəyirəm...

və yaxud "həbs" adlı şeirə baxaq:

kimisə 

krossvord yazan görəndə

dörd divar arasına 

salınmış hərflərə

yazığı gəlir

köhnə məhbusun...

Yuxarıda gördüyümüz şeir hərfi ilə ideologiyanın, sözü ilə sistemin, oyuncağı ilə travmanın üst-üstə düşdüyü nadir poetik labirintdir. “Cənablar! nə olar” – bu, nə sadə müraciətdir, nə də pafoslu ittiham. Bu nida bir yerdə həm yuxarıdakıları səsləyir, həm də aşağıda – yəni içimizdəki “kiçik cənab”lara xitab edir. Bu şeirin səsi yalnız yuxarıya deyil, aşağıya da yönəlib – çünki israf edilən təkcə VƏTƏN sözü deyil, onu daşıyan insanın içindəki ehtiyacdır.

“Vətən” burada məfkurə yox, materialdır – yəni artıq mənasından çıxarılıb, forma halına salınıb. “V hərfindən quşatan düzəltmək” istəyən bir insan, əslində, sözləri silaha çevirmir, silahı sözə çevirir. Bu incə tərsinmədir. Şair deyir: əgər siz vətəni pafosla əritmisinizsə, mən də onun hərfini konkret oyuncağa çevirməklə uşaqlığımı xilas edəcəyəm. Vətən deyilən söz artıq sığınacaq yox, təhdid daşıyıcısıdır. V hərfini quşatana çevirmək həm də bu təhdidi yönəltmək aktıdır: hədəf – pafosdur, populizmdir, dillərdə əzilmiş həqiqətdir.

Gəlin indi “krassvord” obrazına baxaq: bu, sadəcə bir intellektual oyun deyil, ideologiyanın xətkeşlə ölçdüyü sözlər sistemidir. Krassvordda hər şey çarpazdır – yəni kəsişir, pozulur, bir-birini tamamlamır, bir-birini şərtləndirir. Və bu çarpazlıqda hərflər – yəni fikirlər – azaddırlar, amma yerini dəyişə bilməzlər. Köhnə məhbusun onlara yazığı gəlməsi, şairin keçmişinin dilə baxaraq gələcəyi görməsi deməkdir: o, bilir ki, indi zəncirlənən insanlar yox, fikirlərdir. “Dörd divar arasına salınmış hərflər” misrası, əslində, şeirin leytmotividirsə, “yazığı gəlmək” həmin motivin duyğusal pik nöqtəsidir.

Bu məqamda müəllifin özü belə düşünə bilər: bəlkə də bu şeirdə həqiqi məhbus insan deyil, dilin özüdür. Bəlkə də bu misralar yazılmayıb – dırnaqlara alınmışdır. Və biz onları oxuyuruq, sanki dırnaq içində danışan bir cəmiyyətin qeydlərini təhlil edirmiş kimi.

Əslində bu şeir bütünlüklə cəmiyyətin semantik portretidir: sözlərin mənasızlaşdığı, hərflərin oyuncağa çevrildiyi, dilin özünə qarşı çevrildiyi bir portret. O qədər realdır ki, artıq metafora da deyil — radioloji təsvirdir: şair bu şeirdə cəmiyyətin kəllə-gicgah tomoqrafiyasını çıxarır. Və nəticə: dil şişib, fikir sıxılıb, vicdan orqanı kiçildilib. Və yaxud başqa bir misralar üzrərindən nümunələr gətirək:

qızılgülləri kəsib

stəkana qoyan qadın

 - sağ olsun -

qurumasınlar deyə

su tökməyi də unutmadı...

Göründüyü kimi bu şeir, əslində, qadını yox, qadının "intuisiyasını" poetik obyektə çevirir. Qadın orda bir aktyordur, amma şeir onun yox, onun içindəki qorxu və günah duyğusunun üzərinə qurulub. Qızılgülləri kəsməsi – gözəlliyi əldə saxlamaq istəyidir, amma bu istəyin alt qatında "ona sahib olmaq üçün onu məhv etmək" refleksi var. Stəkana qoymaq – sahiblik arzusunun vitrindəki ifadəsidir. Su tökmək isə vicdanın gecikmiş müdaxiləsidir. Yəni, şeir bir qadının nə qədər zərif, nə qədər diqqətli olduğunu yox, insanın nə qədər gec anlayıb "qurtarmağa" çalışdığını göstərir. Bəlkə də qadın bu gülləri heç kəsmək istəmirdi – amma estetik ehtirası onu məcbur etdi. Və sonra vicdan danışdı: "Su tök". Güllərin qurumaması – artıq gecikmiş bir təmizlik aktıdır. Burda “sağ olsun” demək – ironik təşəkkür deyil, dolayısı ilə vicdan yuyulmasıdır. Şairin burda fərqinə varmadan yaratdığı şey, əslində, zamanla, seçimlə və məsuliyyətlə bağlı etik dramdır. Bu bir münasibət miniatürüdür: əvvəlcə kəsirik, sonra qoruyuruq, sonra qoruduğumuza sağ ol deyirik – özümüzü bağışlayaq deyə. Və bəlkə də, stəkan – şairin içidir. Gül – bir keçmiş. Su isə – indi. Gül orda yaşayır, amma kökü yoxdur. Deməli, bu həyat deyil, xatirənin estetikasıdır. Şeir dediyimiz şey – bəzən baxanın içində baş verən faciəymiş, yazanın yox.

meşələrə acıyıram:

hər ağac odun ola bilər -

yəni satıb pula çevirmək üçün...

hər ağac kağız ola bilər -

yəni yazıb pula çevirmək üçün...

hər ağac tabut ola bilər -

yəni ölüb pula çevirmək üçün...

Yuxarıda təbiətin canlı portreti kimi görünən şeir açıq mesajlı və ideyası aydın olan bir mətndir: ağacın taleyi nə olursa-olsun, insanın əlində sonda pula çevrilir. Bu düşüncə, əlbəttə, düşündürücüdür, bir növ sosial vicdana səslənir. Amma poetik baxımdan çox sadələşdirilmişdir. Hər misranın əvvəlində “hər ağac...” deyilməsi ritm yaradır, bəli, amma bu ritm bir müddət sonra təkrara düşdüyü üçün gözlənilməzlik hissini öldürür.

“Yəni” ilə başlayan izahlar isə şeirin poetikliyini zəiflədir, çünki oxucuya nə düşünməli olduğu diktə edilir. Bu, həm də yazının çox “hazır mesaj” effekti yaratmasına səbəb olur. Əgər bu nəticələr oxucuya dolayı yolla ötürülsəydi, şeir həm daha incə, həm də daha dərin görünərdi. Kağız obrazı isə bir az ziddiyyətlidir – əgər kağız istismarın simvoludursa, onda bu şeirin özü də o prosesə daxildir. Bu ironiyanın fərqində olmaq şeiri daha güclü edə bilərdi. Şeirdə hiss olunur ki, müəllifin içində bir narahatlıq var, o təbiətin taleyindən sarsılıb, amma bu sarsıntı daha çox “nitqə” çevrilib, “şeirə” yox. Əgər bir az metaforik duman qatılsaydı, ağaclar həm yanardı, həm danışardı. Yəni, mövzu güclüdür, duyğu səmimidir, amma ifadə forması daha incə və təbəqəli ola bilərdi.

Və son olaraq daha bir şeir:

bir gecə

yuxuda

bir taksi tutub

düz ömür yolunun başına-

uşaqlıq yaşına sürdürəsən...

neçəyə aparar görəsən?!

Bir misradan ibarət olan bu şeirdə çoxumuzun içində gizlincə daşıdığı bir arzu var – hər şeyi unudub əvvələ qayıtmaq istəyi. Sadə bir təsvir seçilib: taksi, yuxu, yol... Və bu sadəlik içində doğmalıq da var, bir az kövrəklik də. Elə bil, müəllif möhtəşəm sözlər axtarmayıb – ürəyindən keçəni olduğu kimi deyib. Bu da səmimiyyət qatır. Amma elə bu səmimiyyət bəzən poetik qatılıqdan, dərinlikdən nəsə alıb aparır. “Taksi tutub uşaqlığa getmək” ideyası – dürüst olaq – orijinal deyil, çox eşitmişik. Hətta bir az pop-şeir ab-havası verir.

“Neçəyə aparar görəsən?!” sualı isə oxucunu düşündürməkdən çox, nostalji bir təbəssüm doğurur. Bu, yaxşıdır — amma bəlkə də daha sərt, daha narahatedici bir sual daha çox dəyər qatardı misraya.

Yəni, şeir bizə ürəkdən baxır, amma gözlədiyimiz dərinliklə yox. Hissə güvənib yazılıb, texnikaya yox. Bəzən bu, şeiri sevdirir. Bəzən də oxucu daha çox istədiyi üçün bir addım geri çəkilir. Belə baxanda, bu misra nə böyük şedevrdir, nə də boşa çıxmış cəhd. İçdən gələn, amma bir az da içində ilişib qalan bir sətirdir.

Uğurlar!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.08.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Hadisə, əhvalat və vəziyyətlərin təbii, maraqlı obrazlarla verilməsi, fikrin, mətləbin bədii lövhələrlə çatdırılması Zeynal Xəlil şeirinə həzn bir romantika, təbii obrazlılıq, estetik, müasir ruh gətirib.

Bu gün Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi Zeynal Xəlilin anım günüdür.

O, 23 mart 1914cü ildə Rusiyada dünyaya göz açıb. On yeddi yaşında ikən poeziya aləminə gələn Zeynal Xəlil, az bir müddət ərzində özünü tanıtmağa, XX əsrin 30-cu illərində sürətlə irəli çıxan S. Vurğun, M. Müşfiq, R. Rza, S. Rüstəm, M. Rahim, O. Sarıvəlli kimi qüdrətli söz ustaları arasında görünməyə başlayıb. "İstək" adlı ilk şe‘rlər kitabı 1936-cı ildə nəşr olunub.

Böyük Vətən müharibəsi illərində döyüşçülərin qəhrəmanlığını tərənnüm edən əsərlər: Yəhərləyin atları, 416, Döyüşçünün vəsiyyəti və s. şeirlər; Zoya Kosmodemyanskayaya həsr olunmuş "Tatyana" poeması, yazıb. Düşüncələr, E‘tibar, Arzular, İki dünya, Bənövşə, Şe‘rlər, Sevdiyim rəng, "Günəş, dəniz və insan" və s. şe‘r kitablarının, Ulduzlar mənzum romanın müəllifidir.

İntiqam, Qatır Məmməd, Gənc ustalar, Ata yolu pyesləri var. Qatır Məmməd'in motivləri əsasında eyniadlı film çəkilib. Əsərləri bir sıra xarici dillərə tərcümə olunmuşdur. P. Antokolski , R. Həmzətov, D. Quramişvili, Ş. Petöfi, Qafur Qulam və b.-dan tərcümələr edib.

XX əsr Azərbaycan poeziyasının 70-ci illərə qədər davam edən ədəbi-bədii mərhələləri ilə bilavasitə bağlı olan, sürətlə inkişaf edən milli şeirimizin bir sıra forma və məzmun xüsusiyyətlərini özünün bədii sənət nümunələrində əks etdirən Zeynal Xəlilin ədəbi irsində xalq ədəbiyyatına, klassik irsə, ümumən ədəbi-bədii ənənələrə qayğı, diqqət, sədaqətlə yanaşı müasir həyatın aktual və qabarıq hadisələrinə, "tarix-insan-tale", milli ruh, milli zövq məsələlərinə təbii, orijinal bir münasibət olub.

 Buna görə də Zeynal Xəlilin ədəbi-bədii yaradıcılığı Azərbaycan milli poeziyasının qırx illik inkişaf mərhələlərini öyrənmək, tədqiq etmək baxımından nümunəvi poetik mənbələrdən sayılır. XX əsr Azərbaycan şeirində süjetli lirikanın gözəl nümunələrini yaradanlardan biri də Zeynal Xəlil olub

Əsərləri

1. Əsərləri, 2 cilddə

2. Əsrim, taleyim mənim

3. Стихи о горной тропинке

"Şərəf nişanı" ordeni və medallarla təltif olunub.

Şair 11 avqust 1973-cü ildə Bakıda vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.08.2026)

Təqdim edir: Könül Əliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Poetik qiraətdə sizlərlə yenidən sevilən şair Əlizadə Nuridir. Bu dəfə:

Hər gün bir həqiqət ölür dünyada

Min yalan yığılır başsağlığına...

-deyir şair. Razılaşın ki, bu şair təkrarsızdır və mükəmməldir.

Xoş mütaliələr! 

Hər gün bir həqiqət ölür dünyada

Çiçəyi əzilən bağça kimidi,

Arısı yol azan bir pətəkdi bu.

Güldana qoyduğun saxta gül ilə

Baharı komanda keçirməkdi bu...

Dünyanı şeytana kim uduzdurub,

Bəs şeytan allaha  uduzar haçan?

Bu ömür dediyin nədir ki belə-

Bəlkə yol getməkdir ulduzlaracan?

Allah yaxındadı, çox yaxındadı,

Baxma göy üzünün uzaqlığına.

Hər gün bir həqiqət ölür dünyada

Min yalan yığılır başsağlığına...

Həyat- gördüyümüz qorxulu yuxu,

Haqsız da bilir ki, ayrılıq haqdı.

Ölüm də son dəfə evindən çıxıb

Bir daha geriyə qayıtmamaqdı.

Sevinc yalquzaqtək yaxına gəlməz,

Götürüb baxtına yamaq vurasan.

...İlahi, bu dünya bar verə bilmir-

Bəlkə bu dünyaya calaq vurasan?!..

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.08.2026)

(QƏŞƏM İSABƏYLİNİN 78 YAŞI MÜNASİBƏTİ İLƏ)

Coşqun Xəliloğlu,           

Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Zaman hər şeyi dəyişir — binalar sökülür, küçələrin siması yenilənir, amma bəzi məkanlar var ki, onlar daş divarlardan ibarət deyil, bütöv bir tarixin, ədəbi mühitin beşiyidir. Mənim üçün belə unudulmaz ünvanlardan biri  Badamdar şosesi, 77-də yerləşən “Şirvannəşr” idi.

3 nömrəli avtobusa əyləşib “İçərişəhər” metrosu yaxınlığındakı dayanacaqdan Badamdar qəsəbəsinə gedirdim. Bəzən sürücü elan edirdi: “Nəşriyyatda düşənlər hazırlaşsınlar”. Bəzən də maşını nəşriyyatın qarşısında  saxlamağı sürücüdən özüm xahiş edirdim.                                                    

“Şirvannəşr”ə o zamanlar həftədə ən azı iki dəfə gedirdim. Qapını çox vaxt nəşriyyatın direktoru özü açar, hörmətlə görüşüb əyləşmək üçün yer göstərərdi. Tanınmış şair Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi Qəşəm İsabəylinin otağında əyləşib onunla söhbət etmək olduqca xoş idi. Bir vaxtlar görüşməyi belə xəyal hesab etdiyim  olduqca təvazökar insanı, istedadlı qələm adamını, yüksək intellektli vətənpərvər ziyalını dinləməkdən zövq alırdım. Lakin hər dəfə müşahidə edirdim ki, onun işləri, nəşriyyatın sifarişləri həddindən artıq çoxdur. Nəşriyyatın əməkdaşları ciddi-cəhdlə Qəşəm müəllimin tapşırıqlarını yerinə yetirir, çətinliyə düşəndə isə kömək üçün ona müraciət edirdilər. Hiss edirdim ki, burada yüksək səviyyədə nizam-intizam hökm sürür, hər kəsin öz məsuliyyəti, öz vəzifə borcu var.                                                                                

 Q. İsabəyli  o vaxtlar təsisçisi olduğu respublikamızda ilk özəl uşaq qəzeti “Cik-Cik”i də nəşr edirdi. Cəmi dörd səhifədən ibarət   olan bu qəzet uşaqların, xüsusilə də kiçikyaşlı məktəblilərin maariflənməsi üçün kifayət qədər faydalı materiallarla zəngin idi. Qəzetdə mənim də yazılarım dərc olunurdu. Azərbaycanın o dövrdə tanınan şair və yazıçılarının əksəriyyəti  qəzetdə şeir və hekayələri ilə həvəslə çıxış edirdilər.                                                                                                                     

Qəşəm müəllim mənim qohumumdur. O, mənə  qayğı və diqqətlə yanaşır, daha çox oxumağı, öyrənməyi tövsiyə edirdi. Bir müddətdən sonra mən sanki “Şirvannəşr”in qeyri-rəsmi əməkdaşı idim.                                                                                                                         

Qəşəm müəllimin uzunmüddətli redaktorluq təcrübəsi, əvvəllər “Yazıçı” və “İşlq” nəşriyyatlarında redaktor, “Şur” nəşriyyatında isə direktor kimi çalışması,   zəngin və məhsuldar yaradıcılığı və ən başlıcası yüksək insani keyfiyyətləri və mədəniyyəti yeni yaranmış nəşriyyatı kitab müəllifləri və yaradıcı insanlar üçün ən sevimli məkana çevrirmişdi.  

Bir dəfə nəşriyyatın həyətində Qəşəm müəllimin böyük poetik istedada malik Xalq şairi Məmməd Arazı yola saldığını gördüm. Qüdrətli söz ustasını, xalqın sevimli sənətkarını qısa müddət ərzində   görmək və ona ürəklə salam vermək  xoşbəxtliyi mənə də qismət oldu. O vaxt  şair xəstə idi. Buna baxmayaraq, çöhrəsində bir sevinc hissi duyulurdu. İndi, uzun illər keçəndən sonra, təəssüflənirəm ki, Məmməd Arazı gördüyüm gün haqqında nə üçün qeydlər aparmamışam?                                                 

Günlərin birində nəşriyyatda böyük şairmiz Qabillə rastlaşdım.. Kitabını çap etdirmək üçün gəlmişdi. Ona “Mirzə” deyə müraciət edən Qəşəm müəllimlə şirin-şirin söhbət edir, arabir səsini qaldıraraq kiminsə nöqsanını uca səslə qeyd edirdi.  Aradan xeyli vaxt keçmişdi, Qəşəm müəllimin otağında əyləşib hansısa kitabı varaqlayırdım. Bir azdan yazıçı Teyyub Qurban gəldi. O, “Düşmənlərindən güclü şəxsiyyət” kitabını çap etdirirdi. Qəşəm müəllimlə görüşüb hal-əhval tutduqdan sonra mənimlə salamlaşanda birdən: “Allah rəhmət eləsin!” – dedi. Mən duruxdum. Axı, yaxın vaxtlarda heç bir yaxınımı itirməmişdim. Şair Qabil isə dünyasını yenicə dəyişmişdi.  Qəşəm müəllim tez söhbəti başa düşüb:                                     

 – Teyyub müəllim, Mahir deyil, Coşqundur. Coşqun bizim müəllifimizdir, – dedi.                               

Nədənsə, Teyyub müəllim məni Mahir Qabiloğluna oxşatmışdı.

Ədəbiyyatımızın söz zərgəri Fikrət Sadıqla da ilk dəfə “Şirvannəşr”də görüşüb tanış olmuşam. 2000-ci illərin əvvəlləri idi. O, “Şirvannəşr”in çap məhsullarını araşdırdıqdan sonra  yeni kitabını nəşr etdirmək üçün məhz bu ünvanı seçmişdi. Söhbət əsnasında belə nəticəyə gədim ki, F. Sadıq Qəşəm müəllimin iş üslubunu və naşirlik fəaliyyətini çox bəyənir. Hətta istedadlı şair nəşriyyatın fəaliyyətini, şirin və incə bir dillə işıqlandıraraq “Şirvannəşr” adlı gözəl bir şeir də qələmə almışdır.         

“Şirvannəşr”, “Şirvannəşr”,

Əvvəli  şir, axırı şir.

Xeyli təzə nəşriyyat

Salanda haray-həşir,

“Şirvannəşr” iş görür,

Gecə-gündüz əlləşir.

Kitab kitab dalınca

Daha da gözəlləşir.

Bura ocaq olubdur,

Hamı burda görüşür.

Yadımdadır, hələ o zaman şair istedadsızların özlərini “şair”, “yazıçı” kimi təqdim etmələrindən, qüdrətli, tanınmış sənət adamları ilə şəkil çəkdirmələrindən, yeri gəldi-gəlmədi müxtəlif tədbirlərdə pafosla çıxış etmələrindən danışaraq narahatlığını bildirirdi. Fikrət Sadıq mənimlə də bir az söhbət etdi. Əvvəllər şair bir müddət  Kürdəmirdə yaşamışdı.  Yaxın qohumlarından xeyli hissəsi də hazırda orada yaşadıqlarından ortaq tanışlarımız haqqında söz açmaq söhbətimizi daha da şirinləşdirirdi. Mən  Azərbaycan Neft və Kimya İnstitutunda təhsil aldığım dövrdə ali məktəbin tələbə şəhərciyindəki  “Dostluq” klubunda tələbələrin onun da iştirak etdiyi bir qrup şairlə keçirilən görüşü xatırlamaqla da şairi sanki keçmişə apardım.

2012-ci ildə “Sabaha yol gedirik” kitabım çapa hazırlanırdı. Əvvəlcədən danışıb Qəşəm müəllimlə görüşmək üçün nəşriyyata getdim. Ora çatanda axşam saat səkkizə az qalırdı. May ayının sonları idi. Qəşəm müəllim məni qarşılayıb  nəşriyyatın həyətinə apardı. Özünün əkib- becərdiyi tut ağacını göstərib: “Nə qədər ürəyin istəyir, ye”, – dedi.  Tut olduqca dadlı idi, şirinliyindən ağıza qoymaq olmurdu. Biz tut yeyə-yeyə  Qəşəm müəllim Səməd Vurğunun Süleyman Rüstəmgilə qonaq getməsindən, yolüstü ağaca çıxıb tut yeməsindən, uşaqların  şairi tanımamalarından və şair  özünü təqdim edəndə ona inanmayıb  gülüşmələrindən bəhs edən maraqlı bir əhvalat danışdı.

Nəşriyyatda olmaq mənim üçün çox maraqlı idi. Uzun illər keçəndən sonra düşünürəm ki, orada olan saf mənəvi mühit, ədəbiyyat havası və səmimi ünsiyyət məni ora çəkirmiş.                                                                       

“Şirvannəşr”ə təkcə paytaxtdan deyil, həm də bölgələrdən kitablarını çap etdirmək üçün müəlliflər gəlirdilər. Naxçıvandan gəlmiş şair Vaqif Məmmədovla da burada görüşmüşdüm. O, mənə haqqında yazılmış “Vaqif Məmmədov – ömür yolu” kitabını da avtoqraf yazaraq təqdim etmişdi. Sonradan mən də ona “Sabaha yol gedirik” kitabımı göndərdim. Zəng edərək oxuduğunu bildirdi və mənə uğurlar arzuladı.                                                                                                                                        

Gənc xanım əməkdaşın, “Qəşəm müəllim iş dalınca gedib, bir saatdan sonra gələcək. İçəridə gözləyə bilərsiniz.” – xəbərdarlığından sonra, Şəkidən gəlmiş,  “Şeirlərindən kövşən iyi gələn” istedadlı şair-tərcüməçi Namizəd Xalidoğlu ilə – Qoca Xalidlə tanış olmağım, söhbət etməyim bizə bir saatın necə keçdiyini unutdurdu. Kürdəmirin Mollakənd kəndindən olduğumu biləndə çöhrəsi sanki işıqlandı: “Tərcümeyi-halımda qeyd etməsəm də, mən əvvəllər Politexnik İnstitutunda oxumuşam, amma başa vurmadım. Tələbəykən bizi yay tətilində Tələbə İnşaat Dəstəsinin tərkibində orta məktəbin tikintisində işləmək üçün Mollakənd kəndinə göndərdilər. İki ay orada işlədik. Havalar isti olsa da, günlərimiz maraqlı və şən keçirdi. Kənd camaatı bizə səbət-səbət  meyvə gətirirdi. İşdən sonra Kür çayının sahilinə gedirdik. Çimən çimir, çimməyən də əl-üzünü yuyur, ayaqlarını suya sallayırdı. Çayın sahilindəki Tuğay meşəsi adamın qəlbini rahatlandırırdı”. O, mənə yadında qalan bəzi həmkəndlilərimin adını dəqiqləşdirmək üçün suallar verir, mən də cavablandırırdım. Həyatının bir parçası olmuş  köhnə xatirələri təzələdikcə elə sevinirdi ki...                   

Şair   Fəzail Bağmanlı Kürdəmirin Bağman kəndindən olsa da, onunla ilk və sonuncu dəfə “Şirvannəşr”də görüşdüm. Qiyabi tanış idik. Atam müəllim-jurnalist Xəlil İbrahimlini də yaxşı tanıyırdı. Hər ikisi ədəbiyyat müəllimi və eyni zamanda   yaradıcı insan idi. Mənimlə uzun illərin dostu kimi, elə mehribanlıqla, elə səmimiyyətlə görüşdü ki...  Bir qədər söhbət də etdik. Yeni kitabını çap etdirmək üçün Qəşəm müəllimlə məsləhətləşirdi.                                                            

 Ucaboylu insan, görkəmli şair-yazıçı, Əməkdar incəsənət xadimi Yusif Həsənbəyli ilə də yollarımız “Şirvannəşr”də kəsişib. Yadımdadır, dəniz gəmiçilərinin həyatından bəhs edən  iri həcmli “Sualtı döyüşlər” romanını yazmışdı. Qəşəm müəllimlə kitabın müzakirəsi o qədər uzun  çəkdi ki, axşama yaxınlaşdığından və hava qaraldığından mən üzrxahlıq edib onlardan ayrıldım.

 Əməkdar incəsənət xadimi, professor, sevimli bəstəkarımız Oqtay Rəcəbovla  da qısa vaxt ərzində həmsöhbət olmuşdum. Sözləri Qəşəm müəllimə məxsus olan və Oqtay müəllimin uşaqlar üçün bəstələdiyi  “Çörək haqqında mahnılar” kitabı nəşrə hazırlanırdı.                                             

 “Ədəbiyyat” qəzetinin məsul katibi, yazıçı Atabala İsmayıloğlu ilə tanışlığımın təməli də “Şirvannəşr” də qoyulmuş, yazıçı Rafiq Tağını, əvvəllər Azərbaycan Dövlət Universitetndə məsul vəzifələrdə işləmiş, təqaüdə çıxandan sonra şairlik istedadını qəzəl janrında sınayan Təbriz Aranlını da  da bu  məkanda görmüşdüm                                                                              

 Bir dəfə Qəşəm müəllimə istedadlı şair, uşaq ədəbiyyatının tanınmış nümayəndəsi Mir Sabir zəng elədi. Onun “Cik-Cik” qəzetində  bir-birindən maraqlı şeirləri çıxırdı. Şair növbəti nömrəsinin nəşrinin gecikməsindən nigaranlığını bildirərək qəzetin nə vaxt çıxacağını öyrənmək istəyirdi. Qəşəm İsabəyli  hörmətli şairi intizarda qoymayaraq qəzetin yaxın vaxtlarda işıq üzü görəcəyini bildirdi.

Yeri gəlmişkən qeyd edim ki, “Cik-Cik”  qəzeti çap olunduğu dövrdə sözün həqiqi mənasında həm uşaqların və həm də böyüklərin sevimlisinə çevrilmişdi. Atam Xəlil İbrahimli 1995-ci ildə Kürdəmirin ədəbi qüvvələrinin yaradıcılığından ibarət “Çörəkli Kürdəmir, Şeirli Şirvan” almanaxını tərtib etmiş və bu almanaxı Qəşəm müəllim öz vəsaiti hesabına çap etdirmişdir. Atam danışırdı ki, Qəşəm müəllimlə kitabı müzakirə edərkən telefon zəng çaldı,  səs otaqda  aydın eşidilirdi. Xalqımızın sevimlisi, vətənpərvər ziyalısı, Xalq şairi Bəxtiyar Vahabzadə özünü təqdim edəndən sonra  Qəşəm müəllimə uşaqlar üçün gözəl və çox lazımlı bir qəzet buraxdığına görə təşəkkür etdi. Dedi ki: “Oxudum, çox yaxşı, maraqlı materiallar var. Nəvələrimin də xoşuna gəldi. Xeyirxah işlərinizdə Sizə uğurlar arzulayıram.”

Yuxarıda demişdim ki, Qəşəm müəllim mənə həmişə qayğı göstərib. Uzun illər ərzində Qurban bayramında o, mənə bayram sovqatı verərdi. Hətta bəzən o, adi vaxtlarda da qurban kəsdirər, bütün işçilərinə bərabər paylayardı. Özünə heç zaman artıq pay götürməzdi. Qurbanlıq heyvanın kəsilməsini özünə yaxın bildiyi, təmizkar, zəhmətkeş, halal insan, naxçıvanlı şair Heydərəli Nurala etibar edərdi.                                      

   İllər keçir, hər şey dəyişir, bəzən inkişafın, bəzən tənəzzülün  şahidi oluruq. Amma zamanın sınağından çıxaraq yaddaşımızda qalan hansısa məkanla bağlı xatirələr həmişə şirin olur. Gec-gec də olsa yolum Badamdar qəsəbəsinə düşəndə, Badamdar şosesi 77 ünvanındakı o çoxmərtəbə­li binanın yerində  gözlərim  ani də olsa “Şirvannəşr”i axtarır. Bu bina isə çoxdandır ki, yoxdur.  O, artıq yalnız xatirələrdə, yaddaşlarda yaşayır. Amma   Qəşəm İsabəylinin yaratdığı və naşiri olduğu “Şirvannəşr”  bu gün də fəaliyyət göstərir, kitablar nəşr edir.

   Avqust ayının 14-də Qəşəm İsabəylinin dünyaya gəldiyi gündür, onun 78 yaşı tamam olur. Altmış il ədəbiyyatımıza yorulmadan xidmət edən yazıçını indiyə kimi 40-dan artıq kitabı işıq üzü görmüşdür. Əsərləri dünyanın müxtəlif dillərinə tərcümə olunaraq İngiltərədə, Rusiyada, Türkiyədə, Ukraynada, Belorusiyada, Qırğızıstanda nəşr olunub. Həm uşaqlar və həm də böyüklər üçün yazan Qəşəm İsabəyli 1989-cu ildə keçirilən “İlin ən yaxşı uşaq kitabı” müsabiqəsində ikinci yeri tutmuş, aldığı  500 manat mükafatı 20 Yanvar Şəhidlərinin xatirəsinə ucaldılacaq abidə fonduna köçürmüşdür. 2014-cü ildə Dünya Uşaq və Gənclər Kitabı Şurası tərəfindən Beynəlxalq Andesen Şərəf Diplomuna, 2015-ci ildə Azərbaycan Mədəniyyət Nazirliyinin “Qızıl Kəlmə” mükafatına layiq görülmüşdür.

   Qəşəm müəllim bu gün də yorulmadan, gənclik həvəsi ilə, yazır, qoşa qanad kimi –  həm nəsrlə və həm də nəzmlə yeni-yeni gözəl əsərlər yaradır. Onun özünəməxsus, sehrli yaradıcılığı haqqında kifayət qədər yazılmışdır. Mən də həm həyatda və həm də yaradıcılıqda səmimiyyəti ilə fərqlənən  sevimli yazıçımızı  bir oxucu kimi doğum günü münasibəti ilə  təbrik edir, ona möhkəm cansağlığı və yeni-yeni yaradıcılıq uğurları arzu edirəm!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.08.2026)

Azərbaycan Ədəbiyyat Fondunun “Yazıçı” nəşriyyatında Xalq yazıçısı Anarın “2=3+4, yaxud iki ailədə üç Xalq yazıçısı, dörd Xalq şairi” adlı kitabı işıq üzü görüb. Nəfis tərtibatlı, illüstrasiyalı kitab Azərbaycan ədəbiyyatı irsinə böyük töhfələr vermiş iki nəsildən, onlar barədə həqiqətlərdən və onların ədəbi nümunələrindən ibarətdir.

608 səhifəlik bu unikal kitabı tərtib edən Xalq yazıçısı Anar uzun illər ərzində təkcə öz yazdıqlarını yox, qəhrəmanlarının – Səməd Vurğun, Rəsul Rza, Nigar Rəfibəyli, Vaqif Səmədoğlu, Ənvər Məmmədxanlı və Yusif Səmədoğlunun yazdıqlarını eyni ideya-estetik yaradıcılıq məcrasına qoşaraq, onları eyni axında birləşdirərək ən yeni ədəbiyyatın ən milli paradiqması olaraq təqdim edibdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı kitabdan hissələri oxucularına təqdim edir. Anar qəhrəmanlarının ən populyar əsərlərini bir daha yaddaşlarda təzələyir:

VAQİF SƏMƏDOĞLU,

“Deyəsən, yaşamaq istəyirəm...”

Doğuldum 1939-da,

1937-də tutuldum.

48-də nənəm öldü,

ömrümdə ilk dəfə

ölüyə ağladım.

Balıqlar saxladım

akvariumda.

Açıq qaldı pəncərəm

bir qış gecəsi.

Dondu balıqlar...

İndi 1965-in

yanvar gecəsidir.

Deyəsən, yaşamaq istəyirəm.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.08.2026)

Nigar Xanəliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xüsusi layihələr şöbəsi

Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu ilə “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının birgə layihəsində tarixin ağ ləkələrinə də aydınlıq gətirmək əsas məramdır. Sovet dövründə Orta Asiya türkləri milli kimlik uğrunda mübarizə aparmışlar, amma bu mübarizəni sovet tarixçiləri kiçiltmiş, quldur basqını şəklində təqdim etmişdir. İndi isə hər şey başqa yondə görünür.

XX əsrin əvvəlləri Orta Asiya türkləri üçün siyasi, sosial və mədəni baxımdan dərin dəyişikliklərlə yadda qaldı. Sovet İttifaqının qurulması ilə bu bölgədə yaşayan türk xalqları yeni bir rejimin tələbləri ilə qarşı-qarşıya qaldılar. Bu yeni sistem özündə milli kimliyi, dini və mədəni xüsusiyyətləri məhdudlaşdıran totalitar idarəetmə forması idi. Bu yazıda Sovet dövründə Orta Asiya türklərinin milli kimliklərini qorumaq və inkişaf etdirmək üçün apardıqları mübarizə ideoloji, mədəni, dini və siyasi aspektlərdən araşdırılır.

 Sovetlər Birliyi qurulduqdan sonra mərkəzi rəhbərlik milli azlıqları vahid sovet kimliyi çərçivəsində birləşdirməyi qarşısına məqsəd qoydu. Bu məqsədlə:

·       "İnternasionalizm" ideyası ön plana çəkildi.

·       “Proletar mədəniyyəti” adı altında milli dillər və adət-ənənələr ikinci plana keçirildi.

·       “Koreni̇zatsiya” siyasəti (yerli kadrlardan istifadə) zahirən müsbət görünsə də, əslində ruslaşdırmanı asanlaşdırmaq üçün bir vasitə idi.

Orta Asiyada bu siyasət özünü xüsusilə türklər arasında dilin sıxışdırılması, dini təqiblər və milli tarixə qarşı təhriflər şəklində göstərdi.

1930-cu illərdə başlanan Stalin repressiyaları Orta Asiya türkləri üçün fəlakətli nəticələr verdi. Öz xalqının milli ruhunu dirçəltməyə çalışan türk aydınları “pantürkist”, “panislamist” damğası ilə repressiyalara məruz qaldılar.

Nümunələr:

·       Buxara və Xivə xanlıqlarının süqutundan sonra milli müstəqillik tərəfdarı olan aydınlar kütləvi şəkildə həbs və edam olundu.

·       Məhəmməd Şərif Sofizadə, Fitrat, Abdulla Qadırı, Abdülhamid Sulaymon Çolpan kimi yazıçılar və ziyalılar qurban getdilər.

·       Üsuli-Cədid (Cədidçilik) hərəkatı üzvləri – milli maarif və mədəni dirçəlişə çalışan ziyalılar Sovet təbliğatında "geridə qalmış dinçilər" kimi təqdim edilərək zərərsizləşdirildi.

 Orta Asiya türklərinin kimliyində İslam əsas rol oynayırdı. Sovet ideologiyası isə dini “opium” adlandıraraq onunla mübarizə aparırdı:

·       Məscidlər bağlandı, din adamları repressiyaya məruz qaldı.

·       Dini məktəblər və mədərsələr ləğv olundu.

·       Ramazan, Qurban bayramları gizli şəkildə qeyd olunmağa başladı.

 Bu isə əhalidə kimlik və inancın gizli şəkildə yaşadılması formasında müqavimət doğurdu. Dini ənənələr ailə daxilində qorundu və bu, milli dirənişin gizli dayağına çevrildi.

 Sovetlər türklərin ortaq ünsiyyət vasitəsi olan dili zəiflətmək üçün ardıcıl addımlar atdılar:

·       1920-ci illərdə latın qrafikalı əlifba, 1940-cı illərdə isə kiril qrafikalı əlifba tətbiq olundu.

·       Hər bir türk xalqı üçün fərqli yazı sistemləri yaradıldı – bu, pantürkizmin qarşısını almaq məqsədi daşıyırdı.

·       Ədəbiyyat və mətbuat sovet ideologiyası ilə yazılmalı, "sosialist realizmi" prinsiplərinə uyğun olmalı idi.

 Bu siyasət türk xalqlarının ortaq yaddaşını və dil birliyini zəiflətdi.

 Bütün təqiblərə baxmayaraq, Orta Asiya türkləri mədəniyyət vasitəsilə kimliklərini qorumağa çalışdılar:

·       Folklor, eposlarvəxalq mahnıları milli dəyərlərin yaşadılmasında mühüm rol oynadı.

·       Sovet nəzarəti altında fəaliyyət göstərən teatrlar və ansambllar vasitəsilə milli motivlər qorunmağa çalışıldı.

·       Rəqs, geyim, toy mərasimləri və adət-ənənələr gizli şəkildə yaşadıldı və nəsildən-nəslə ötürüldü.

 1991-ci ildə Sovet İttifaqının dağılması ilə Orta Asiya türkləri milli dövlətlərini qurmaq fürsəti əldə etdilər:

·       Özbəkistan, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Türkmənistan, Tacikistanda yaşayan türklər öz dillərini və mədəniyyətlərini rəsmi şəkildə bərpa etməyə başladılar.

·       Repressiya qurbanı olan ziyalıların adı bərpa edildi, əsərləri yenidən nəşr olundu.

·       Müstəqil dövlətçilik ideologiyası kimlik məsələsini mərkəzə aldı.

 Sovet dövründə Orta Asiya türkləri milli kimliklərini itirmək təhlükəsi ilə qarşı-qarşıya qalmışdılar. Lakin xalqın içindən gələn müqavimət ruhu, dini-mədəni irs və milli aydınların fədakarlığı bu kimliyi qorumağa imkan verdi. Bu mübarizə həm siyasi, həm mədəni, həm də simvolik səviyyədə baş verdi və türklərin milli yaddaşında dərin iz buraxdı. Bugünkü Orta Asiya dövlətlərinin milli kimlik və müstəqillik dəyərlərinin təməlində məhz bu mübarizə dayanır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.08.2026)