“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının UŞAQ ƏDƏBİYYATINI TANIDAQ layihəsində Britaniya və Amerika uşaq şeirindən seçmələr təqdim edilir.  Şeirləri ingilis dilindən tərcümə edən Şahin Xəlillidir.

Bu gün tanış olacağınız şeir Marlo Tomasaaiddir. O, Amerika şairidir.

Marlo Tomas

(1937)

ABŞ

Sərbəst, azad olmalı

Hər oğlan istəyir ki,

Böyüyəndə ər olsun,

Hər qız da istəyir ki,

Xanım olsun, yar olsun.

Tut əlimdən, biz gedək

Gözəl uşaq elinə.

Tut əlimdən, biz gedək

Bizim təki şütüyən

O çayın sahilinə.

Gedək harda, harda ki,

Nur saçır, coşur dəniz.

Qaçır atlar ürküsüz,

Uşaqlar sərbəst gəzir.

Biz azadıq, bilirsən –

Mən mən olum, sən də sən.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.06.2026)

Bu şəhərin tarixini kim qoruyacaq? Kimdən qoruyacaq?

Kamalə Abıyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Son vaxtlar böyük şairin bu misraları heç ağlımdan çıxmır. Elə bilməyin iyirmialtılara görə. Amma nə gizlədim, o da olur.Yəni düşünürəm də öz qavramlarına görə inandıqları ideya uğruna ölüblər, o dövrün durumlarına baxanda qəhrəmanlıqdı, əslində. M.Əzizbəyov o illərdə Rusiyada təhsil almış az sayda azəri ziyalılarından olub, əmisini kasıbların uğruna müflis edib. Niyə düşmən oldu? Heykəli niyə götürüldü? Baş açmadım. İndi əmilərinin hesabına layiq olmadıqları vəzifələrdə oturanlar kim olacaq görəsən tariximizdə? Atalarının, əmi-dayılarının hesabına əsgər belə getməyənlər kimdi? Nə isə. Bu haqda danışmaq deyil məqsədim. Bakının dərdini çəkməyimdi.

Düşünürəm ki, böyük Səməd Vurğun sağ olsaydı, Bakının tarixini yaşadan məhlələrin, arxitektur binaların sökülməsini görsəydi,  26-lar yadına düşməzdi heç. Elə Sovetski məhlələrinin birində bir daş üstə oturub ürəyi yana- yana deyərdi: Bakinin dərdi var... Və hökmən durmadan sökülən bu məhlələrdə böyüyən bir çox böyük tarixi şəxsiyyətləri, rəssamlarımızı, alimlərimizi, aktyorlarımızı,... xatırlayardı. Bəlkə deyərdi ki, məsələn, Azad Mirzəcanzadənin, ya Mehdi Hüseynzadənin yaşadığı evlər muzey olmalıdı. Onlar bizi dünyaya tanıdanlar, tariximizi yazanlardı.

Yəni o məhlələrin birində Üzeyir bəyin ev muzeyi var. Ya elə məşhur Əbilov klubu var. Kimlər olmayıb o klubun səhnəsində? Kimlər? Təkcə Ə.Ələsgərovun adını çəksək yetərlidi elə. Kim bilir böyük şair nə deyərdi? Amma yüz faiz ağıllı baxışlarında "Bakının dərdi var" oxunardı. Amma bir Laura Peretti var, memardı, deyir ki, indiki "sovetski" adlanan yer Nyu_Yorkun mərkəzi parkına bənzəyəcək. Və Bakının ağciyəri olacaq. İndi mən bilmirəm bu qədər hündür, bir-birinə yapışan binalarla yüklənən bir "bədəndə ağ ciyər" nə iş görəcək, ümumiyyətlə, işləyə biləcək, ya yox? Amma onu bilirəm ki, sovet dönəmində tikilən binaların arasında olan boş yerlər daha yoxdu. Hər yerdə nəsə tikilib.Yəqin o dövrün memarları,mühəndisləri, ya kimlərsə çox savadsız olublar ki, belə məsafələr saxlayıblar. O qədər savadsız olublar ki, ev tikərkən insanlara daha çox işıq, hava lazım olduğunu düşünüblər. Bir də daha mühüm bir məsələ də qaranlıqdı mənimçün: Görəsən Nyu-Yorkda mərkəzi parkı salmaq üçün hansı və nə qədər 100-200-300....yaşı olan tarixi evlər, binalar, ya nəsə başqa bir tikili sökülüb.

Bakı qədim şəhərdi. İndi onu uşaqlaşdırırıq... nə gözəl. Bakının dərdi var... Bakının söküləsi məhlələri var. O məhlələr-o evlər ki, insanlar özləri tikib bir-birinin böyründə. Qoy sökülsün, nə olar.

Məsələn, köhnə, 5ci paralel deyilən,  indi Fuad İbrahimbəyov 17 ünvanında yerləşən 31 nömrəli məktəbin yan-yörəsində də evlər söküldü. Uca binalar tikildi. Məktəblə bu binaların arasında, yəni məktəbin həyəti olacaq ərazidə 4-5 ev qalıb. Yer elə də böyük deyil. Bina tikməyə yetməz yəni. Ona görə də qalıb ordaca, amma 100 faiz sökülməlidi. Hətta cənab prezident təmirdən sonra məktəbin açılışına gələndə bunu görüb və şəhər merinə xüsusi göstəriş verib: Təcili bu ailələr köçürülsün. Amma kimə deyirsən? Orda heç supermarket də tikmək olmaz. Ona görə eləcə qalıb. Amma guya Təzə Pir məscidinin daha yaxşı görünməsi üçün (burda da insanların inanclarından istifadə olunması qəddarlıqdı əslində) sökülməni də anlamadım. Təzə Pir məscidinə qədər hər yer söküləcək yəni. Amma o küçələr Bakı adlı bir nağıl danışır. Ordakı binalar bəlkə dünyanın heç bir şəhərində yoxdu. Bakının gözəlliyi, özəlliyi olan evlər, ensiz küçələr.

Onları qorumaq üçün abadlaşdırmaq gərəkdi. Və sakinləri də elə o məhlələrdə tikilən binalarda yerləşdirmək olar. Bu Bakıdı. Bu bizim paytaxtımızdı. Dünyanın hər yerində, bütün böyük şəhərlərin tarixi "köhnə şəhər" kimi qorunur. O ki qala paytaxt ola. Bakının dörd bir yanında təzə şəhər salmaq olar. Niyə onun tarixinə toxunuruq - sökürük bu tarixi görən? Ermənilər işğal etdiyi ərazilərdə tarixi yerlərdə bizi xatırladacaq nəsnələri silib-süpürürlər, amma tarixiliyi saxlayırlar... "Biz qədimik" demək üçün.

Bakının dərdi var... Bu gün bütün Bakısevərləri, ayrı-seçkilik salmaq istəməsəm də deməliyəm, Bakı ziyalılarını, Bakı camaatını narahat edən dərdi var Bakının... Bakı xəstələnib. Bakı xəstədi... Kim Bakıya həyan olacaq, dərdinə dərman tapacaq bilmirəm? Nə olacaq, necə olacaq? Bakının "qarışıq küçələri, dolaşıq dalanları" necə olacaq? Amma Aygün Səmədzadənin bəstələdiyi çox sevilən "Baki haqqında nağıl"ımı sizə bir daha danışmaq keçdi ürəyimdən:

Bu dünyada nağıl çoxdu

Hamısı da belə başlar:

biri vardı, biri yoxdu.

Mənim də öz nağılım var.

İstəyirəm danışım mən,

bir dənizin sahilində

Nağıl olan şəhərimdən.

Toxunanda hər daşına-kəsəyinə

O qayğısız günlərimə

mən qayıtmaq istəyirəm,

uşaq olmaq istəyirəm...

o əfsanə bağlarının

meynəli çəpərlərini

bir də aşmaq istəyirəm.

İstəyirəm yenə yansın

ayaqlarım qumlarının istisindən,

 ağlayım mən yenə yanan

xəzəllərin tüstüsündən.

Bir nağıl var ürəyimdə.

İstəyirəm danışım mən

nağıl kimi bir şəhərdən.

 Bu şəhərin yolları var

neçə ömrün yaddaşıdı,

Yollardakı ağacları

neçə qəlbin sirdaşıdı.

Dalanları dolaşıqdı,

Küçələri qarışıqdı.

Qoşa qala qapısı da

heç vaxt ondan ayrılmayan

gözlərimdi elə bil ki.

Saçlarıma sığal çəkən

neft qoxulu küləkləri

Ürəyimdə hey dolaşan

hələ deyə bilmədiyim

Sözlərimdi elə bil ki...

SƏADƏTİM - DOĞMA BAKIM,

Mənim sirli dünyamsan SƏN.

Uşaqlığım, gəncliyimsən.

Qum üstündə şanılartək xumarlanan dincliyimsən!

SƏADƏTİM-DOĞMA BAKIM,

Sevgi dünyam, odlar yurdum,

nur torpağımsan.

SƏN sehrli gecələrdə

Xəzərimə layla deyən

AY İŞIĞIMSAN...

P.S. Mahnını sevənlər saysızdı. Tez-tez internetdə, FB-da paylaşırlar. Bu günlərdə yenə bir xanım paylaşmışdı. Üstündə yazılar diqqətimi çəkdi: Belə getsə, Bakı doğurdan da nağıla dönəcək, yaddaşlarda qalacaq bir nağıla. Həm də sonu kədərli...

Bizə isə qalır bütün nağıllardakı kimi sonucun yaxşı olmasını arzulamaq.

P.P.S. Bakı hələ də sökülür. 19-20-ci əsrin atlantlı, heykəlli evləri sökülür. Tarixçi də, memar da, rəssam da, yazıçı da susur. Bu şəhərin tarixini kim qoruyacaq? Kimdən qoruyacaq?

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.06.2026)

Tahirə Ağamirzə,

şairə-jurnalist.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Elə insanlar var ki, onlar sadəcə yaşamırlar - insanlığın özünü yaşadırlar. Onlar bir ad deyil, bir anlayışdır, bir məktəbdir, bir işıqdır. Onların varlığı adamın içində ümid doğurur, insanlığa inamı bərpa edir. Mənim üçün o insanlardan biri də Cahangir müəllimdir -  Cahangir Məmmədli!

Bir neçə il əvvəl onun haqqında yazarkən qəlbimdən süzülüb gələn bir ifadə işlətmişdim: “Bənövşə ətirli insan”. Bu söz təsadüfi deyildi. Çünki Cahangir müəllim doğrudan da qoxusu ilə yox, ruhu ilə ətir saçan nadir insanlardandır.

Cahangir müəllim bənzərsiz insandır - bunu demək bəlkə də azdır. Mən onu təbiət gözəlliklərinə bənzədirəm. Sanki onun qəlbində hər zaman güllər açır. Baxmayaraq ki, içində kimsə ilə paylaşmadığı ömür-gün yoldaşının itkisi var. O, bu dərdini də gizli yaşayır, heç kimi öz dərdləri ilə narahat eləmir...

Cahangir müəllimin daxilində nə qədər tufan olsa da, başqasına yalnız bahar ötürür. O, məkrdən, pislikdən, yalançılıqdan, saxtakarlıqdan, paxıllıqdan, düşmənçilikdən tam uzaqdır. Cahangir müəllim sanki bu dünyanın ağır yükünü daşımır - o, bu dünyanın işığını daşıyır. Müqəddəs, ali, insani, mərhəmətli, xeyirxah, səmimi hisslərin canlı təcəssümüdür.

Qışın ortasında - soyuğun, sərtliyin hökm sürdüyü bir vaxtda doğulub. Amma Günəş qışın şaxtasında necə parlayıb insanları isidirsə, Cahangir müəllim də qışda doğulub ətrafını bahara çevirən insandır. Elə bil Tanrı onu qışın içində bahar olsun deyə yaradıb. Bəlkə də Allahın ən çox sevdiyi bəndələrindən biridir - çünki belə insanlar az yaradılır.

Cahangir Əbdüləli oğlu Məmmədli 1942-ci ilin yanvarın 26-da Ağdamın Novruzlu kəndində dünyaya göz açıb. 1968-ci ildə Bakı Dövlət Universitetinin jurnalistika fakültəsini bitirib və elə həmin ildən də ömrünü bu fakültəyə, bu elmə, bu tələbələrə həsr edib. Bu gün o, Milli mətbuat tarixi kafedrasının müdiridir. Filologiya elmləri doktoru, professordur, universitetin Elmi Şurasının üzvüdür. 500-dən çox elmi və publisistik yazının, 7 kitabın müəllifidir. “Şöhrət” ordeni, Prezidentin fərdi təqaüdü… Bunlar hamısı rəsmi faktlardır. Amma onun ən böyük titulu kağız üzərində deyil – insanların qəlbindədir.

Cahangir müəllim təkcə Jurnalistika fakültəsinin yox, bəlkə də bütöv bir universitetin sonuncu mogikanlarındandır. Təhsil fədaisidir, elm xadimidir, müəllim sözünün canlı mənasıdır. 80-dən artıq yaşı var. Amma yorulmur. Yazır, yaradır, düşünür, öyrədir. Elə bil zaman onun qarşısında acizdir.

Onun işgüzarlığı qibtə ediləcək örnəkdir. Amma ən önəmlisi budur: o, təkcə alim kimi yox, insan kimi də örnəkdir. Səsini qaldırmadan öyrədir, incitmədən tənqid edir, qırmadan yol göstərir. Bu dünyada insan qalmağın nə qədər çətin olduğunu hamımız bilirik. Cahangir müəllim isə sübut edir ki, insan qalmaq mümkündür - həm də gözəl insan olmaq.

Bəzən düşünürəm: bu qədər çirklənmiş dünyada belə təmiz qalan insanlar necə olur? Cavabı bilmirəm. Amma bir şeyi dəqiq bilirəm: belə insanlar olmasaydı, dünya çoxdan qaranlığa qərq olmuşdu.

Cahangir müəllim isə o qaranlıqda yanan işıqdır.

Sönməyən, titrəməyən, yol göstərən işıq…

Və həmişə bənövşə qoxuyan bir İNSAN!...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.06.2026)

Qısa, lakin qaynar həyat arzusunda olan CEK LONDON

Qalib Arif,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Qəhrəmanımın 40 illik həyatı başdan-ayağa mübarizədir, hücumdur, bütün məhrumiyyətləri və maneələri aşan, şanlı bir hücum… Bəli, özündə olan gücü, enerjini, istedadı və nəhayət, böyük iş qabiliyyətini səfərbərliyə alıb bir məcraya yönəltməyə qadir olan Cek London dünyada ancaq nəhənglərin nail ola biləcəyi bir uğur qazandı: həyatın ölüm və dəhşət dolu dibindən onun şöhrət və sərvət zirvəsinə ucaldı. Buna cəmi bir neçə il vaxt lazım gəldi...

Cek bütün varlığı ilə ancaq bir şeyə – yazıçı olmağa can atırdı. Bu, şəxsiyyətin adi bir şıltağı deyildi, şöhrət və dövlət əsiri olmaqdan da irəli gəlmirdi. Təbiət ondan heç nə əsirgəməmişdi: onun istedadı Marks kimi, Hüqo kimi sonsuz idi, insan təfəkkürünün bütün istiqamətlərində səfərə hazır olan bir gəmiyə bənzəyirdi. Cek istəsəydi böyük filosof, məşhur alim, bəstəkar, rəssam da ola bilərdi. Yazıçı, şair olmaq isə içəridən gələn səsin tələbi idi, bu onun təbiətinin, talantının qüdrəti idi. Çünki o, anadan şair doğulmuşdu - güclü təxəyyülə, iti müşahidəyə və dərin hissiyyata malik idi, onda öz təəssüratlarını sözlə vermək qabiliyyəti çox güclü idi. O, deyirdi ki, təxəyyül möcüzələrə qadirdir, hətta mənim kimi vəhşini də dahi edə bilir…

London hər şeyi ölçüb biçdi və qəti qərar qəbul etdikdən sonra, özünə xas olan qətiyyətlə və ehtirasla işə girişdi. Yazıçı olmaq üçün ona iki şey lazım idi: öyrənmək qabiliyyəti və yazmaq məharəti. O, başa düşürdü ki, aydın yazmaq üçün aydın düşünmək, dərin təfəkkürə malik olmaq lazımdır. Əgər onun savadında çatışmamazlıq, fikirlərində qarışıqlıq varsa, nəyə nail olmaq olar?! Ancaq dəyərli fikirlər dəyərli ifadə tapa bilər. Uğur qazanmaq istəyən həyatın nəbzini tutmalıdır: bu məqsədlə həyatı öyrənməli, öyrəndiyini fikrinin prizmasından keçirib kağıza köçürməyi bacarmalıdır.

Fikrin prizmasını ona Tanrı bəxş etmişdi, həyatı isə özü öyrənməli idi. Universitetdə təhsil almaq ən ülvi arzularından biri olsa da (bir-iki ildən sonra onu bu təhsil ocağına fəxri qonaq kimi dəvət edəcəkdilər), buna vaxt və imkan yox idi. Onun universitetləri həyatın özü idi. Həyatı öyrənmək üçün isə tarixi yaxşı bilmək, biologiyanı – həyatın əmələ gəlməsi və təkamülü haqqında nəzəriyyələri öyrənmək, fəlsəfə ilə yaxından tanış olmaq və elmin neçə sahələrinə baş vurmaq lazım idi. Bütün bunlar onun dünyagörüşünü genişləndirməli, təfəkkürünü dərinləşdirməli, təhkiyəsini gücləndirməli idi. Bütün bunlar bənzəri olmayan, ancaq ona məxsus olan işçi fəlsəfəsini yaratmalı idi. O, qulağını həyatın köksünə qoyub heç kimin eşitmədiyini dinləməyi, dünyada heç kimin demədiyini deməyi bacarmalı idi.

***  

Çarlz Darvin, Karl Marks və Fridrix Nitsşe – bu şəxslər Cek Londonun mənəvi atası olmuşlar. Onun özü isə bu üç nəhəngin törəməsi kimi meydana çıxmışdır. XIX əsrin axırlarında amansız hücumlara məruz qalan bu 3 inqilabçının əsərlərini öyrənmək özü də böyük cəsarət tələb edirdi. Bu nəhəngləri başa düşmək üçün iti ağıl, dərin təfəkkür lazım idi. Cekdə bunlar hamısı vardı: o, böyük cəsarət, analitik ağıl sahibi idi. Bu üç müəllim onun həyatını maraqlı, həyat fəlsəfəsini zəngin etmişdilər. Onlar bircə zərbə ilə orta əsr cəfəngiyatını Cekin beynindən çıxarıb atmış, onu güclü məntiq, dərin təfəkkürlə, orijinal işçi fəlsəfəsi ilə silahlandırmışdılar. Cek də borclu qalmamışdı, onların fəlsəfi nəzəriyyələrini bədii formada bütün dünyaya çatdırmışdı. Şübhəsiz ki, Darvin “Əcdadların harayı”nı, Marks “Dəmir daban”ı, Nitsşe “Dəniz canavarı”nı oxusaydı, razı qalardı. Bəlkə də, ayağa durardı…

Cek Londona ən çox təsir edən yəqin ki, taleyi onun təleyinə oxşar olan Fridrix Nitsşe olub. Keşiş oğlu olan Nitsşenin qatı mövhumatçılıqdan çəkdiyi əziyyətləri, Cek anasının məşum spiritizmindən (ruhlarla ünsiyyət seansları – Q.A) az çəkməmişdi. Yəqin ki, bu səbəbdən Cek dini hisslərin hər cür təzahürünə, hər cür mövhumata qarşı üsyan etməyə hazır idi. O yazırdı: “Mən əminəm ki, öləndən sonra insan əli ilə əzilən adi milçəkdən heç nə ilə fərqlənməyəcəyəm”. London xristian dinini mənasız mərasimlər altında pərdələnən adi uydurma hesab edirdi. O, bir filosof kimi bilirdi ki, dərk olunmamış azadlıq vəhşiliyə gətirdiyi kimi, dərk olunmamış inam da köləliyə gətirir.

Cek təbiətcə azad insan idi və insan beynini dumanlandıran, hər şeyi kor-koranə qəbul etməyə əsaslanan ehkamlar təlqin edən, müstəqil fikirləri şikəst edən dini insanlığın düşməni hesab edirdi. “Din insana öz planetinin sahibi olmağa imkan vermir, deməli öz həyatını maraqlı və zəngin etməyə imkan vermir” deyirdi. Nitsşedə Cek özünün bu fikirlərinin təsdiqini tapdı. Şübhəsiz ki, Nitsşe xristianlığa qəbir qazmışdı – onun “Antixrist”inə başqa ad vermək olmazdı. Nitsşe Cekə fövqəlbəşər insan ideyası verdi – öz həmcinslərini ağlı, istedadı, gücü ilə geridə buraxan fövqəlbəşər insan bütün sədləri aşmağa, kütləni öz arxasınca aparmağa qadirdir. Fövqəlbəşər insan ideyası Cekin ürəyindən oldu, çünki o, özünü bütün sədləri aşıb qələbə qazanmağa qadir fövqəlbəşər hesab edirdi. Sonralar London bu ideyanın təsdiqini Maksim Qorkinin “Foma Qordeyev”ində də tapdı. O, yazırdı ki, “Maksim Qorkinin fikirləri dərin olduğu kimi, bu fikirləri yazmaq məharəti də yüksəkdir”.

Nə qədər qəribə olsa da, fövqəlbəşər insan fəlsəfəsinin sosializmi zəiflərin və qabiliyyətsizlərin cəmiyyəti kimi rədd etməsi Ceki narahat etmirdi. Cek individualizmə (oxu: nitşeanizmə) və sosializmə (oxu: marksizmə) - onlar bir-birini birmənalı olaraq inkar etsə də – eyni dərəcədə sitayiş edirdi. Onun bütün yaradıcılığının ziddiyyətlərlə dolu olması da elə burdan irəli gəlirdi. O, bütün ömrü boyu, eyni zamanda həm individualist, həm də sosialist olaraq qalmışdı. İndividualizm ona özü üçün lazım idi: axı, o fövqəlbəşər insandır, qalibiyyət daşıyıcısıdır. Sosializm isə zəiflərin, müdafiəsizlər və köməyə ehtiyacı olanların nəsibidir. Cek də özünü belələrinə dayaq hesab edirdi. O, ömrü boyu, əks tərəflərə dartsalar da , bu iki “fəlsəfə köhləni”ndə çapmağa nail olmuşdu...

***  

Cekin gözündə dünyanın ən böyük möcüzəsi söz idi – sevindirən, ağladan, düşündürən, adamın əlindən tutub qəlbinə girən söz. “Martin İden”də onun sözə bağlılığı çox gözəl təsvir olunur. Ağır elmi kitabları o, həmişə lüğətlə oxuyur, başa düşmədiyi sözləri yazır, əzbərləyirdi. Bu sözləri kiçik kağız parçalarına yazıb, güzgünün qıraqlarına sancırdı ki, üzünü qırxanda, ya başını darayanda gözünün qabağında olsun. Otaqda ip çəkib çətin sözlər yazılan kağızları bu iplərdən asırdı ki, başını qaldıranda gözünə sataşsın. Cibləri bu kağızlarla dolu idi, kitabxanaya, ya qonaq gedəndə yol boyu əzbərləyirdi, yatanda da bu kağızlarla yatır, yuxuda da bu sözləri görürdü. İş zamanı hekayəsində, ya məqaləsində dəqiq, iti bir söz işlətmək lazım gələndə, yüz sözün içindən ən sərrastını asanlıqla tapır, bu zaman qəlbi sevinclə dolurdu.

“Vaxt! Vaxt! Vaxt!”. Onun vaxtı heç zaman çatmırdı. O, qorxurdu ki, ehtiyac və aclıq qələmi əlindən alıncaya qədər heç nəyə nail ola bilməsin. O, həvəssiz halda hekayəsini yarımçıq qoyub ayağa qalxırdı ki, elmi məqaləsini tamamlasın. Çətinliklə fəlsəfədən ayrılırdı ki, kitabxanaya gedib lazımı jurnalları vərəqləyə bilsin. Böyük çətinliklə kitabxanadan çıxıb qəlbinin xanımı ilə görüşə gedirdi, baxmayaraq ki, onun yanında keçirdiyi vaxt Cekin yeganə istirahət saatları idi. Cek gündə yüzlərlə şeir oxuyurdu və əzbərləyirdi – bunlar ahəngdar üsluba yiyələnmək üçün lazım idi. O, istəyirdi ki, sözlər onun beynində melodiyalar bəstəkarın beynində səsləndiyi kimi səslənsin və çağırılmamış, öz-özünə onun beynindən kağız üzərinə axsın. Təbiət onu şair yaratmışdı və bu, doğrudan da belə idi – onun nəsri başdan-başa poeziya, poeziyası başdan-ayağa musiqi idi...

*** 

“Mənə elə gəldi ki, qarşımdakı Marks, ya da Bayrondur. Mən o dəqiqə hiss etdim ki, tarixi şəxsiyyətlə üz-üzə durmuşam” – rus əsilli jurnalist Anna Strunskaya Cek Londonla birinci tanışlıqdan sonra yazırdı: “Həyatda isə o, tünd rəngli uzun kirpiklərin dövrəyə aldığı mavi gözləri maraqla baxan, hər dəfə xoş təbəssümlə gülümsəyəndə çatışmayan iki qabaq dişi mırıq görünən, orta boylu (175 sm – Q.A) cavan oğlan idi. Ağzı, burnu, çənəsi, güc yağan boynu antik heykəli xatırladırdı, elə bil ki, daşdan yonulmuşdu. Mütənasib qamətində atlet gücü his olunurdu. Mənə demişdilər ki, o, peşəkar yazıçı və qatı sosialistdir, küçə mitinqlərində çıxış edir”. Sonralar Anna Strunskaya yazırdı: “O heç kimin qarşısında əyilmirdi, heç kimə yaltaqlanmırdı, heç kimi razı salmağa çalışmırdı, buna baxmayaraq hamı onu sevirdi. Çünki onunla tanış olmaq sevgi-məhəbbətlə yoluxmaq kimi bir şeydi. O, göründüyü kimi idi və olduğu kimi görünürdü. Onun gülüşü, danışığı, baxışları ətrafındakılara canlı təsir bağışlayırdı, o, harda peyda olursa-olsun, hamı gülməyə, danışmaqla başlayır, hamı canlanırdı. Ondan elə bil ki, enerji, işıq yayılırdı, qaranlıq otağa girsəydi, otaq işıqlanar, mürgü vuranlar ayılardı”…

“Kişilik - mənim yeganə tələbim budur” – Cek Londan “Con – Arpa dənəsi”ndə yazırdı: “Gözünü qırpmadan zərbə alan, ya təhqirə dözən, cavab verməyən insan var gücü ilə mənəviyyatdan, böyük hisslərdən danışsa da, beləsi mənim ürəyimi bulandırır. Cəsarəti olmayan insan, mənim gözümdə, ləyaqəti olmayan insandır. Mən düşmənçilik etmək, kin saxlamaqla da yoxam. Cavabını ver və unut, unut və bağışla. Mən dostlarıma qarşı mərd və ürəyi açığam, onların eyiblərini üzlərinə deməyi xoşlayıram, amma bu, o demək deyil ki, mən onları sevmirəm”. Bəli, Cek cəsarətli və namuslu idi, həqiqətə doğru gedən ən qısa – düz yolu seçmişdi, özü də düz adam idi – əsil insan olmağın 4 şərti bunlar idi.

Cek Londonun həyat məsləki sosializm idi, bu ideyanı ona Karl Marks vermişdi. İnanırdı ki, bəşəriyyətin xilas yolu ancaq sosializmdədir: Azadlıq, Bərabərlik və Ədalətdədir. O, sosializmin fəlsəfəsini və klassiklərini öyrənir, gecə-gündüz çalışır, çarpışır, bu yolda beyninin və iradəsinin bütün qüvvəsini sərf edirdi. Hər hekayəsinə neçə yüz dollar (indiki kursla neçə min dollar – Q.A) alsa da, günlərlə vaxtını sosialist jurnalları üçün pulsuz məqalələr yazmağa sərf edirdi. O, düşünmürdü ki, insan bir günə sosializm qurmalıdır və yaxud da sosializm qurmaq üçün yenidən doğulmalıdır. Düşünürdü ki, sosializm qansız və inqilabsız olsun, təkamül yolu ilə qurulsun. O, xalqa sosializmin mahiyyətini başa salmagın, sənayeni, təbii sərvətləri və dövlət aparatını ələ almağın yollarını öyrətməyin tərəfdarı idi. Əgər bu, kapitalizmin günahı üzündən təkamül yolu baş tutmazsa, o, bir marksist kimi inqilab etməyə, əldə silah barrikadalarda döyüşməyə hazır idi.

***  

“Mən möhkəm adamam”– Cek London yazırdı: “Məni tanıyanlar bunu bilirlər, gec ya tez, buna illər lazım gəlsə belə, məqsədimə çatmasam dayanmaram. Bu yolda məni ancaq İsrafilin qiyamət gününə çağıran suru saxlaya bilər. Mən məqsədimə doğru maqnit əqrəbinin şimala doğru can atdığı bir inadkarlıqla can atıram. Məni vurun, əzin, sındırın, xeyri yoxdur, mən yolumdan dönən deyiləm. Həyat mübarizədir, mənsə bu mübarizəyə hazıram. Mən daşdan və məntiqdən yoğrulmuşam, oddan və sudan və mis borulardan keçmişəm. Əgər belə olmasaydı, keçdiyim yolların birində çoxdan boynumu sındırmışdım”.

C. Londonun K. Consun «Yol fəlsəfəsi» əsərinə yazdığı rəyi onun sənət kredosu hesab etmək olar: «Əgər, siz maraqlı mövzudan yapışmısınızsa – gərgin həyat, insan taleləri, romantika, dramatizm və realizm – lənət şeytana, ondan bərk yapışın. Oxucuya yol fəlsəfəsini nəql etməyi öz boynunuza götürməyin, qoy bunu sizin qəhrəmanlarınız etsin – işlərilə, əməllərilə, sözlərilə. Stivensona və Kiplinqə diqqət edin, görün onlar necə özləri kənara çəkilir, qəhrəmanları isə yaşayır, adamların qəlbinə girir, səhərə kimi lampanı söndürməyə qoymur. Hər hansı kitabın ruhu müəllifin kənara çəkilməsini tələb edir. Nəql etmək lazım deyil – şəklini çəkmək, yaratmaq, göstərmək lazımdır. Bir-birinə hörülmüş yüz sərrast söz, yüz mənasız kitabdan qiymətlidir. Axı, siz bağçada gül dərəndə qarşınıza çıxan hər otu-ələfi yığmırsız, güllərin qəşəngini, ətirlisini seçməyə çalışırsınız. Ədəbiyyat da belədir, fikirlərin ən mənalısını, sözlərin ən yaxşısını seçmək və yerində işlətmək lazımdır. Bu zaman özünüzü yaddan çıxarın, unudun, tamamilə əsərinizin quluna çevrilin. Bax, onda Dünya sizi unutmaz”.

Cek London “Martin İden”də öz taleyini təsvir etmişdi, deyirdi qısa, lakin qaynar həyat arzusundayam. XX əsrin kəhkəşanında bir kometa kimi parlayıb, sonra sönmək istəyirəm. İstəyirəm ki, bu kometanın işığı göylərdə sönsə də, ürəklərdə bu dünya durduqca yaşasın. Parlaq alovla, sürətlə yanmaq, dünyanı işıqlandırmaq istəyirəm, asta-asta tüstülənib insanların gözünə dolmaq, hamını yormaq istəmirəm. Mən özüm özümün matəm mərasimlərində iştirak etmək istəmirəm, işimi görən kimi dərhal bu dünyadan getmək istəyirəm. İstəyirəm ki, ölüm məni haqlayanda əlinə heç nə keçməsin - axırıncı fikir də, axırıncı mis pul da xərclənib qurtarmış olsun...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.06.2026)

Nigar Nurulla Xəlilova,

Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Mətni rus dilindən Əlviz Əliyev tərcümə etmişdir.

Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu ilə “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının birgə layihəsində Çağdaş türk dünyası yazarlarından danışırıq. Bu gün sıra qazax yazarı Baxıtxoca Rustemovdadır.

Baxıtxoca Rustemovun yaradıcılığı özündə heyrətamiz taleləri, insanları, onların daxili zənginliyini, yüksək mənəvi keyfiyyətlərini özündə əxz edir, onun çoxşaxəli yaradıcılığı hətta Qazaxıstanın hüdudlarından kənarda da bütün dünyanı, bütün ölkələri və xalqları əhatə edən dövrümüzün güzgüsünə çevrilib.

Onun yaradıcılığı özündə milli ənənələri, ümumbəşər insani dəyərləri özündə birləşdirir. Onun əsərləri keçmişlə indiki zaman arasında rabitə yaradır, doğma Qazax xalqının mədəni dəyərlərinə hörmət və qayğını özündə əks etdirir. Bu təməl üzərində onun qəhrəmanlarının xüsusiyyətləri, onların dünyagörüşləriformalaşır. Müəllif yalnız ənənəvi həyat tərzini ifadə etməklə qənaətlənməyir, onu həm də müasir məsələlər, mənəviyyat məsələləri, bizi əhatə edən dünyanın və zamanın insanlara təsiri maraqlandırır. Onun poeziyası səhraların küləyindən, qızıl yalmanlı, çapan at ilxısından, üfüqlərə qədər uzanan səmanın ənginliklərindən, atların ayağından qopan odlu qığılcımlardan toxunmuşdur.

 O, öz xasiyyətinə görə çox təvazökardır. Amma, onun bir vətəndaş kimi qəhrəmanlığını ürəyinin lap yanından vurulmuş çapıqlar biruzə verir. O, özündən qat-qat üstün olan cinayətkarlarla əlbəyaxa döyüşəndə, cinayətkarlar onu bir başa bıçaqla ürəyindən vurmağa cəhd ediblər. Amma, onlar bu niyyətlərinə nail ola bilməyiblər. Bunu məhkəmə zamanı cinayətkarlar özləri etiraf ediblər.

Bax, belədir yazıçı-qəhrəman Baxıtxoca Rustemov! 

Onun sinəsini haqlı olaraq medallar və ordenlər bəzəyir. O, bir çox beynəlxalq sertifikatlarla təltif olunub. Onun həyatı və yaradıcılığı vətəni, xalqı üçün layiqli vətənpərvərlik nümunəsidir. O, dünya səviyyəli ədəbiyyat xadimi, hümanizm ideyalarının tərənnümçüsü kimi, sülhün və xeyirxahlığın daşıyıcısı kimi məşhurdur.

Baxıtxoca Rustemovun qəhrəmanları psixoloji zənginliyə malikdirlər, onlar düşünürlər, tərəddüd edirlər. Bu onları oxuculara daha da yaxınlaşdırır. O, sosial və tarixi özəllikləri insanların şəxsi taleyi nöqteyi nəzərdən ustalıqla əks etdirir, insanın cəmiyyətin keşməkeşlərindəki rolu haqqında dərin məlumat verir.

 Müəllif dünya ədəbiyyatı xəzinəsinə böyük töhfələr vermişdir. O, milli hüdudlardan kənarda da mənəvi mübadilənin bir hissəsinə çevrilir. Bu cəhətdən xüsusi ahənglə səslənən "Ədəbi Asiya" layihəsi əsasən diqqəti cəlb edir. Bu layihə nəsillərinvə mədəniyyətlərin yaxınlaşmasına, yaradıcılıq və mədəni ənənələrin mübadiləsinə, insanların qarşılıqlı ünsiyyətinə və sülh və xeyirxahlıq naminə birgə fəaliyyətinə güclü təkan verir. O, görkəmli şair və yazıçı, publisist, ictimai-siyasi xadim, xalq diplomatiyası publisistikasını banisi kimi məşhurdur.

Bunlar hələ Baxıtxoca Rustemovun bütün fəaliyyətini özündə tam əks etdirmir. Onun haqqında saatlarla danışmaq olar.

 xuculara Baxıtxoca Rustemovun şair-tərcüməçi Əlviz Əliyevin Azərbaycan dilinə tərcümə etdiyi "Kim dayaq olacaq" şeirini təqdim edirik:

Mənimçün əzizdir cümlə bəşərin

Çırpışan övladı şərlə üz-üzə,

Daim savaşında xeyirlə şərin,

Həyat mübarizə olubdur bizə.

Bir qonşu dünyanı yenidən bölər,

Toxların aclardan nə xəbəri var,

Kasıblar bir ağlar, bir yerdə gülər,

Amma, başqadırlar varlı olanlar.

Kimsə yaşlılara yetirər dəyər,

Yoluna nur salar əlində fənər,

Kimlərsə nəvaziş, hörmət eyləyər,

Yardım çatdırarlar qapıya qədər.

Zavallı zəncilər yağışda, qarda

Küçədə yatırlar o Avropada,

Kömək diləyirlər xəstələr darda,

Bəs bizə nə olub?. Dönmüşük yada.

Fələstinli yenə düşüb didərgin

Bir vaxt yaşadığı ata evindən,

Rus ilə Ukrayna çarpışır gərgin,

Dostluq və qardaşlıq qurtardı nədən?

Soyqırım törədir müsəlmanlara,

Yenə Myanmada hakim olanlar,

Əlbət zalım hara, insanlıq hara,

Dayanmır gözləri qanla dolanlar.

Cəngəllik meşəni yerli tayfası

Qoruyur əlində oxu, kamanı,

Varı ox, nizədir bir də koması,

Bax, budur onların "xoşbəxt" dövranı.

Tonlarla çörəyi ayağı altda

Toxlar tapdalayır, düzə çiləyir,

Belə "möcüzələr" var bu həyatda,

Ac kasıb göylərdən imdad diləyir.

Bütün ərəbləri birgə araya

Yenə də səsləyir müqəddəs Quran,

Bizi məhv edirlər salmadan saya,

Qəddarlar əlinə keçəndən uran.

Kimlər yolumuza işıq salacaq?

Kimlər zəiflərə olacaq həyan?

Kimlər qayğımıza bir gün qalacaq?

Qurtarar bu zülmün caynaqlarından.

Nədəndir laqeydlik sərhəd bilməyir,

Batır dənizlərdə qaçqın düşənlər,

Varlılar köməyə bir an gəlməyir,

Gəmilər limanda salıblar lövbər?

Biz uça bilirik görün bir hara,

Açır qucağını bizə kainat,

Kim dayaq olacaq zavallılara?

Sizdən soruşuram mən, ey camaat!..

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.06.2026)

Aygül Bağırova,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

İllər öncə Yeni Azərbaycan Partiyasının Azərbaycanın dövlət müstəqilliyinin bərpasının 20-ci ildönümü münasibətilə gənclər arasında keçirdiyi “Müasir Azərbaycan-20” adlı müsabiqəyə “Mənim yaşıdım” adlı yazı ilə qatıldım. Qaliblər sırasında yer almağımı bu gün də böyük iftixar hissi ilə xatırlayıram. Aradan illər keçdi. O yazıya yenidən baxanda gördüm ki, zaman dəyişib, Azərbaycan böyüyüb, dövlətimiz daha da qüdrətlənib, bir vaxtlar arzu kimi yazılan cümlələr bu gün tariximizin ən şərəfli həqiqətinə çevrilib. Bu gün həmin yazının ruhunu 15 İyun – Milli Qurtuluş Gününün işığında yenidən oxucularla bölüşürəm.

Mən Azərbaycanın müstəqillik nəfəsini uşaqlıq yaddaşında daşıyan nəslin nümayəndəsiyəm. Şəxsiyyət vəsiqəmin lap yuxarısında böyük hərflərlə yazılan “AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI” kəlməsi mənim üçün sənəd üzərindəki rəsmi ifadədən artıqdır. Bu söz mənim taleyimin, kimliyimin, qürurumun adıdır.

1993-cü ilin o ağır yayında mənim 8 yaşım vardı. Uşaq idim. ölkənin üzərindən keçən narahatlığı, evlərdəki nigaran söhbətləri, böyüklərin üzündəki qayğını tam dərinliyi ilə anlamırdım. Ancaq insanın uşaqlıq yaddaşı qəribədir: sözlərin mənasını sonradan anlayırsan, həmin günlərin havası, həyəcanı, səsi, qorxusu ruhunda qalır.

Mən Gəncədə doğulub böyüyən bir uşaq kimi o illərin ağrılarını daha yaxından hiss etmişəm. 1993-cü ilin Gəncəsi mənim yaddaşımda uşaqlığın qayğısız çağları kimi qalmayıb; qorxu, silah səsləri, çaşqınlıq, evlərə çökən nigaranlıq, böyüklərin üzündəki səssiz narahatlıq kimi qalıb. Sürət Hüseynovun silahlı dəstələrinin özbaşınalığı elə həddə çatıb ki, insan həyatı bir anın içində təhlükə ilə üz-üzə qalırdı. Mən bunu hər zaman böyük kədərlə xatırlayıram: atamgil yolda bir maşını ötdüklərinə görə maşının içində güllə atəşinə tutulublar. Bu hadisə mənim uşaq yaddaşımda dövlətin zəiflədiyi, qanunun susduğu, insanların taleyinin silahlı dəstələrin ixtiyarına buraxıldığı ağır günlərin simvolu kimi qalıb.

O illərdə Gəncədə yaşananlar bir şəhərin ağrısından qat-qat böyük idi; bütöv Azərbaycanın taleyindən keçən sarsıntı idi. Dövlət dayaqları laxlayanda, qanun gücünü itirəndə, insan öz doğma yurdunda təhlükənin nəfəsini duyanda bir xalqın xilasa necə ehtiyac duyduğunu daha dərindən anlayırsan. Mən bu gün 15 İyunun böyüklüyünü məhz o səkkiz yaşlı uşağın yaddaşı ilə də ölçürəm. Çünki həmin uşaq xaosun nə olduğunu görüb, dövlətin varlığının insan həyatı üçün necə böyük nemət olduğunu illər sonra daha aydın dərk edib.

O illər Azərbaycan üçün taleyüklü illər idi. Dövlətin varlığı böyük sınaq qarşısında idi. Xalqın sabaha inamı ilə dövlətin xilası arasında nazik, lakin müqəddəs bir körpü yaranırdı. Həmin körpünün adı Heydər Əliyev idi.

15 İyun həmin körpünün tarixə çevrildiyi gündür.

O gün xalq öz taleyini müdrikliyə, qətiyyətə, dövlətçilik zəkasına etibar etdi. Ulu Öndər Heydər Əliyevin siyasi hakimiyyətə qayıdışı Azərbaycanı uçurumun kənarından aldı, dövlətçiliyimizi qorudu, sabitliyin, birliyin, milli dirçəlişin əsasını qoydu. Həmin gün Azərbaycan tarixində adi siyasi tarix kimi qalmadı; bir xalqın qurtuluş duasına çevrildi.

Ulu Öndər Heydər Əliyevin hakimiyyətə qayıdışından sonra Azərbaycan sanki ağır nəfəsdən sonra yenidən dirçəldi. Ölkədə sabitlik bərpa olundu, dövlət idarəçiliyində möhkəm nizam yarandı, qanunun aliliyi dövlət həyatının əsas dayağına çevrildi. Silahlı qarşıdurma təhlükəsi aradan qalxdı, xalqın sabaha inamı qayıtdı, Azərbaycan parçalanma təhlükəsindən xilas olaraq vahid dövlətçilik xətti ətrafında birləşdi. Məhz həmin qayıdışdan sonra ölkənin nəfəsi dəyişdi: qorxunun yerini inam, pərakəndəliyin yerini birlik, ümidsizliyin yerini quruculuq ruhu aldı.

Mən Azərbaycanımı çox sevirəm. Çünki bu Vətən mənim uşaqlığımın ağrılı xatirəsindən gəncliyimin quruculuq sevincinə, bu günümün Zəfər qüruruna qədər ömrümün bütün mərhələlərindən keçib. Mən bu ölkənin necə ayağa qalxdığını, necə böyüdüyünü, necə gücləndiyini görən nəsildənəm.Bir vaxtlar “Müstəqil Azərbaycan” deyəndə qəlbimizdə həm sevinc, həm nigaranlıq vardı. Bu gün isə həmin sözlərdə bütöv bir qüdrət dayanır. Azərbaycan artıq regionun söz sahibi, beynəlxalq aləmdə nüfuzlu dövlət, güclü ordusu, möhkəm iqtisadiyyatı, zəngin mədəniyyəti, milli dəyərləri, elmi, təhsili, gəncliyi və müasir inkişaf yolu ilə seçilən bir ölkədir.

Müstəqilliyin ilk illərində xalqın içində bir sual vardı: bu dövlət ayaqda qalacaqmı? Bu gün o sualın cavabını tarix özü verib. Azərbaycan ayaqda qalıb, Azərbaycan güclənib. Azərbaycan qalib xalq kimi dünyaya meydan oxuyur.

Bu gün 15 İyun haqqında düşünəndə o tarixdə başlanan böyük dövlətçilik yolundan danışırıq. O yol Ulu Öndərin ideyaları ilə başladı, Prezident İlham Əliyevin qətiyyəti, siyasi iradəsi və liderlik məharəti ilə Zəfərə çatdı.

Heydər Əliyev Azərbaycanı xilas etdi.

İlham Əliyev Azərbaycanı qalib ölkə etdi.

Bu iki cümlənin içində çağdaş tariximizin ən böyük həqiqəti dayanır.Mən vaxtilə yazırdım ki, doğma Qarabağa getmək arzusu qəlbimi daim yaşadır. Böyüklərimin, valideynlərimin söhbətlərindən Qarabağın xəyali obrazını gözlərim önündə canlandırırdım. Ağdamı, Şuşanı, Laçını, Kəlbəcəri, Füzulini, Cəbrayılı, Zəngilanı, Qubadlını xəritədə axtarırdıq, xəbərlərdə dinləyirdik, dualarımızda yaşadırdıq. Biz Qarabağı xəyallarda sevən, Qarabağın həsrəti ilə böyüyən nəsil idik.Bu gün isə həmin cümlələri başqa ürəklə yazıram.

Qarabağ azaddır.

Şuşa azaddır.

Ağdam azaddır.

Laçın, Kəlbəcər, Füzuli, Cəbrayıl, Zəngilan, Qubadlı azaddır.

Xankəndidə Azərbaycan Bayrağı dalğalanır.

Azərbaycan öz suverenliyini tam bərpa edib.

Bir vaxtlar “Qələbə paradını görəcəyik” deyə arzu edirdik.Bu gün Azadlıq meydanında Qələbə paradının qürurunu yaşayan xalqıq. Bir vaxtlar “bu bayrağın altından keçib Qarabağa gedəcəyik” deyə yazırdıq. Bu gün üçrəngli bayrağımız Qarabağın dağlarında, şəhərlərində, kəndlərində dalğalanır.Bu, adi tarixi hadisə çərçivəsinə sığmayan məsələdir. Bu, bir xalqın 30 illik həsrətinin göz yaşına, duasına, səbrinə, şəhid qanına, əsgər hünərinə, Ali Baş Komandanın qətiyyətinə yazılan möhtəşəm cavabdır. Uşaqlığımız Qarabağ həsrəti ilə keçdi.Övladlarımızın gəncliyi azad Qarabağın qüruru ilə böyüyür.

Bu fərq bir millətin taleyində əsrlərə bərabər dəyişiklikdir.15 İyun Milli Qurtuluş Gününün böyüklüyü də buradadır. Həmin gün qorunan Azərbaycan dövlətçiliyi bu gün Zəfər salnaməsini yazan, öz torpağını azad edən, suverenliyini tam bərpa edən qüdrətli dövlətə çevrilib. Qurtuluşdan Zəfərə aparan yolun başlanğıcı məhz həmin tarixi gündən keçdi.Ulu Öndər Heydər Əliyev Azərbaycanı parçalanma təhlükəsindən qurtarıb vahid dövlət məfkurəsi ətrafında birləşdirdi. O, xalqın özünə inamını qaytardı. O, dövlətin sütunlarını möhkəmləndirdi. O, ordunun, iqtisadiyyatın, təhsilin, mədəniyyətin, milli ideologiyanın təməlini yenidən qurdu. O, Azərbaycan adlı müqəddəs evi qorudu və onu etibarlı əllərə əmanət etdi.Bu etibarlı əllər həmin evi möhkəm qalaya çevirdi.

Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə Azərbaycan dünyada öz sözü, öz mövqeyi, öz gücü ilə tanınan dövlətə çevrildi. Bakıdan bölgələrə uzanan yollar, yenilənən şəhərlər, abadlaşan kəndlər, müasir məktəblər, səhiyyə ocaqları, idman kompleksləri, mədəniyyət mərkəzləri bu inkişafın gözlə görünən tərəfidir. Amma bu inkişafın daha böyük mənası var:Azərbaycan insanı öz dövlətinə güvənir, öz sabahına inanır, öz bayrağının kölgəsində başı uca yaşayır.

Bu gün Bakının küçələrində gəzdikcə, Heydər Əliyev Mərkəzinin işıqlı memarlığına baxdıqca, Dənizkənarı Milli Parkda Xəzərin nəfəsini dinlədikcə, Dövlət Bayrağı Meydanında üçrəngli bayrağımızın əzəmətini gördükcə, insanın içindən bir səs keçir: bu Vətən çox əzizdir, bu dövlət çox qiymətlidir.

Bölgələrimizə səfər edəndə də eyni hissi yaşayıram. Şəki, Qəbələ, Quba, Şamaxı, Lənkəran, Astara, Masallı, Lerik... Hər bölgənin öz nəfəsi, öz gözəlliyi, öz insanı, öz ruhu var. Bu torpağın təbiəti Tanrının lütfüdür. Bu torpaqda qurulan yollar, məktəblər, mədəniyyət ocaqları, sosial layihələr isə dövlət qayğısının, insan zəhmətinin, sabaha inamın bəhrəsidir.

Bu gün Azərbaycanın inkişaf xəritəsinə azad Qarabağın bərpası da əlavə olunub. Füzulidə hava limanı, Zəngilanda yeni yaşayış məntəqələri, Laçına qayıdan həyat, Şuşanın yenidən dirçələn mədəni nəfəsi, Ağdamın xarabalıqdan böyük quruculuq meydanına çevrilməsi qəlbimizdə ayrıca bir qürur yaradır. Qarabağ artıq dirçəlişin, qayıdışın, Zəfərin, böyük gələcəyin ünvanına çevrilib.

Mən bu gün 15 İyun haqqında yazanda səkkiz yaşlı o uşağı da xatırlayıram. O uşaq ölkəsində nə baş verdiyini tam dərk etmirdi. Amma bu gün yetkin bir Azərbaycan vətəndaşı kimi həmin günün mahiyyətini daha dərindən anlayıram: 15 İyunla qorunan dövlətçilik bugünkü güclü Azərbaycanın, qalib Azərbaycanın, azad Qarabağın, bütöv suverenliyin, yüksələn dövlətçilik yolunun başlanğıcına çevrilib.

Fəxri Xiyabana gedəndə Ulu Öndərin məzarı önündə dayanarkən insanın ürəyindən çox söz keçir. Bəzən söz də aciz qalır. Düşünürsən ki, bu millətin taleyinə elə şəxsiyyətlər yazılıb ki, onlar dünyadan köçəndən sonra da Vətənin taleyində yaşamağa davam edirlər.Heydər Əliyev adı bu xalqın dövlətçilik yaddaşında əbədi yaşayır. Onun ideyaları Azərbaycanın bugünkü qüdrətində, hər qaldırılan bayraqda, hər açılan məktəbdə, hər qurulan yolda, hər azad edilən torpaqda, hər qayıdan ailənin gözündə yaşayır.

Bu gün biz 15 İyunu minnətdarlıqla qeyd edirik. Bu minnətdarlıq həm də şəhidlərimizin müqəddəs ruhuna yönəlir. Çünki Qurtuluşdan başlayan dövlətçilik yolu Zəfər zirvəsinə şəhid qanı ilə yüksəldi. O zirvədə Azərbaycan əsgərinin qəhrəmanlığı, qazilərimizin mərdliyi, xalqımızın birliyi, Ali Baş Komandanın iradəsi dayanır.

Mən bu gün yenidən yazıram:Hamımızın bir Vətəni var – Azərbaycan.Bu Vətən artıq qalib Vətən kimi sevilir. Bu Vətən bütöv xəritənin qürurunu yaşayır. Bu Vətən qayıdan xalqın sevincini, qurub-yaradan dövlətin əzmini, gələcəyə inanan gəncliyin gücünü ifadə edir.Bizim borcumuz bu Vətənin qədrini bilməkdir. Müstəqilliyin, dövlətçiliyin, Qurtuluşun, Zəfərin dəyərini anlamaqdır. Gənclər olaraq bu torpağın sabahına biliklə, savadla, zəhmətlə, vətən sevgisi ilə xidmət etməkdir.

Bu gün mən böyük fəxrlə deyirəm:Mən o günün səkkiz yaşlı şahidiyəm.Mən Qurtuluşdan Zəfərə uzanan yolun canlı şahidiyəm.Mən azad Qarabağın qürurunu yaşayan Azərbaycan vətəndaşıyam.Mən qalib ölkənin dövlətin vətəndaşıyam.Və şəxsiyyət vəsiqəmin yuxarısında yazılan “AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI” kəlməsinə baxanda bir daha anlayıram: Tanrının insana verdiyi ən böyük xoşbəxtliklərdən biri məhz müstəqil, qalib, bütöv Azərbaycanın vətəndaşı olmaqdır.

Dünən növbəti dəfə Milli Qurtuluş gününü qeyd etdik.

Qurtuluş günün mübarək, Azərbaycanım!

Qurtuluşun mübarək, qalib Vətən!

Ruhun şad olsun, Ulu Öndər!

Bu gün azad Qarabağdan yüksələn bayraq sənin ruhuna ən böyük ehtiramdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.06.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

“1927-ciildəHacıağa Abbasov Bakı TeatrTexnikumunarəhbərtəyinedilir. O, ilknövbədə, teatrı bacarıqlı rejissorvə aktyorlarlatəminetməkqayğısınaqalır. Buillərdə Azərbaycansəhnəsi üçünböyükbiraktyornəsliyetişir. Onların bir çoxu - Ələsgər Ələkbərov, Adil İsgəndərov, Barat Şəkinskaya, Rza Əfqanlı təkcə Azərbaycanda deyil, Sovet İttifaqı məkanında tanınan sənətkarlar olurlar. Bütün bu xidmətlərinə görə Hacağa Abbasov 1932-ci ildə Azərbaycanın Xalq artisti adına layiq görülür”.

             Savalan Fərəcov

Hacıağa Abbasov 16 iyun 1888-ci ildə Bakının Maştağa kəndində müəllim ailəsində doğulub. İbtidai təhsilini doğulduğu kəndindəki rus-tatar (rus-türk) məktəbində alıb və sonra Bakıda oxuyub. 1906–1909-cu illərdə Petrovsk-Portda (indiki Mahaçqala) pedaqoji təhsilə yiyələnib. Burada oxuyarkən azərbaycanlılardan ibarət teatr dəstəsi yaradıb və həmin truppa ilə Teymurxanşurada (sonra Bunyaksk adlandırıldı) teatr açıb.

Təhsilini başa vurduqdan sonra müəllim diplomu ilə Bakıya qayıdıb. Balaxanı kəndində Mirzə Ələkbər Sabirlə birlikdə uşaqlara dərs deyib. Eyni zamanda "Müsəlman artistləri cəmiyyəti"nin, "Nicat", "Həmiyyət" teatr truppalarının fəal üzvü olub. Sonralar "Səfa" cəmiyyətinin teatr truppasında, "Zülfüqar bəy və Üzeyir bəy Hacıbəyov qardaşlarının müdiriyyəti"ndə aktyorluq edib. 1920-ci ildə bugünkü Akademik Milli Dram Teatrına üzv olan Hacıağa Abbasov bir müddət burada çalışıb.

Həyat və sənət dostu Mirzağa Əliyevlə birgə 1921-ci il noyabrın 13-də Bakı Türk Azad Tənqid və Təbliğ Teatrını yaradıblar, özü direktor olub. Həmin sənət ocağı bu iki aktyorun adı ilə bağlı olduğuna görə tamaşaçılar arasında "Hacımirz" teatrı kimi tanınıb-sevilirdi. 1925-ci ildə Hacıağa Abbasov Akademik teatra direktor təyin olunub. Bakı Teatr Məktəbində direktor işləyib (1929–1937). Repressiya illərində təqib olunduğuna görə bir müddət Orta Asiya respublikalarında yaşayıb.

Əsas rolları: Şeyx Nəsrulla ("Ölülər", Cəlil Məmmədquluzadə), Mirzə Mehdi xan, Şamdan bəy ("Nadir şah" və "Şamdan bəy", Nəriman Nərimanov), Ağa Kərim xan, Hacı Qəmbər ("Ağa Kərim xan Ərdəbili" və "Hacı Qəmbər", Nəcəf bəy Vəzirov), Molla İbrahimxəlil ("Molla İbrahimxəlil kimyagər", Mirzə Fətəli Axundzadə), Qubad ("Dəmirçi Gavə", Şəmsəddin Sami), Osip ("Müfəttiş", Nikolay Qoqol), Moisey ("Yəhudilər", Yevgeni Çireov).

Aktyor Üzeyir bəy Hacıbəyovun "Məşədi İbad", "Arşın mal alan", "Ər və arvad" operettalarında Məşədi İbad, Soltan bəy, Kəblə Qubad rollarını müxtəlif quruluşlarda dəfələrlə və uğurla oynayıb.

H.Abbasov rus dilini mükəmməl bilib. Bu səbəbdən rus ədəbiyyatına, xüsusilə də Lev Tolstoyun yaradıcılığına maraq göstərib, onun əsərlərini tərcümə edib və tamaşaya qoyub. Böyük rus ədibinin yaradıcılığına intəhasız maraq onu 1907-ci ildə Tolstoyun Yasnaya Polyanadakı mülkünə aparıb. O, ədiblə yaxından tanış olub. H.Abbasov bu barədə xatirələrində yazır:  "Mən böyük ədibə Azərbaycan oxucuları tərəfindən çox sevildiyini dedim. O, xeyli məmnun oldu. Biz ayrılarkən “Hərb və sülh" kitabına "Yadigar üçün L.N.Tolstoydan" sözlərini yazıb, mənə bağışladı”.

O, “Bakının fəthi”, “Ağa Məhəmməd şah Qacar və Molla Pənah Vaqif”, “Əsgər oğluma”, “Sabirin məhkəməsi”, “Rus macərası” kimi maraqlı pyeslərin müəllifidir. “Sabirin məhkəməsi” pyesində o, böyük satirikin kəşməkəşli həyatını təsvir edib. Əsər haqqında H.Abbasov yazır:

"1923-cü ildə mən Sabirlə işlədiyim günlərin xatirinə “Sabirin məhkəməsi" adlı kiçik pyes yazdım. Pyes o vaxt Tənqid-Təbliğ Teatrında, Bakı fəhlə klublarında bir müddət müvəffəqiyyətlə oynanıldı. Bu, mənim müəllim yoldaşım olan böyük şairə kiçik bir hədiyyəm idi".

 O, teatr kollektivi ilə tez-tez Bakı kəndlərində tamaşalar göstərirdi. Teatrın səhnəsində özünün ən çox sevdiyi Şeyx Nəsrullah (“Ölülər”, C.Məmmədquluzadə) rolunu əlli dəfədən çox oynayıb. 1975-ci ildə “Ulduz” jurnalının 5-ci sayında dərc etdirdiyi məqaləsində yazırdı: “Bu obraz mənim ifamda Mirzə Cəlilin çox xoşuna gəlirdi”.

H.Abbasov 1927-ci ildə indiki Dövlət Akademik Milli Dram Teatrının direktoru təyin olunub. İlk gündən özünü bacarıqlı mədəniyyət xadimi kimi göstərib. Mustafa Mərdanov, Möhsün Sənani, İsmayıl Osmanlı kimi istedadlı aktyorları Gürcüstandan Bakıya dəvət edib. Azərbaycan teatrında yeni aktyor nəslinin formalaşmasına xüsusi diqqət göstərib.

Sənətdə qazandığı nailiyyətlərə və teatr sənətinin inkişafında göstərdiyi xidmətlərə görə Hacıağa Abbasov 14 noyabr 1930-cu ildə "Azərbaycan SSR əməkdar artisti", 26 may 1932-ci ildə isə "Azərbaycan SSR xalq artisti" fəxri adlarına layiq görülüb. Hacıağa Abbasov 7 may 1975-ci ildə, 87 yaşında Bakıda vəfat edib və II Fəxri Xiyabanda dəfn olunub.

Filmoqrafiya

- Hacı Qara (film, 1929) — Bayraməli Bəy (Sonanın atası)

- Səhnə veteranı (film, 1974)

Xatirəsi

2018-ci ildə aktyorun 130 illik yubileyi qeyd olunub.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.06.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

“Rəfiq Zəka əlinə qələm aldığı gündən gənclik ehtirası ilə şeir və gözəllik məftunu olduğunu sübut edib. Onun şeirlərində canlı xalq dilinə bağlılıq, axıcılıq və səlistlik nəzərə çarpır. Hafizəsinin kəskinliyini, zəngin Şərq ədəbiyyatını dərindən duyduğunu, sənət haqqında ehtiraslı düşüncələrə malik olduğunu görməmək mümkün deyil.”

             Xalq yazıçısı Mirzə İbrahimov

Bu gün Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü Rəfiq Zəka Xəndanın doğum günüdür.

O, 1939-cu il 16 iyunda Bakıda dünyaya gəlib. "Axırı yaxşı olar" (1968), "Mənim əziz vəhşiciyim" (1970) musiqili komediyalarının mətnini yazıb. Şair həmçinin "Füzuli" və "Söyüdlər ağlamaz" operalarının mətnlərinin müəllifi olub. Keçən əsrin 80–90-cı illərində Azərbaycan Türkiyə ədəbi əlaqələrinin inkişafında mühüm rol oynayıb. Şair demək olar ki, Azərbaycan Türkiyə ədəbi əlaqələrinin özülünü qoyanlardan olub. Həmin illərdə şair Türkiyə mətbuatı səhifələrində Azərbaycan ədəbiyyatını geniş işıqlandırıb.

O, "SIZE", "Tanıtım" kimi məşhur türk jurnallarında Azərbaycan şair və yazıçıları haqqında yazılar dərc edib. Rəfiq Zəka şairlik fəaliyyəti ilə yanaşı Azərbaycan İncəsənət Akademiyasının professoru olaraq müəllim heyəti içərisində yer almış, estetikadan mühazirələr oxuyub.

Onun adı türk dünyasında tanınıb və sevilib. Dəfələrlə Türkiyənin bir çox şəhərlərində keçirilən elmi konqreslərdə, beynəlxalq konfranslarda və simpoziumlarda iştirak edib. Ötən əsrin 80–90-cı illərində Azərbaycan-Türkiyə ədəbi əlaqələrinin inkişafında mühüm rol oynayıb. Türkiyə mətbuatı səhifələrində azərbaycanlı şair və yazıçıları haqqında maraqlı yazılar dərc etdirib. Türkiyədə kitabları çap olunub, haqqında monoqrafiyalar nəşr edilib, yaradıcılığından məhəbbətlə, böyük qürurla söz açılıb.

Həm də bir alim kimi diqqət mərkəzində olub. Klassik Şərq ədəbiyyatını, ərəb və fars dillərini, eləcə də Türkiyə türkcəsini dərindən bilirdi. Türk dünyasının görkəmli söz ustadları haqqında monoqrafiyalar nəşr etdirib. Gözəl dramaturq olub, dünya klassik ədəbiyyatı nümunələrini tərcümə edib.

Kitabları

1. Çağlayan (Kitabdakı şerlərin böyük qismi və "Səni düşünürəm" poeması çox sevdiyi şair Mikayıl Müşfiqə həsr olunmuşdur).

2. Şerlər

3. Səadət

4. Vətən kimlərindir

5. Meşədə

6. Altı gül

7. Nərmin

8. Vəsilə

9. Baharın heykəli

10. Könlümün yadigarı

11. Əbədi saniyə

12. Tanışlıq

13. Nur səhəri

Şair heca və əruz vəznlərində əsərlər yaratmışdır. Əsərlərinin əsas mövzuları türkçülük, vətən sevgisi, məhəbbət, qəhrəmanlıq, öyüd-nəsihət kimi mövzulardır.

Filmoqrafiya

1. Dəli Kür

2. Oxuyur Şövkət Ələkbərova

3. Axtaran tapar

21 mart 1989-cu ildə "Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi" fəxri adına layiq görülüb. Şair həmçinin 1990-cı il üzrə Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı laureatı olub.

O, 7 yanvar 1999-cu ildə vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.06.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Qərinə Kərimova — Azərbaycanın tanınmış opera müğənnilərindən biri, soprano ifaçı və pedaqoqdur. O, Azərbaycan vokal sənətinin görkəmli nümayəndələrindən hesab olunur.

Həyatı və təhsili

Qərinə Kərimova 16 iyun 1964-cü ildə Bakı şəhərində anadan olub. Üzeyir Hacıbəyli adına Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının vokal fakültəsini bitirib. 1986-cı ildən etibarən Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrının solisti kimi fəaliyyət göstərir.

Yaradıcılığı

Qərinə Kərimova həm milli, həm də dünya opera klassikasının bir çox aparıcı partiyalarını ifa edib. Onun repertuarında aşağıdakı obrazlar xüsusi yer tutur:

• Nigar — Üzeyir Hacıbəylinin Koroğlu operasında;
• Sevil — Fikrət Əmirovun Sevil operasında;
• Aida — Cüzeppe Verdinin Aida operasında;
• Toska — Cakomo Puççininin Toska operasında;
• Çio-Çio-San — Puççininin Madam Batterflay (Çio-Çio-San) operasında;
• Mikaella — Jorj Bizenin Karmen operasında.

2003-cü ildə o, Rusiyanın məşhur Böyük Teatr səhnəsində Puççininin Toska operasında baş rolu uğurla ifa edib.

Beynəlxalq fəaliyyəti

Qərinə Kərimova Türkiyə, Kipr, Fransa, Almaniya, Rusiya, Ukrayna, Avstriya və digər ölkələrdə keçirilən qastrol səfərlərində Azərbaycan vokal sənətini təmsil edib. O, bir sıra beynəlxalq vokal müsabiqələrinin laureatı və qalibidir.

Pedaqoji fəaliyyəti

Səhnə fəaliyyəti ilə yanaşı, Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetində vokal ixtisası üzrə müəllim kimi də çalışıb və gənc müğənnilərin yetişməsinə töhfə verib.

Mükafat və fəxri adları

• 1991-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Əməkdar Artisti;
• 1998-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Xalq Artisti fəxri adına layiq görülüb;
• Azərbaycan Teatr Xadimləri İttifaqının "Qızıl Dərviş" mükafatına layiq görülüb;
• Bir neçə dəfə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin mükafatını alıb.

Qərinə Kərimova müasir Azərbaycan opera məktəbinin ən tanınmış simalarından biri hesab olunur və uzun illərdir ki, ölkənin mühüm mədəni tədbirlərində çıxış edir

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.06.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Bu gün Azərbaycanın tanınmış teatr və kino aktyoru Fazil Salayevin anım günüdür. Mən onu ilk dəfə "Şərikli çörək" filmində canlandırdığı Qırçı Məhəmməd” obrazında görüb tanımışam, təbii oynadığı rol yaradıcılığını izləməyimə səbəb olub. Köhnə filmlərimizdə daim onu axtarmışam...

Fazil Salayev 1 sentyabr 1931-ci ildə Bakı şəhərində, İdris Salayevin ailəsində anadan olub. Onun əsli Abşeron rayonunun Fatmayı kəndinə dayanır. Erkən yaşlarından yazıya və təsviri sənətə maraq göstərib. Orta təhsilini yüksək göstəricilərlə başa vurduqdan sonra Əzim Əzimzadə adına Rəssamlıq Məktəbinə qəbul olunmuş və təhsilini müvəffəqiyyətlə tamamlayıb.

Məzun olduqdan sonra bir müddət orta məktəbdə müəllim kimi fəaliyyət göstərmiş, Yasamal rayonundakı məktəblərdən birində xalq artisti Afaq Bəşirqızının da təhsil aldığı sinfə rəsm dərsi verib. Bununla yanaşı, "Azərbaycan" nəşriyyatında tərtibatçı-rəssam kimi çalışıb. Daha sonra Azərbaycan Dövlət Teatr İnstitutuna (indiki Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universiteti) qəbul olunmuş və bu ali təhsil müəssisəsini bitirib.

Məzuniyyətdən sonra Akademik Milli Dram Teatrına aktyor kimi işə qəbul edilmiş, burada müxtəlif səhnə obrazları yaradıb. Lakin yaradıcılıq fəaliyyəti ilə bağlı gözləntilərinin tam qarşılanmadığını nəzərə alaraq, Musiqili Komediya Teatrında fəaliyyətini davam etdirib. İlk rolunu 32 yaşında ifa etsə də, geniş tamaşaçı auditoriyası onu məhz kinoaktyor kimi tanıyıb.

Rejissor Həsən Seyidbəyli onu "Möcüzələr adası" filmində epizodik rola dəvət edib. Bir il sonra rejissor Ağarza Quliyevin ekranlaşdırdığı "Ulduz" filmində müxbir obrazını canlandırıb. Daha sonra "Alma almaya bənzər" filmində Mehdi, "Bizim Cəbiş müəllim" filmində Mıqqı, "Bir cənub şəhərində" filmində Fazil, "Dərviş Parisi partladır" filmində isə Qulaməli obrazlarını yaradıb. Akademik Milli Dram Teatrından ayrıldığı dövrdə "Mozalan" satirik kinojurnalında müxtəlif xarakterik rollar ifa edib.

1969-cu ildə Şamil Mahmudbəyovun rejissorluğu ilə çəkilmiş "Şərikli çörək" filmində canlandırdığı Qırçı Məhəmməd obrazı aktyorun istedadının fərqli aspektlərini üzə çıxarıb. Bu psixoloji rol onun amplua məhdudiyyətinin olmadığını nümayiş etdirib, Azərbaycan kinosunda sükutla emosiyaların ifadəsi baxımından diqqətəlayiq nümunələrdən biri kimi qiymətləndirilib. Bundan əlavə, televiziya ekranlarında yayımlanan "Komediyalar aləminə səyahət" verilişində müxtəlif səhnəciklərdə çıxış edib.

Filmoqrafiya

- 777 №-li iş

- Axırıncı aşırım

- Alma almaya bənzər

- Araşdırın

- Arvadım mənim, uşaqlarım mənim

- Arzu

- Bir cənub şəhərində

- Bizim Cəbiş müəllim

- Dərviş Parisi partladır

- Günlərin bir günü...

- İyirmialtılar

- Möcüzələr adası

- Ögey ana

- Rəqiblər

- Sən niyə susursan?

-Şərikli çörək.

Fazil Salayev az yaşayıb, 16 iyun 1978-ci ildə ömrünün 46-cı baharında dünyaya gözlərini qapayıb.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.06.2026)