Kənan Məmmədli, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bu günə - 3 fevrala təsadüf edən əsas tarixi hadisələri və əlamətdar bayramları diqqətinizə çatdırırıq:

Hissediləcək sıçrayış günü

Bu bayramın kökündə kiminləsə mövcud olan çox pis münasibətlərin ani qərarla, kökündən dəyişilməsi durur. Bəzən kimsə əxlaqca pozğunla, narkomanla, əyyaşla, ümumən, pis adamla münasibətini illər uzunu qıra bilmir, beləsindən ancaq ziyan görür. Bu 3 fevral günü qəti qərar qəbul etmək üçün ən uyğun vaxtdır. Necə ki, ağacın quru budaqları kəsilməsə ağac inkişaf etməz, eləcə də insan arzuolunmaz tanışlıqlardan qurtulmasa inkişafdan qala bilər. Haydı, qırılın pis bağlardan!

Şpisbergendə qütb cazı festivalı

1998-ci ildən dünya cazsevərləri 3-5 fevral günlərində Norveçə üz tuturlar, orda qütb dairəsində möhtəşəm caz festivalında – Polar Jazz-da iştirak edirlər. Bu, həm də dünyanın ən şimal musiqi festivalı kimi tarixdə ayrıca yer tutur.

Koronavirus dövrü olsa da Şpisbergendə bu il olduqca mötəbər cazmenlərin iştirakı gözlənilir. Bir sözlə, əsil caz bayramı olacaq.

“Musiqi ölən gün”

Musiqi ilə bağlı bugünkü təqvimdə daha bir xatırlatma var. Bu gün dünyada “Musiqi ölən gün” adı ilə qeyd ediləcək. 1959-cu ilin 3 fevralında əfsanəvi Amerika rok musiqiçiləri Baddi Xolli, Riçi Valens və Böyük Bopper (C.Riçardson) aviaqəzada həlak olublar, onların xatirəsini bütün dünya roksevərləri yad edəcəklər.

Vyetnamlılar Kommunist partiyasının yaranışını, tailandlılar veteranlar, mozambiklilər qəhrəmanlar gününü, avstriyalılar qulluqçuların məzuniyyəti gününü qeyd edəcəklər. Yaponlarda Setsubun günüdür, baharın nəfəsinin duyulması bayramıdır.

Amerikada isə Milli yerkökü tortu günüdür.

8000 dollara qəzet

2009-cu ilin 3 fevralında İran ilk dəfə kosmik fəzaya “Omid” (yəni Ümid) adlı milli peyk  buraxıb. 2005-ci ildə tarixin ən bahalı qəzeti Çində işıq üzü görüb, Şençjen şəhərində Economic Daily qəzetinin xüsusi buraxılışı qızıl kağızda çap olunub, hər nüsxə 8000 dollara satılıb. 1992-ci ildə müstəqil Ukrayna Türkiyə ilə diplomatik əlaqələr qurub. 1987-ci ildə SSRİ-nin eks daxili işlər naziri, SSRİ-nin baş katibi Leonid Brejnevin kürəkəni Yuriy Çurbanov rüşvət maddəsi ilə həbs olunub. 1984-cü ildə Kaliforniyada süni mayalanma yolu ilə ilk uşaq dünyaya gəlib. 1969-cu ildə Fələstin milli konqresinə Qahirədə Yaser Arafat rəhbərliyə gətirilib. 1962-ci ildə ABŞ rəhbərliyi sosialist Kubasına iqtisadi embarqo qoyub. 1815-ci ildə İsveçrədə dünyada ilk pendir istehsal edən fabrika açılıb.

Kimlər gəldi...

1947-ci ildə Amerikanın müasir dövr qızıl yazıçıları pleadasında yer almış Pol Oster, 1891-ci ildə Azərbaycan yazıçı-səlnaməçisi, istiqlalçı mühacir, dahi Üzeyir bəyin qardaşı Ceyhun Hacıbəyli, 1874-cü ilin 3 fevralında Amerika yazıçısı, “itirilmiş nəsil” termininin yaradıcısı Gertruda Stayn, 1872-ci ildə məşhur Ukrayna memarı, Kiyevdə Nazirlər Kabinetinin binasını tikmiş İvan Fomin, 1820-ci ildə dünyanın ilk qadın həkimi Elizabet Bekvil dünyaya gəliblər.

Bu gün iki azərbaycanlı məmurun da doğum günləridir. 1954-cü ilin bu günündə Laçında hazırda Sumqayıtın icra hakimiyyəti başçısı işləyən, Sumqayıt bulvarı möcüzəsinin müəllifi Zakir Fərəcov dünyaya gəlib. 1941-ci ilin bu günündə Gəncədə isə Azərbaycan Milli Məclisinin komitə sədri olan, parlament tariximizdə, eləcə də ölkəmizin ictimai-siyasi həyatında xüsusi yeri olan Arif Rəhimzadə doğulub.

Kimlər getdi...

1994-cü ilin 3 fevralında tanınmış Azərbaycan lirik tenoru, xalq artisti Rauf Atakişiyev, 1990-cı ilin bu günündə istedadlı aktyor, sevilən obrazlar yaratmış Hamlet Xanızadə, 1944-cü ilin bu günündə Azərbaycan Xalq Cumhuriyyətinin tanınmış dövlət xadimi olmuş Həmid bəy Şahtaxtinski, 1468-ci ilin 3 fevralında İoqann Qutenberq –alman çapşısı, Avropanın rəsmən ilk çapşısı vəfat ediblər.

Və ən nəhayət

1918-ci ilin 3 fevralında Rusiyada hakimiyyətə gəlmiş inqilabi komitə çar dövrünün və müvəqqəti hökumətin 600 milyard rublluq istiqrazlarını ləğv etdi. Bakı milyonçuları da bu zərbənin altını çəkdilər, birdən-birə varlı-hallı insanlar dilənçi kökünə düşdülər.

Antimilli məzmunu olan sovet hakimiyyəti ona görə də sonradan süqut etdi. Tarix boyu insanlara qarşı ədalətsiz mövqe tutan hakimiyyətlər gec-tez devrilirlər.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.02.2026)

Əkbər Qoşalı, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının redaktoru

Dünənki tarix - 2 Fevral – milli təqvimdə Gənclər Günüdür! – Bu tarix müstəqil dövlətimizin gəncliyə verdiyi səlahiyyətin və gəncliyin dövlət qarşısında götürdüyü öhdəliyin günü kimi də xarakterizə oluna bilər.

1996-cı il fevralın 2-də keçirilmiş Müstəqil Azərbaycan Respublikası Gənclərinin Birinci Forumu və onun əsasında 1997-ci ildə Ümummilli lider Heydər Əliyevin imzaladığı sərəncam gəncliyin statusunu qaldırdı. Yəni gənclik emosional kütlə yox, strateji resurs kimi tanınmış oldu; bu tanınmanı daha öncə Gənclər və İdman Nazirliyinin yaradılmasında da görmüşdük və I Forumdan sonra tamamən yeni səhifə - gənclər siyasətinin yeni üfüqləri açılmış oldu. I Forumun iştirakçıları – bu sətirlərin müəllifi də daxil olmaqla – bir həqiqətin şahidi oldular: Azərbaycan gəncliyi güclü müstəqil dövlətçiliyə xidmət edən konseptual layihəsinin ayrılmaz hissəsidir.

Bu status illərlə formalaşdı; amma son beş-altı ildə bu anlayış tamamilə yeni siyasi çəki qazandı. – Səbəbi gün kimi aydındır.

Azərbaycan gəncliyi artıq inkişaf dönəminin subyekti olmaqdan irəli – şanlı savaş və tam suverenlik mərhələsinin əsas dayağıdır.

Ərazi bütövlüyümüzün və suverenliyimizin bərpası ilə Gənclər Günü də öncəki mərhələdən çıxdı. Bəli, bu gün artıq gənclik “ümid” kateqoriyasında deyil; bəli, bu gün gənclik qərarverici faktordur.

Bax, bu gerçəkliyi qəbul etməyənlər hələ də regiona köhnə imperiya refleksləri ilə baxır; amma Azərbaycan gənci artıq savaşsonrası dönəmdən daha ötələrin, belə deyəj, post-imperial gerçəkliyin nümayəndəsidir. Məhz belə səciyyə və səviyyəni haqq etmiş gənclik silahla döyüşdü, informasiya müharibəsində dayandı, dövlət bayrağını öncə səngərdə, sonra beynəlxalq siyasi məkanda layiqincə daşıdı.

“Çadırlarda doğulmuş uşaqlar gələcəkdə öz torpaqlarının sahibi olacaq, öz torpaqlarında böyüyəcəklər, öz elində-obasında yaşayacaqlar”. –

Ümummilli liderin bu sözləri Uşaqların Beynəlxalq Televiziya və Radio Günü münasibətilə 2002-ci il dekabrın 8-də keçirilən şənlikdəki nitqindəndir. Şanlı Zəfərimizdən sonra, “Böyük Qayıdış”la öz yurd-yuvasına qayıdan gənclərimiz o sözlərin necə uzaqgörənliklə deyilməsinin parlaq isbatıdır.

Bu isə ata vəsiyyətini ləyaqətlə yerinə yetirmiş Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyevin sözləridir: 

“İkinci Qarabağ müharibəsi Azərbaycan xalqının əyilməz ruhunun təntənəsi idi. Biz elə bir gənc nəsil yetişdirdik ki, onlar həm yüksək mənəvi, həm də yüksək fiziki keyfiyyətlər göstərərək, uzun illər ərzində işğal altında olan torpaqları azad etdilər və Şuşa kimi alınmaz qalanı faktiki olaraq yüngül silahlarla, əliyalın azad etdilər. Nə idi bizi qabağa aparan? Ləyaqət və ruh”! – Prezident bu sözləri Şuşa şəhərindən Ümummilli liderin 100 illik əlamətdar yubileyi ilə bağlı ürək sözlərini bölüşərkən deyirdi.

Bu gün gənclərdən gözlənti dəyişib. Artıq gənclikdən təkcə dinamizm yox, dövlət intizamı; təkcə emosional vətənpərvərlik yox, geosiyasi ayıqlıq tələb olunur.

Çünki suverenlik torpağın azad edilməsindən başqa,

şüurun azad edilməsi, qərarvermənin milli mərkəzdə saxlanılması, xarici təsirlərə qarşı immunitetdir.

Qələbə qorunmursa, təkrarlanmaz. Zəfər institusionallaşmırsa, risk altına düşər. – Şanlı Azərbaycan gənci bu gerçəkləri dəqiq bilir.

Ona görə də gəncliyimiz dünən döyüş meydanında olduğu kimi, bu gün dövlət quruculuğunun, ictimai məsuliyyətin, ideoloji möhkəmliyin gəncliyidir. Bu gənclik ya suverenliyin qalxanı olacaq, ya da tarix onu keçəcək.

2 Fevral bu baxımdan bayram olmaqla birgə siyasi yaddaş günüdür. Dövlətin gəncliyə güvəndiyi və gəncliyin bu güvəni qanı, zəhməti, məsuliyyəti ilə doğrultduğu gün!

Azərbaycan gənci mədəni irsin qadir daşıyıcısı, bugünün mövqeyi, gələcəyin adıdır!

DÖVLƏTİMİZ ZAVAL GÖRMƏSİN!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.02.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının müsahibi Albaniyanın “Nacional” qəzetinin baş redaktoru, görkəmli alban şairi, jurnalist və tədqiqatçı alim, ədəbiyyatşünaslıq üzrə fəlsəfə doktoru Mujo Bucpapajdır.

Musahibəni  filologiya elmləri doktoru Təranə Turan Rəhimli götürüb.

T.T.Rəhimli: Şeir və jurnalistika — biri daxili aləmin səsi, digəri zamanın ifadəçisidir. Sizin yaradıcılığınızda bu iki sahə hansı nöqtədə qovuşur, hansı məqamda bir-biri ilə toqquşur?

M. Buçpapaj: Nəzəri nöqteyi-nəzərdən poeziya və jurnalistika arasındakı əlaqəni estetika, hermenevtika və mediaşünaslıq arasında fənlərarası qarşılıqlı əlaqə kimi anlamq olar. Poeziya və publisistika sadəcə ifadə formaları deyil, Fukoldin terminləri ilə fərqli həqiqət rejimləri tərəfindən idarə olunan diskursiv sistemlərdir. Jurnalistika istinad və yoxlanıla bilən paradiqma daxilində fəaliyyət göstərdiyi halda, poeziya həqiqətin sübut olunmadığı, daha çox yaşanan və şərh edilən simvolik rejim daxilində fəaliyyət göstərir. Estetik nöqteyi-nəzərdən poeziya Teodor V.Adornonun “sənətin nisbi muxtariyyəti” kimi təsvir etdiyi şeyi təmsil edir: sosial reallığın mexaniki surətdə təkrar istehsal olunmadığı, əksinə forma vasitəsilə çevrildiyi məkanı. Jurnalistika isə Yurgen Habermasın ictimai sfera adlandırdığı sahəyə aiddir, burada dil fərd və cəmiyyət arasında kommunikativ, rasional və vasitəçi qüvvə kimi fəaliyyət göstərir. Bu iki sferanın yaxınlaşması ancaq dilin estetik forması və ictimai funksiyası bir-birinə qarışdıqda reallıq və həssaslığın birgə mövcud olduğu hibrid diskurs meydana gətirdikdə baş verir. Hermenevtika şərh üçün başqa bir açar təqdim edir. Hans-Georg Qadamerin fikrincə, məna mətnlə oxucunun tarixi üfüqü arasındakı dialoqdan yaranır. Jurnalistika aniliyin diktə etdiyi dar bir zaman üfüqü daxilində fəaliyyət göstərdiyi halda, poeziya tarixi təcrübəyə zamansız ölçü verməklə hermenevtik üfüqü genişləndirir. Bu mənada poeziya çox vaxt publisistika vasitəsilə yaşanan reallıqların gecikmiş hermenevtikası kimi fəaliyyət göstərmişdir: siyasi, etik və ya peşəkar məhdudiyyətlər üzündən dərhal deyilə bilməyən şeylər sonralar poetik formada ifadə edilmişdir.

Media nəzəriyyəsi nöqteyi-nəzərindən müasir jurnalistika Paul Virilionun “dromologiya” adlandırdığı şeylə, sürət məntiqi ilə – real zamanın tiranlığı ilə şərtlənir. Poeziya isə öz daxili ritmini tətbiq etməklə, informasiya inflyasiyasına qarşı əks-hegemon məkan yaratmaqla bu məntiqə müqavimət göstərir. Poeziya ilə publisistika arasında konflikt məhz burada baş verir: biri dərhal reaksiya tələb edir, digəri isə əks etdirən məsafəni tələb edir. Lakin bu münaqişə yaradıcı sintez yaradır. Kapuścińskidən tutmuş Tom Vulfa qədər "yeni jurnalistika" və ədəbi reportaj ənənəsinin nümayiş etdirdiyi kimi, jurnalistika informativ funksiyasını itirmədən povest və simvolik vasitələri mənimsəyə bilir. Necə ki, mənim şeirim də jurnalistikanın faktiki həssaslığını, etik məsuliyyətini mənimsəməklə “şahidlik şeiri” adlandırıla biləcək bir formaya çevrilib.

Nəticə etibarilə, poeziya və jurnalistika sadəcə arabir kəsişən və ya toqquşan iki yaradıcı sahə deyil, müasir cəmiyyətdə məna yaratmağın iki fərqli yoludur. Onlar estetika ilə etika, əbədiyyət və reallıq arasındakı gərginliyi təcəssüm etdirir; mənim yaradıcılıq təcrübəmdə zəruri şərt olan gərginlik intellektual və bədii dərinlik üçün maneə deyil.

T.T.Rəhimli: Müasir dünyada həqiqət anlayışı getdikcə nisbiləşir. Sizin üçün həqiqət hansı meyarlarla ölçülür?

M. Buçpapaj: Mən bir ədəbiyyatşünas və təcrübəli jurnalist kimi həqiqəti iki səviyyədə dərk edirəm. Jurnalist müstəvisində bu, ciddi faktların yoxlanılması, sənədləşdirmə və hətta şəxsi zərəri bahasına da olsa danışmaq cəsarəti ilə ölçülür. Ədəbi səviyyədə həqiqət Milan Kunderanın “varlığın həqiqəti” adlandıracağı şeydir, yəni insan təcrübəsi ilə bədii ifadə arasındakı harmoniyadır. Həqiqətin nisbiləşməsi həmişə mənəvi böhranın əlamətidir; ona görə də mənim üçün son ölçü vicdan, peşəkar dürüstlük və insani dürüstlükdür.

T.T.Rəhimli: Söz azadlığı çox vaxt ideal bir dəyər kimi təqdim olunur. Sizcə, sözün də mənəvi və etik sərhədləri varmı?

M. Buçpapaj: Aristoteldən tutmuş Hanna Arendtə qədər Qərb düşüncə tarixi bizə dilin həmişə məsuliyyətlə bağlı olduğunu öyrədir. İfadə azadlığı məhv etmək icazəsi deyil. Media direktoru və Albaniya müəllif hüquqları orqanının keçmiş rəhbəri kimi mən həmişə inanmışam ki, etika olmadan dil azadlığı farsa çevrilir. Məhdudluğa senzura deyil, insan ləyaqəti nəzarət etməlidir.

 T.T.Rəhimli: XXI əsrdə şair cəmiyyətin vicdanı ola bilirmi, yoxsa bu artıq romantik bir gözləntidir?

M. Buçpapaj: Şair özünü peyğəmbər kimi təsəvvür edirsə, bu, romantik gözləntidir. Amma özünü şahid kimi görüb başa düşürsə, onun rolu yenə də əvəzsizdir. 21-ci əsrdə şair kütləni idarə etmir, dilin bayağılaşmasına qarşı çıxır. Çeslav Miloşun dediyi kimi, poeziya “unutmağa qarşı yaddaş aktıdır”. Bu hələ də onu əvəzolunmaz edir.

T.T.Rəhimli: Beynəlxalq nüfizlu “National” qəzetinin redaktoru kimi şair həssaslığı ilə jurnalist məsuliyyəti arasında necə bir tarazlıq qurursunuz?

M. Buçpapaj: "Nacional"ın baş redaktoru və təsisçisi kimi mən poetik həssaslıqla jurnalist məsuliyyəti arasındakı tarazlığı gərginlik və ya kompromis olaraq deyil, bir-birini tamamlayan münasibət kimi təsəvvür edirəm. Mənim istinad modelim həmişə seçilən Avropa mədəni jurnalistikası olub, burada dil sadəcə sürətli məlumat ötürmə vasitəsi deyil, estetik, etik və intellektual intensivliyi qoruyub saxlayır. Bu mənada mən Alber Kamyunun “yazıçının vəzifəsi həm həqiqətə, həm də azadlığa xidmət etməkdir” prinsipindən ilham aldım; bu prinsip ədəbiyyata da, mədəni jurnalistikaya da aiddir.

Bu anlayışla "Nacional" müasir ədəbiyyatın, incəsənətin və tənqidi düşüncənin dəstəklənməsində əhəmiyyətli beynəlxalq təsiri olan intellektual və estetik ünsiyyət üçün möhkəm platforma kimi qurulmuşdur. Poetik həssaslıq mətnin insani, simvolik və əks etdirici ölçülərini qoruyub saxlamağa kömək edir, onu müxtəlif mədəniyyətlərdən olan yazıçıların, şairlərin, alimlərin və rəssamların şərh və mübahisələri vasitəsilə qarşılıqlı əlaqədə olduğu dialoq məkanına çevirir. Jurnalist məsuliyyəti metodoloji və etik nizam-intizam qoyur, reallıq, dəqiqlik və həqiqətin ayrılmaz prinsiplər olaraq qalmasını təmin edir.

Beləliklə, "Nacional" təkcə məlumatlandırıcı bir vasitə kimi deyil, həm də milli ədəbi ənənələrin qlobal sənət və düşüncə cərəyanları ilə müqayisəli dialoqa girdiyi, alban sözünü transmilli məkanda yerləşdirdiyi və mədəniyyətin dialoq, anlaşma və mədəniyyətlərarası vicdan vasitəsi kimi təsdiqləndiyi beynəlxalq mədəni mübadilə üçün görüş yeri kimi fəaliyyət göstərir.

 T.T.Rəhimli: Balkanlar ağrı, parçalanma və kədərli talenin zamanla milli yaddaşa çevrildiyi bir coğrafiyadır. Bu tarixi yük sizin poeziyanıza və publisistikanıza yalnız mövzu səviyyəsindəmi sirayət edib, yoxsa düşüncə tərzinizə, sözlə gerçəklik arasındakı münasibətinizə də təsir göstərib?

M. Buçpapaj: Balkanlar tez-tez yadellilər tərəfindən "tarix yaradılan" bir yer kimi təsvir edilmişdir; yəni tarixi hadisələr, münaqişələr və böyük siyasi dəyişikliklərlə zəngin, lakin insanlar üçün çox vaxt rahatlıq və sabitliyin olmadığı bir bölgədir. Alban yazıçısı İsmayıl Kadare öz esse və romanlarında tez-tez bu “tarixi yük”ə işarə edərək, insanların keçmişin ağırlığı altında yaşadıqlarını, tarixin təkrarlandığını vurğulayırdı. Balkanlar Avropanın XX əsrin sonlarına qədər davam edən Bosniya və Kosovoda amansız müharibələr və etnik təmizləmə ilə yadda qalan bölgəsidir. Birinci Dünya Müharibəsinin özü Balkanlarda Avstriya-Macarıstan varisinin öldürülməsi ilə başladı. Tarix boyu region hər an münaqişənin alovlana biləcəyi daimi gərginlik şəraitində olub. Albanlar üçün bu tarixi yük daha da ağırdır, çünki onlar dünyanın ən qədim yerli xalqlarından birini təmsil edir, kökləri min illərə gedib çıxır. Avropa və Amerikada tarixi, arxeoloji və dilçilik tədqiqatları alban sivilizasiyasının təxminən səkkiz min il yaşı olduğunu və alban dilini bu gün də danışılan ən qədim üç dildən biri kimi təsvir edir. Bu qədimlik təkcə tarixi fakt deyil, həm də simvolik və mənəvi yükdür və Alban xalqını mədəni davamlılıq və şiddətli tarixi qırılmalar arasında daimi gərginlik vəziyyətində qoyur.

Beş əsrlik Osmanlı işğalından və digər parçalanmalardan sonra albanlar siyasi, iqtisadi və demoqrafik cəhətdən şikəst olmuşlar. Lakin Alban faciəsi təkcə bunlarla da bitməyib. 1913-cü ildə Avropa Böyük Dövlətləri tərəfindən təşkil edilən London Konfransı alban millətini büsvbütün parçaladı, ərazisinin və əhalisinin yarıdan çoxunu 1912-ci ildə yeni yaradılmış Alban dövlətindən kənarda qoydu və onları Yunanıstan, Serbiya və Monteneqroya verdi. Bu tarixi ədalətsizlik bizim milli-tarixi şüurumuzda əbədi bir yara oldu. Albanlar bu ədalətsizliklə, tarixi məhrumiyyət hissi ilə doğulub böyüyüblər. 1999-cu il iyunun 12-də Kosovonun Serb işğalından azad edilməsi təkcə siyasi və hərbi akt deyil, həm də XX əsrin əvvəllərində Avropanın alban xalqına qarşı törətdiyi ədalətsizliyin çoxdan gecikmiş mənəvi düzəlişi idi. Bu mənada Kosovo tarixi ədalətsizliyə tarixi cavabdır.

Bu gün albanlar Balkanlarda hökmranlıq deyil, sülh, azadlıq və birgə yaşamaq istəyən Avro-Atlantik yönümlü bir millətdir. Bu tarixi təcrübə mənim düşüncələrimi və yazılarımı dərindən formalaşdırıb. Epistemoloji cəhətdən bu, mənə sadələşdirilmiş və əsaslandırılmış hekayələrə inamsızlığı və tarixə tənqidi, fənlərarası və etik yanaşmanın zəruriliyini öyrətdi. Mənim poeziyam və akademik tədqiqatlarım Balkanlardakı bu alban dramını əks etdirir. Bu dram məni formalaşdırdı və ilhamlandırdı. Təkcə son iki əsrdə mənim böyük Buçpapaj ailəmin iyirmi üç üzvü Alban torpaqlarını yadelli işğalçılardan müdafiə edərkən həyatını itirib, şəhid olub. Mən Balkanların və millətimin tarixi ilə yaxından tanışam. Bu mövzuda iki cildlik ictimai müzakirə və onlarla akademik əsər yazmışam və poeziyam bu tarixi təcrübəni yaşadır. Alban faciəsi mənim poeziyamda ritorika kimi deyil, xatirə kimi, estetik işlənmiş iztirab kimi, mənəvi şahidlik aktı kimi hiss olunur.

Bu kontekstdə dil heç vaxt neytral deyil. Həmişə məsuliyyət daşıyır. Balkanlar və Albanlar haqqında yazmaq dilin unutmağa qarşı müqavimət forması və tarixi iztirabları mənalandırmaq cəhdi olduğunu dərk edərək yazmaq deməkdir; və bunu edərkən o iztirabları boş mifologiyaya çevirməkdən çəkinmək lazımdır.

T.T.Rəhimli: Müasir oxucu sürət və səthilik dövründə yaşayır. Sizcə, dərin fəlsəfi, psixoloji bədii mətnlər hələ də insanı dəyişdirmə gücünə malikdirmi?

M. Buchpapaj: Bəli, çünki insanlıq mahiyyətcə eyni qalır. Texnologiya həyatın ritmini dəyişdi, lakin ekzistensial narahatlığı dəyişdirmədi. Dostoyevski, Kafka və Kamyu ümumbəşəri gərginliyə toxunduğu üçün oxunmağa davam edir. Bu gün də əsl ədəbi mətn dünyanı dərhal dəyişdirmir, ancaq insanın onun daxilində özünü dərk etmə tərzini dəyişir. Fəlsəfi və psixoloji dərinliyə malik ədəbi mətnlər təkcə bilik səviyyəsinə deyil, həm də şüurun, empatiyanın, özünü dərk etmənin daxili strukturlarına təsir göstərdiyi üçün öz transformasiya gücünü saxlayır. Fyodor Dostoyevskinin qeyd etdiyi kimi, bu cür ədəbiyyat mənəvi konflikti, ekzistensial narahatlığı, fərdi məsuliyyəti üzə çıxarmaq, oxucunu özüylə qarşı-qarşıya qoymağa məcbur etmək üçün “insan ruhunun uçurumuna enir”.

Müasir fəlsəfi nöqteyi-nəzərdən Martha C. Nussbaum iddia edir ki, ədəbiyyat əxlaqi təxəyyülü artırır, çünki oxucu personajlarla eyniləşdirmə yolu ilə onların başqalarının həyatını anlamaq qabiliyyətindən istifadə edir ki, bu da bilavasitə etik mühakimə və sosial həssaslığı formalaşdırır. Eynilə, Paul Ricoeur-un hermenevtikası vurğulayır ki, oxuma aktı özünü yenidən qurma prosesidir, burada mövzu başqalarının hekayələrini şərh etməklə transformasiya olunur. Bu mənada, hətta sürətli informasiya axınının bürüdüyü bir dövrdə belə, dərin ədəbiyyat ani cavablar vermək deyil, tənqidi təfəkkür və ekzistensial həssaslıq formalaşdırmaq, şəxsiyyəti qalıcı və daxili şəkildə transformasiya etmək məqsədi daşıdığından imtiyazlı düşüncə sahəsi olaraq qalır.

  T.T.Rəhimli: Şair susanda dünya nə itirir, jurnalist susanda nə baş verir?

M. Buçpapaj: Şair susduqda dünya öz simvolik dərinliyini və estetik cəhətdən cillanmış iztirab dilini itirir. Jurnalist susanda şəffaflıq, vətəndaş azadlığı yox olur. Şəxsi təcrübəmdə görmüşəm ki, zorla tətbiq edilən susqunluq həmişə zorakılığın müttəfiqidir.

T.T.Rəhimli: Media və ədəbiyyat güc mərkəzlərinə qarşı real müqavimət vasitəsi ola bilirmi, yoxsa zamanla sistemin bir parçasına çevrilir?

M. Buçpapaj: Bəli, media və ədəbiyyat hakimiyyətdən istənilən sui-istifadəyə qarşı real və əsas müqavimət alətləri ola bilər, ancaq öz mənəvi muxtariyyətlərini, intellektual müstəqilliklərini və peşəkar bütövlüklərini qoruduqları halda. Onlar sadəcə ünsiyyət vasitəsi deyil, həqiqətin qorxuya, dilin isə zorakılığa qarşı durduğu tənqidi vicdan məkanlarıdır. Müasir tarix göstərir ki, qapalı cəmiyyətlərdə və ya zorakı keçid dövrlərində azad media və ədəbiyyat çox vaxt vətəndaş müqavimətinin ən erkən formaları olur. Onlar yaddaş yaradır, ədalətsizliyi dilə gətirir və gücün susdurmağa çalışdığı insanlara səs verirlər. Corc Oruell həqiqətə və ağıla əsaslanan tənqidi dilin totalitarizmə qarşı ən davamlı və uzunmüddətli müqavimət forması olduğunu başa düşən yazıçı-jurnalistin klassik nümunəsi olaraq qalır.

Bir yazıçı, şair, alim, pedaqoq və jurnalist kimi şəxsi təcrübəm bu prinsipi parlaq şəkildə təsdiq etdi. Plüralizmin ilk illərindən, demək olar ki, əlli illik kommunist diktaturasından sonra ilk müxalifət partiyası və ilk müxalifət qəzeti olan "Gazeta e Tiranës", "Tribuna Demokratike" və daha sonra "Rilindja Demokratike" ilə uzun müddət əməkdaşlıq etdiyim zaman mən heç vaxt həqiqət baxımından güzəştə getmədim. Bu redaksiya müstəqilliyi və peşəkar dürüstlük ifrat zorakılıqla ödənildi: 1997-ci ilin avqustunda, 1997-ci ilin yazında üsyan nəticəsindlə yaranan müəyyən dəstələr tərəfindən Tirananın mərkəzində Kalaşnikov güllələri ilə altı dəfə güllələndim.

Qorxuya boyun əymədən, geri çəkilmədən jurnalistikaya qayıtmağım media və ədəbiyyatın təkcə peşə deyil, həm də mənəvi missiya olduğunun sübutudur. Onlar yalnız gücün, təbliğatın və ya qorxu "biznesi"nin uzantılarına çevrildikdə uğursuz olurlar. Nə qədər ki, onlar həqiqətin və fikir azadlığının ifadəçisi olaraq qalırlar, nəinki müqavimət göstərirlər, həm də cəmiyyətin demokratik vicdanını fəal şəkildə formalaşdırırlar. Bu həm də dərs dediyim universitet auditoriyasında tələbələrimə çatdırdığım mesajdır.

  T.T.Rəhimli: Əgər söz sizin üçün yalnız bir vasitə deyil, həm də taledirsə, bu talenin ən ağır yükü nədir?

M. Buçpapaj: Əgər dil mənim taleyimdirsə, bu taleyin ən ağır yükü təkcə danışıq və ya yazı bacarığı deyil, hər bir sözün dünyaya və zamana buraxdığı təsirdədir. Heidegger bizə dilin varlığın evi olduğunu öyrədir (Unterwegs zur Sprache, 1959) və buna görə də düşüncədən sətirlərə və ya səsdən eşitməyə keçən hər bir söz bizə varlığın səssiz icrasını xatırladan, təkcə özümüzlə deyil, həmişə dinləyən dünya ilə danışdığımızı xatırladan bir ağırlıq daşıyır.

Hannah Arendt dilə tarixi və kollektiv yaddaşı formalaşdıran bir akt kimi baxaraq, dil qarşısında məsuliyyət məsələsini qaldırır (The Human Condition, 1958); buna görə də poeziya və elmi əsər təkcə şəxsi baxışı ifadə etməyin yolları deyil, hər bir sözün inşa və ya məhv edə, gizlədilənləri üzə çıxara və ya həqiqəti gizlədə bildiyi əxlaqi və vətəndaşlıq aktlarıdır. Baxtin dialoqizm nəzəriyyəsi ilə (The Dialogic Imagination, 1981) vurğulayır ki, hər bir söz digər səslər arasında yaşayır və canlı qarşılıqlı əlaqə şəbəkəsinin bir hissəsinə çevrilir. Bu, yükü ikiqat artırır, çünki danışmaq kifayət deyil; dinləmək, ziddiyyətləri hiss etmək və dilin həmişə dünyanın və onun duyğularının güzgüsü olduğunu etiraf etmək lazımdır.

Mənim üçün bir şair və alim olaraq dil həm varlığın sirlərini açmaq üçün açar, həm də zamanın titrəyişini daşıyan bir ağırlıqdır; həqiqəti axtarmaq, səssizliyə qulaq asmaq və yazı ilə, nirqllə baş tutan dialoa, hörmətlə yanaşmaq öhdəliyidir.

 Danışmaq, hər səsi ölçmək və dilin ölməz yükünü çiynimdə daşımaq: Bu mənim taleyimdir. Mən ölkəmdə söz və ifadə azadlığının müdafiəsi üçün gərgin mübarizə aparmışam və bunun üçün hədsiz əvəz ödəmişəm.

T.T.Rəhimli: Lev Tolstoy dünya bədii düşüncəsinə “ruhun dialektikası” hadisəsini, Fyodor Dostoyevski isə polifonik roman modelini bəxş etdi. Sizcə, müasir dövrdə bədii fikir tarixində bu miqyasda dərin və qalıcı təsir göstərmiş yazıçı imzaları hansılardır və onların yaradıcılığını fərqləndirən əsas estetik və fəlsəfi keyfiyyətlər nədən ibarətdir?

M. Buchpapaj: Müasir incəsənətin düşüncə tarixində dərin və qalıcı iz buraxmış yazıçılar, ilk növbədə, bəşəriyyəti və dünyanı tanımağın yeni yollarını üzə çıxarmaq, ədəbiyyatı reallıq güzgüsündən qnoseoloji alətə çevirmək qabiliyyəti ilə seçilirlər. Tolstoy və Dostoyevski bu fundamental gücün paradiqmatik nümunələridir: birincilər insanlığı daim inkişaf edən əxlaqi-psixoloji proses kimi başa düşürlər, ikincilər isə fərdləri parçalanmış və cəmləşmiş bir varlıq kimi təsəvvür edir, burada vicdan, inam, şübhə və üsyan səsləri vahid hakimiyyət altında birləşmədən yanaşı mövcud olur. Bu müəlliflərin imzasını fərqləndirən təkcə nəsri məharətlə yerinə yetirmələrində deyil, həm də bədii düşüncə modellərinin yaradılmasındadır. Tolstoyun “ruhun dialektikası” fərdin heç vaxt tam olmadığını, həmişə mənəvi seçim, statik xarakterdən dinamik xarakterə keçid prosesində olduğunu bildirir. Bu, onun ədəbi külliyyatını nəsrin vicdanın təhlilinə çevrildiyi etik məkana çevirir. Dostoyevski Mixail Baxtinin konseptuallaşdırdığı polifonik roman vasitəsilə personajı müəllifin mütləq nüfuzundan azad edir və romanı rəqabətli ideyalar meydanına çevirir, hər bir səsə öz fəlsəfi muxtariyyəti ilə danışmağa imkan verir.

Müasir dövrdə oxşar təsirə malik müəlliflər bir neçə əsas xüsusiyyəti bölüşürlər: Birincisi, Kafka ontoloji absurdluqla, Prust daxili zamanla, Coys şüur axını ilə və ya parçalanmış perspektivlə, Folkner irsi formalara meydan oxumaq və yeni estetik strukturlar yaratmaq cəsarəti ilə. İkincisi, onlar tezis kimi deyil, estetik təcrübə kimi özünü göstərən, oxucunu sadəcə bir hekayəni izləməkdənsə, düşünməyə vadar edən fəlsəfi dərinliyə malikdirlər. Başqa bir fərqləndirici xüsusiyyət yerliliyə əsaslanan universallıqdır. Tolstoy dərin rus, lakin universaldır; Dostoyevski də belədir. Bu, Latın Amerikasının qlobal mifə çevrildiyi Markesdə və ya müasir insanın Əlcəzair təcrübəsinin ümumbəşəri fəlsəfi ölçülər qazandığı Kamyuda da aydın görünür. Bu müəlliflər ideyaları nümunə göstərmək üçün deyil, insan varlığının əsas gərginliklərini: günah, azadlıq, məsuliyyət, iman və absurdluğu açmaq üçün yazırlar.

Nəhayət, bu müəllifləri fərqləndirən ən mühüm xüsusiyyət estetika ilə etika arasındakı üzvi əlaqədir. Onların əsərlərində bədii forma bəzək deyil, düşüncə tərzidir. Onların ədəbiyyatı əbədidir, çünki o, təkcə öz dövrlərinə aid deyil, həm də bəşəriyyətin sorğu-sualının davamlı ölçüsünə aiddir. Odur ki, Tolstoy, Dostoyevski və onların böyük davamçıları təkcə oxunmalı müəlliflər deyil, bu gün də dialoq aparmalı olan mütəfəkkirlərdir.

 T.T.Rəhimli: Müasir bədii fikrə dərin və davamlı təsir göstərən əsas yazıçıların uğurunu təmin edən cəhətlər hansılardır?

M. Buçpapaj: Müasir sənət düşüncəsinə dərin və davamlı təsir göstərmiş yazıçılar təkcə üslub ustalığı ilə deyil, hər şeydən əvvəl fərdi qavrayışı, sosial münasibətləri və tarixi trayektoriyaları yenidən şərh edən ifadə modelləri yaratmaq qabiliyyəti ilə seçilirlər. Onların insan təcrübəsi üçün “mənanın hermenevtik paradiqması” yaratmaq bacarığı həmin yazıçıları qlobal ədəbi diskursun mərkəzinə yerləşdirir və təsirlərinin daimiliyinə zəmanət verir. Tolstoy estetik və fəlsəfi müstəvidə vicdanın dialektikası sayıla biləcək şəkildə romanı zahiri nəsrdən dərin mənəvi-psixoloji təhlilə keçirir, etik şüuru nəsr quruluşunun mərkəzinə qoyur.

Dostoyevski özünün məşhur polifoniyası vasitəsilə ideoloji plüralizmi və fərdi etika ilə sosial strukturlar arasındakı gərginliyi əks etdirən heterojen avtonom səslər sistemini ifadə edir ki, bu model povestin çoxsəsliliyinin müasir nəzəriyyələrinə təsir göstərir. İyirminci əsrdə Heminqueyin minimalizmi sükunətin estetikləşdirilməsi funksiyasını yerinə yetirir, burada linqvistik iqtisadiyyat insan təcrübəsinin ekzistensial çəkisini ifşa edir, Qabriel Qarsia Markesin magik realizmi isə mif, tarix və kollektiv təcrübənin simvolik epikulturoloji kainat kimi bir-birinə qarışdığı povest hibridi kimi fəaliyyət göstərir. Balkan ədəbi kontekstində və onun qlobal miqyasında İsmayıl Kadare xüsusilə simvolik bir paradiqmanı təmsil edir. O, tarixi, mifi və fərdi faciəni estetika, etik düşüncə və siyasi şüurun hermenevtik vəhdətdə birgə mövcud olduğu universalist povestə inteqrasiya edir. Kadare geniş şəkildə tərcümə edilmiş və beynəlxalq səviyyədə təhlil edilən əsərləri ilə Albaniyanı dünya ədəbiyyatı xəritəsində yerləşdirməklə yanaşı, ədəbiyyatın ümumbəşəri rezonansla ictimai tarixi və ictimai sosial tənqidi cəlb etmək qabiliyyətini nümayiş etdirir.

Kafka, Coys və Folkner kimi fiqurlar ədəbi və qnoseoloji qavrayışda transformasiyaları daha çox xatırladır. Kafka bürokratik hakimiyyət qarşısında ekzistensial narahatlıq və yadlaşmanı ifadə edir; Coys şüur axınını subyektivliyin tədqiqi üçün qnoseoloji alət kimi konseptuallaşdırır; Folkner nəsrdə zamanı parçalayaraq, keçmiş və indinin zaman və şəxsiyyət polifoniyasında birgə mövcud olduğu mürəkkəb yaddaş məkanı yaradır. Nəticə etibarilə, davamlı təsirə malik olan önəmli müəlliflərin imzaları təkcə stilistik yeniliklərdən deyil, həm də onların estetika, fəlsəfə və etikanı hermenevtik povest birliyinə çevirmək bacarığından ibarətdir. Onlar insan reallığını dərk etmək üçün təkcə şərh modelləri deyil, həm də mürəkkəb paradiqmalar təklif etməklə həm müasir bədii fikrin nəzəriyyəsi və praktikası, həm də qlobal ədəbi kanon üçün davamlı istinad nöqtələri yaradırlar.

T.T.Rəhimli: Zəif mətnləri dünya mətbuatına çıxaran, bununla da öz xalqının ədəbiyyatını zəif təqdim edən çoxsaylı "şairlər", "yazıçılar" var. Sizcə yaza bilməyən müəlliflərin mətnlərini dərc edən mətbuat və naşir nə dərəcədə təqsirlidir?

M. Buçpapaj: Böyük ölçüdə, bəli, mətbuat və naşirin də təqsiri var. Bir naşir və redaktor kimi bilirəm ki, ortabablığa hər hansı güzəşt mədəniyyətə zidd bir hərəkətdir. Nəşriyyatçı sadəcə bazar meneceri deyil, standartların mühafizəçisidir.

 T.T.Rəhimli: Dünya şairlərinə və oxucuya sözünüz...

M. Buçpapaj: Şairlər sadəcə söz yaradıcısı deyillər; onlar sonsuzluğun şahidləri, idrakın memarları və sükutun bələdçiləridir. Homer bizə öyrədir ki, səyahət sadəcə kosmosda hərəkət deyil, ruhun səyahəti, cəsarət və taleyin vəsiyyətidir: hər başa vurulan dəniz insanlığın daxili güzgüsüdür. Dante Aligeri bizi cəhənnəmə və cənnətə girməyə çağırır, həyatın mənasının daxili qaranlıqla üzləşməyi və hər addımda özümüzü tanımağı tələb etdiyini öyrədir.

 Uollt Uitman sözlərin bədən və ruh olduğunu, poeziyanın kainatın bir hissəsi olan hər bir fərdin məkanı olduğunu ortaya qoyur. Puşkin xatırladır ki, poeziya şəxsiyyəti tarixə, millətə bağlayır; Sergey Yesenin öyrədir ki, təbiət ruhu əks etdirir; Pablo Neruda bizi poeziyanı sevgi və üsyan aktı kimi görməyə dəvət edir; T. S. Eliot bizi müasirliyin fraqmentləri və boşluqları ilə qarşı-qarşıya qoyur; Viktor Hüqo şeiri əxlaqi məşğuliyyət kimi öyrədir; Paul Eluard və Rumi xatırladır ki, məhəbbət və transsendensiya yalnız müqəddəs dildə ifadə tapır; Odysseas Elytis və Ali Podrimja poeziyanın zaman və varlıqla əbədi dialoq olduğunu göstərir.

Oxucu passiv deyil, səyahətçi və həqiqət axtarandır. Ədəbiyyat həyatı sadələşdirmir; mürəkkəbliyini ortaya qoyur və insan ruhunun özünü tanıdığı bir güzgü təqdim edir. Dünya şairlərinə və oxucularına mesajım sadə və təvazökardır: Ey şairlər, düzlük və cəsarətlə yazın; oxucular, səbirlə oxuyun və ürəyinizi açın. Sözlə yaşayın, cəsarətlə oxuyun və unutmayın ki, poeziya bizi bir-birimizə, zamana, varlığın əbədi mənasına bağlayan körpüdür. Təşəkkür edirəm, hörmətli Təranə Turan Rəhimli!

T.T.Rəhimli: Ədəbiyyat və jurnalistikanın mahiyyətinə yönəlmiş dərin düşüncələrinizi bölüşdüyünüz üçün mən təşəkkür edirəm, hörmətli Mujo Bucpapaj.

ÖZKEÇMİŞ

Şair və ədəbiyyatşünas alim Dr. Mujo Buçpapaj müasir alban poeziyasının ən görkəmli nümayəndələrindən biridir. Ölkəsində və beynəlxalq miqyasda tanınan yazıçı, alim kimi əsərləri bir çox dillərdə nəşr olunub, bir sıra nüfuzlu uluslararası ədəbi mükafatlarla təltif edilib

O, şair, ədəbiyyatşünas alim, publisist, tərcüməçi, esseist və beynəlxalq ədəbiyyat və mədəniyyətin sadiq təbliğatçısıdır, regionda və onun hüdudlarından kənarda yüksək nüfuzlu mədəniyyət xadimi kimi qəbul edilir. Mujo Bucpapaj həm də universitetdə müəllim kimi fəaliyyət göstərir, ədəbiyyatşünaslıq üzrə fəlsəfə doktorudur. Albaniyanın 10.000 tirajla nəşr edilən, Albaniya, Kosovo, Makedoniya və Monteneqroda bütün qəzet köşklərində satılan və nəşrindən sonra hər sayı 3 gün bütün televiziya kanallarında ardıcıl olaraq Press Review-da təqdim edilən, beynəlxalq nüfuzlu bir mətbuat orqanının, 32 səhifəlik həftəlik ədəbi-mədəni "Nacional" qəzetinin təsisçisi və baş redaktorudur. Avropanın ən məşhur qəzetlərindən biri olan "National" Albaniyanın paytaxtı Tiranada çap olunur və onlayn nəşri gündəlik yayınlanır. O, həmçinin bir çox görkəmli regional və beynəlxalq yazıçı və şairlərin əsərlərini nəşr edən "Nacional" Nəşrlər Evinin qurucusu və direktorudur.

Doktor Buçpapaj müəllim olan həyat yoldaşı və universitet tələbəsi olan iki qızı ilə Albaniyanın paytaxtı Tiranada yaşayır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.02.2026)

Ramiz Göyüş, yazıçı-publisist. “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

Dəqiq yadımda deyil nə vaxtsa, hardasa oxumuşam ki,  hazırda İslandiyada yaşayan islandlar mənsub olduqarı nəslin 32-ci törəmələrini yaşayır və hər evdə bir ailə kitabı var. Həmin kitabın nüsxələri yeni yaranan hər bir ailəyə ötürülür və davam etdirilir. Buna görə də hər bir island hansı kökə mənsub olduğunu,  ulu babalarının kim olduğunu bilir. Səmimi desək çox örnək bir nümunədir. Təəssüf ki, bizdə belə bir nümunə yoxdur və indi bizim  nəslin nümayəndələrinin böyük əksəriyyəti özünün 4-5-ci nəslinin kim olduğunu, hansı nəslə mənsub olduğunu bilmir və beləliklə nəsillər arasında bağlılıq, elə bu səbəbdən də birlik itir...

Bu günlər “Ədəbiyyat” qəzetinin sonuncu - 23 yanvar 2026-cı il  tarixli nömrəsində Xalq yazıcısı Anar şərti olaraq  ”Üç əsrin ailə dastanı” adlandırdığı əsərinə yazdığı “Keçən keçdi, olan oldu” başlıqlı “Söz baş”ı  məqaləsini oxucularına təqdim etdi. Hesab edirəm ki, böyük ziyalımız və yazıçımız  bununla da yeni bir örnək ilkə addım atdı. Bundan əvvəl, 1981-ci ildə valdeynləri- Azərbaycan ədəbiyyatının iki görkəmli siması və ziyalısı - Rəsul Rzanı və Nigar Rəfibəylini itirəndə “Sizsiz” xatirə-romanını yazmaqla o,  bir örnək nümunə göstərərək, övladın öz valideynlərinə olan münasibətin, hörmətin və böyk məhəbbətin nümunəsini təqdim etmişdi. Anar yazırdı: “ANAM NİGARA, ATAM RƏSULA. Sizsiz qalıb sizdən  yazdığım bu yazını sizin solmaz, sönməz, yadımızdan silinməz xatirənizə həsr edirəm”. Böyük  həssaslıqla və göynərti hisslərlə, munis və səmimi duyğularla qələmə alınmış, xatirələrlə, anılarla, faktlarla zəngin olan  bu əsər şəxsi olmaqla bərabər milli,  milli olmaqla bəşəri bir məhəbbət nümunəsi idi.

Ötən il Anar müəllim daha bir örnək nümunə göstərməklə Azərbaycan ədəbiyyatının inkişafında müstəsna xidmətlər göstərmiş, ədəbiyyat xəzinəmizə misilsiz töhvələr bəxş etmiş iki məşhur ailə,  onların, fəaliyyəti,  şəxsiyyəti yaradıcılığı, dostluq və yaradıcılıq münasibətləri barədə “2=3+4, yaxud iki ailədə üç Xalq yazıçısı, dörd Xalq şairi” kitabını oxuculara təqdim etdi. ”Kitabı tərtib edən Xalq yazıçısı Anar uzun illər ərzində təkcə öz yazdıqlarını yox, qəhrəmanlarının - Səməd Vurğun, Rəsul Rza, Nigar Rəfibəyli, Vaqif Səmədoğlu, Ənvər Məmmədxanlı, Yusif Səmədoğlu yazdıqlarını eyni ideya estetik yaradıcılıq məcrasına qoşaraq, onları eyni axında birləşdirərək ən yeni ədəbiyyatn ən milli paradiqması olaraq təqdim etmişdir.” (Akademik Nizami Cəfərov). Düşünürəm ki, müəllif kitabda dörd Xalq şairinin və üç Xalq yazıçısının əsərlərindən, fikirlərindən, məktublaşmalarından, düşüncələrindən nümunələr gətirməklə onların istedadı, xidmətləri, Azərbaycanın ictimai-siyasi və ədəbi həyatında tutduqları mövqe barədə müasir oxucuda və gələcək nəsillərdə aydın və obyektiv təsəvvür yaratmaqla həm də uzun illər Səməd Vurğun və Rəsul Rza arasında (guya həm də onların ailələri arasında) ədəbi cameədə mövcud olan yanlış təsəvvürlərə və dedi-qodulara, Rəsul Rzanın Nigar xanıma yazdığı məktubdan aşağıdakı nümunəni  gətirməklə son nöqtəni qoyur. ”...Bizim aramızda mübarizəmi deyək, davamı deyək-paxıllıqdan bəzi çaqqallar çox istifadə edirlər. Səməd ilə mənim aramda yaradıcılıq mübarizəsi (bu sözün yaxşı mənasında) hər zaman olacaq. Mən heç bir zaman”səmədləşə” bilməyəcəyim kimi, o da “rzalaşa” bilməz.”

Kitabda eyni zamanda Səməd Vurğun və Rəsul Rzadan sonrakı dövrdə onların oğulları Anarla Yusif və Vaqif Səmədoğulları arasında mövcud olan və ömürlərinin sonunadək davam edən dostluq münasibətləri aydın şəkildə, səmimi və mükəmməl formada öz əksini tapmışdır.

Anar müəllimin ”Üç əsrin ailə dastanı” adlanan yeni kitaba yazdığı ön sözdən aydın olur ki, fasilələrlə otuz il ərzində üzərində işlədiyi bu dastanı artıq bitirib. Və yəqin ki,  yaxın zamanlarda kitab şəklində işıq üzü görəcək. Anar kimi bir nəhəng ədəbiyyat adamının 30 il üzərində işlədiyi, “beynində gəzdirdiyi, qəlbində becərdiyi, qəfil yaddaş qığılcımlarını bir əlcə kağızlara yazıb  saxladığı xatirələrin  əsasında  araya-ərsəyə gətirdiyi, pərakəndə duyğuların, dağınıq fikirlərin, pərən-pərən düşmüş anıların, dərbədər düşüncələrin əl-ayağı bir yerə yığılan” bu kitabın son dərəcə maraqlı olacağına əminəm. Ən azı ona görə ki, bu kitab həyatın hər üzünü görmüş, zəngin dünya görüşünə və  informasiyaya malik, müdrik bir yazarın “bir neçə ömrü yenidən kağız üzərində yaşatmaq təşəbbüsüdür. Bəlkə iddialı görünsə də, ölümsüzlük təmannası, keçən keçəndən, olan olandan sonra Dünyada, Zamanın axarında qaçıb uçan Vaxtın içində  qalmaq niyyətidir.” (Anar)

Yaradıcılığa gənc yaşlarından - 1950-ci illərdən başlayan, 75 illik bir yaradıcılıq yolu keçən, çoxşaxəli yaradıcılq diapazonuna malik, onlarca hekayə, povest və romanların, senarilərin, esse və xatirələrin, yüzlərlə şeirin müəllifi, çoxsaylı filmlərə quruluş vermiş, “Mİn beş yüz ilin oğuz şeiri” antologiyasının müəllifi,  görkəmli yazıçı, dramaturq, ssenarist, şair, rejissor, ictimai xadim olan Anar müəllim yeni ərsəyə gətirdiyi və yüksək dəyər verdiyi bu kitab haqqında fikrlərini belə ifadə edir: “Bu yazımı bitirib sahmana sala, nəşr edə bilsəm, ömrümün yəqin ki, ən vacib, ən önəmli işini gömüş olaram”.

 Düşünürəm, Xalq yazıçısı Anarın başa çatırdığı yeni dastanı, əslində  “Sizsiz”in və “2=3+4, yaxud iki ailədə üç Xalq yazıçısı, dörd Xalq şairi” kitabının davamı, bu üç əsəri isə trilogiya kimi də qəbul etmək olar. İstər-istəməz belə bir sual yaranır. Bu dastandan əvvəl iki mükəmməl xatirə -toplu hazırlamış Xalq yazıçısının bu əsəri yazmaq istəyi nədən və hardan yaranmışdı? Suala mütəfəkkir yazıçının özü cavab verir: ”Üç əsrin ailə dastanı” əlbətdə şərtidir. Amma hər halda məqbuldur, çünki yazının mahiyyətini əks etdirir... Üç ömrün (Rəsul Rza, Nigar Rəfibəyli və Anar nəzərdə tutulur. R.G) və bu üç ömrün fonunda bir neçə nəslin, üç əsr boyu həyat yolunu, təəssüratlarını əks etdirən dastandır. Bu nə sırf anılar, xatirələrdir, nə də sırf düşüncələr-esselər. Bu iki janrın ünsürlərindən əmələ gələn üçüncü bir janrdır. Amma sadəcə dastan deyil, sənədli dastan, real insanlar haqqında anılar, düşüncələr dastanıdır”.

Məqalədən aydın olur ki, kitabda  həmçin müəllifin tariximizdəki və ədəbiyyatımızdakı Stalin və onun Azərbaycanda “kopyası” olan Mir Cəfər Bağırov dövrü, “20-ci illərin təhsil dövrü, 30-cu illərin ədəbi həyatı, məşum 37-ci ilin və ondan sonrakı illərin repressiyaları və bununla bağlı baş verən müdhiş olaylar, Vətən müharibəsinin təhlükələri və çətinlikləri, 45-ci ilin Cənubi Azərbaycan fərəhi və ümidi, 46-cı ilin  Cənubi Azərbaycan faciəsi... Stalinin ölümü və  ona inamın darmadağın olması, Xruşşovun hökmranlığı və süqutu, Brejnyev dövrünün durğunluğu...Qarabağ faciəsinin başlanması, 90-cı ilin Qara yanvar müsibəti, 91-ci ilin Moskvada avqust qiyamı, SSRİ –nin dağılması, Azərbaycanın müstəqilliyinin bərpası, Xocalı qırğini, 91-ci ilin helikopter faciəsi, Xalq Cəbhəsinin iqtidarda olduğu müddət, Heydər Əliyevin hakimiyyətə qayıdışı” ilə bağlı, həmçinin Üzeyir bəy və Nazim Hikmətlə bağlı xatirələri, düşüncələri, qənaətləri yer alıb və güman edirəm ki, bu fikirlər, düşüncələr kitabı daha maraqlı və daha oxunaqlı edəcəkdir. Əsər həm də əhatə etdiyi dövrün real mənzərəsini əks etdirməklə, gələcək araşdırıcılar üçün zəngin bir mənbədir.

Müəllifin kitabı yazmaqda məqsədi, həm də özünə verdiyi “Mən kiməm?” sualına cavab tapmaqdan ibarətdir. Bu suala cavab vermək üçün Anar müəllim öz nəsil şəcərəsinə, tarixə səyahət edir: “Əslimizdən, nəslimizdən söhbət açanda  hadisələr... XIX əsrə qədər uzanır. Xanlıqlar dövrü, çar Rusiyasının Qafqazı zəbt etməsi, ulu babamız Məmmədxanın yaşadığı illərə düşür. Bayat boyundan, şahsevən tayfasından Məmmədyar oğlu Məmmədxan rus soldatlarına müqavimət göstərdiyi üçün çar hökuməti tərəfindən həbs edilir, zindana atılır, və zəhərləndirilərək öldürülür.

Anam tərəfindən Rəfibəylilər nəslinin də tarixdə öz yeri var. Ulu babam Ələkbər bəy Rəfibəyli-Azərbaycanın ilk siyasi partiyası- Difai partiyasının Gəncədə qurucusu, partiyanın fəxri sədri və nüfuzlu el ağsaqqalı olub. Onun oğlu, anamın atası Xudadat bəy-müstəqil azərbaycanın ilk səhiyyə naziri, daha sonra Gəncə quberniyasının general-qubernator vəzifəsini daşıyıb. 1920-ci ilin mayında Gəncə üsyanının təşkilatçılığında ittiham olunaraq... erməni müstəntiqinin...ittihamı ilə, erməni hakimin çıxardığı hökm əsasında güllələnib.”

Müəllif özünə verdiyi ritorik suala cavab tapmaq üçün kitaba övladlarını, nəvələrini, nəticələrini də daxil edir. Qəribədir. Müəllif “Mən kiməm?” sualına cavab axtardığı bir zamanda, bu yazıyla paralel olaraq “Min beş yüz ilin oğuz şeiri” antologiyasını hazırlayarkən Füzulinin “Mən kiməm?-Bir bikəsi biçarəvi-bir xaniman, taleyim aşüftə, iqbalım nixun, bəxtim yaman” beytinə, həmin ərəfədə Vilayət Quliyevin “Ağaoğlular” kitabında Əhməd bəy Ağaoğlunun” “Mən kiməm?” essesinə rast gəlir. Və  bir qəribə təsadüf. Müəllifin beyninin  “Mən kiməm?” sualı ilə məşğul olduğu bir vaxatda  iki yaş dörd aylıq qız nəvəsi balaca Deniz ona yaxınlaşaraq soruşur: - Mən kiməm? “...

Yazının sonunda müəllif  ”Üç əsrin ailə dastanı” kitabını yazmağının bir məqsədini də açıqlayır: “...mən nəslimin, ulu babalarımın iticəsi (itmək, uzaqlaşmaq, unutmaq anlamında) olmadığım kimi, nəvələrimin də əcdadlarının xatirələrinə yadlaşmalarını, yadırğamalarını, yadıca olmalarını istəmirəm. Bu kitbın bir məqsədi də budur.”

Hesab edirəm ki, Anar müəllimin bu yazıda misal gətirdiyim son fikirləri bir çağırışdır və bu çağırışı o, təkcə öz nəvə və nəticələrinə deyil, Azərbaycan xalqının bütün övladlarına, nəvələrinə və nəticələrinə ünvanlayıb, bu fikirlər təkcə çağırış deyil, həm də Anar müəllim kimi müdrik bir qocanın, el ağsaqqalının gələcək nəsillərə bir nəsihətidir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.02.2026)

Nemət Tahir, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Bu dəfə sizə bir ingilis əhvalatını danışacağam. İngiliskər and-aman eləyirlər ki, bu əhvalat həqiqətən baş veribdir.

Bir dəfə bağban saçını qaydaya salmaq üçün bərbərin yanına gəlir. Bərbər işini bitirdikdən sonra bağban borcunu ödəmək istədikdə bərbər deyir: “Hesabı ödəmək lazım deyil. Bu həftə mən hər kəsə pulsuz xidmət göstərirəm”. Bağban təşəkkür edərək gedir. Növbəti gün bərbər işə gəldikdə qapının önündə təşəkkür məktubu və 12 qızılgül olduğunu görür.

Bu gün isə çörəkçi saçını vurdurmaq üçün bərbərin yanına gəlir. O da sonda hesabı ödəmək istədikdə eyni – “Hesabı ödəmək lazım deyil. Bu həftə mən hər kəsə pulsuz xidmət göstərirəm” cümləsi ilə qarşılaşır. Çörəkçi də təşəkkür edərək gedir. Bərbər növbəti səhər işə gəldikdə qapının önündə minnətdarlıq ifadəsi olan məktub və 12 şirniyyat görür.

Növbəti gün senator bərbərin qonağı olur. Sonda bərbər yenə pul ala bilməyəcəyini və bu həftə pulsuz xidmət göstərdiyini bildirir. Senator sevinir və gedir.

Növbəti gün bərbər işə gəldikdə qapının önündə 12 senator, 10 deputat, 15 məsləhətçi, mer və bir neçə nazir, merin həyat yoldaşı və 6 övladını görür. Onların hər biri pulsuz xidmət görmək üçün bərbəri gözləyirdilər.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.02.2026)

İmran Verdiyev,

Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi. “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Oğuz təmsilçisi

 Mən Məsim Kərimi (Kərimov Məsim Abdulkərim oğlunu) yaxşı tanıyırdım.  Bir müddət təhsil sahəsində və icra (sovet) orqanlarında onunla birlikdə işləmişdik.  

O, 1937-ci ildə Oğuzun qədim kəndlərindən olan Padar kəndində ruhani ailəsində anadan olmuşdu. İndiki BDU-nun mexanika-riyaziyyat fakültəsinin məzunu idi. Qabaqcıl riyaziyyat müəllimi, gözəl təşkilatçı, məsuliyyətli rəhbər, sözü ilə əməli bir olan qayğıkeş insan idi. Onun kamil riyaziyyatçı kimi yetişməsində qəlbən şair ruhlu olması böyük rol oynayıb. Alman riyaziyyatçısı Karl Beyerştrassın dediyi kimi, “Qəlbən şair olmadan riyaziyyatçı olmaq mümkün deyil”. “O da əsil riyaziyyatçı idı, ona görə ki, əsil şair idi”. (S.Oğuz)

M.Kərim Oğuzda sayılıb-seçilən şəxslərdən olub. Övladı Rəhman Məsim oğlu yazırdı ki, “O, ömrü boyu oxuyar, öyrənməyə çalışardı. Xalqı maarifləndirmək ən böyük amalı idi. O, sənətini sevən, ona qəlbən bağlı olan, bunu böyük fəxarət sayan gözəl müəllim, kamil ixtisas sahibi idi. Kəndimizdə, rayonumuzda hamı onu gözəl bir müəllim, qabil bir şair kimi tanıyır, sevir və hörmət edirdi. Ona hamının ehtiramı vardı. Yetirmələri də onu çox istəyirdilər, onun vüqarı, ad-sanıydı onlar”.

M.Kərim həm də Oğuzun seçilən qələm sahiblərindən olub. XIX əsrdə yaşayıb-yaratmış şair Şeyx Abdulla Padarlının nəslindən idi və öz əsl-nəcabəti ilə fəxr edərdi. Şeirlərinin birində deyirdi ki,

Haqq ədalət səsiyəm,

Xalqımın nəfəsiyəm.

Abdulla Padarlının

Mən şair nəvəsiyəm.

Tələbəlik illərindən ədəbi fəaliyyətə başlayan M.Kərimin ən yaxın sirdaşı qələmi idi. “Qələmim” adlı şeirində özü də etiraf edərək yazırdı ki,

Sən Məsimin ruhu, canı, cananı,

Şərəfisən, şöhrətisən, həm kamı.

Mən səndən almışam eşqi, ilhamı,

Sən sirlisən, sehirlisən, qələmim.

Məsim Kərim, demək olar ki, şeirin bütün vəznlərində və janrlarında yazıb-yaratmışdır. Minlərlə şeirin müəllifidir. “Vardır deməyə” şeirində də yazır ki, “Şeirimin sayı çatıb üç minə, Vardır hələ sözüm, vardır deməyə”.

SSRİ Yazıçılar və Rəssamlar İttifaqlarının, AYB-nin üzvü, Əməkdar incəsənət xadimi, yazıçı Sara Oğuz M.Kərim haqqında yazırdı: “M.Kərim təbii şairdir. Xalqın dilindən, həyatdan götürdükləri onun şeirlərinin mayasıdır. O, dərin ədəbi-bədii təxəyyülə malik, canlı xalq dilində yazıb-yaradan, hər bir kəlamını, sözünü eldən, həyatdan alan lirik şairdir. Onun şeirləri həyatın inikasıdır. O, şeirlərində atalar sözlərindən, zərb-məsəllərdən, təşbeh və bənzətmələrdən, bayatı və xalq deyimlərindən bacarıqla istifadə edən, bütün varlığı ilə tanrısına bağlı, məhəbbət şairi, sevgi şairidir. Məsim Kərim poeziyası həyatın özü, sözü, sədasıdır, - desək daha doğru olar”.

Yunan filosoflarına görə, təxəyyül şeirin mahiyyətinə daxildir, ərəb və fars şairləri isə onu şeirin yaranmasının vasitələrindən sayırlar. M.Kərim də belə dərin ədəbi-bədii təxəyyülə malik idi. Özü də “Seçilmiş şeirlər” kitabında yazır ki, təxəyyül şairin qanadıdır, onu söz dünyasına qovuşdurur. Əsərlərində toxunduğu hər hansı həyat hadisəsi onun yaradıcı təxəyyülündən, təcrübəsindən və dövrün idoloji təsirindən   keçərək məzmun kəsb edir.

Şairin əsərlərində həssas oxucuları düşündürəcək mötivlər çoxdur. O, hər şeydən əvvəl öz xalqının, Vətəninin, elinin-obasının vurğunu idi. Şeirlərində Vətənin tərənnümü, xalqa bağlılıq ülvi bir məhəbbətlə təsvir olunur. Vətən istəyi şairin yaradıcılığının ana xəttini təşkil edir. Bu duyğuları onun  “Vətənsiz bircə gün yaşaya bilməm”, “Azərbaycanım”, “Balalarım, olmayaq biz Vətənsiz”, “Ana Vətənimdir mənim bu Oğuz”, “Padarın”, “Olmaz Şəkidən doyan”, “Vətən eşqi ilə yaşayıram mən” və digər şeirlərində aydın duymaq mümkündür. Şair şeirlərinin birində deyir:

Şairəm, şeirəm, qəlb sirdaşıyam,

Doğma Vətənimin vətəndaşıyam.

Mən Vətən oğluyam, bağlıyam elə,

Bu adı vüqarla gərək daşıyam.

“Vurğunam mən Oğuza” və “Ay gözəl Oğuz” adlı şeirlərdə isə şairin anadan olduğu, böyüyüb boya-başa çatdığı doğma elinə, obasına sonsuz məhəbbəti öz əksini tapıb:

Gül qoxuyur nəfəsi,

Tutub aləmi səsi.

Heyran edir hər kəsi,

Bənzəyir gözəl qıza,

Vurğunam mən Oğuza...

Uludur torpağın, uludur daşın,

Dilərəm bəlalar görməsin başın.

Olmuş Qorqud Dədə sənin sirdaşın,

Bir zaman sinəndə çalmışdır qopuz,

Mənim qeyrətimsən, ay gözəl Oğuz...

M.Kərimin şeirlərində  xalq yolunda fədakarlıq göstərmiş, qeyrətli və qürurlu vətən övladlarının, o cümlədən oğuzluların obrazları ön plandadır. Şairin xalqın keşiyində duran, onu qoruyan fədakar insanları təsvir edən  belə şeirləri də çoxdur. “Heydərsiz bircə gün biz yaşamayaq”, “Şair Məmməd Araza”, “Xalidə, ay Xalidə”, “Ziya Bünyadovun əziz xatirəsinə”, ”Xalqına güvənən...” (F.Şuşinskiyə), “Bu Oğuz elinə sən bir fərəhsən” (Ə.Seyidova), “Hədiyyə,  ay Hədiyyə”, “İgid polisim mənim” (V.Əhmədova), “M.Müşviqin 90 illiyinə”, “Ayağım altında bu torpaq durur”, “A Zabit”, “Kamandar, ay Kamandar” (Aşıq Kamandara), “Ay bizim Carı dayı”, “Yetər xala” və s. şeirləri bunlara nümunə göstərmək olar. O, belə əsərlərinin oxunaqlı olması üçün təsvir etdiyi dövrü, şəxsiyyətləri tarixi baxımından düzgün təsvir etməklə yanaşı, fərdi yaradıcılıq təxəyyülünə də geniş meydan verir.  

Şair  Azərbaycanın tanınmış həkimi, tibb elmləri namizədi, Ali Sovetin deputatı, 4 saylı Şəhər Xəstəxanasının baş həkimi, "Sağlamlıq" verilişinin aparıcısı, 91-lərdən biri olmuş, böyük el hörməti qazanmış Ə.Abdullayevə həsr etdiyi “Xalqın tarixində yaşasın adın” adlı şeirində  yazır:

Xeyir mələyisən insan donunda,

Qoymadın kimsəni əli qoynunda.

Yanar çıraq oldun xalqın yolunda,

Xalqın sənə, sən xalqına arxasan,

Görüm səni min illər yaşayasan.

Və yaxud Xalq şairi M.Araza həsr olunmuş şeirdə oxuyuruq:

Yoxdur bir kimsədən, yoxdur minnətin,

Düşübdür dillərə şanın, şöhrətin.

Sən şair oğlusan bizim millətin,

Yazginən bəşərin himnini sən yaz!

Şairlərin atası, a Məmməd Araz!

M.Kərimin şeirlərinin böyük bir qismi də Qarabağ məsələlərinə həsr olunmuşdur. Bu əsərlərdə müharibənin doğurduğu faciələr, itirilmiş torpaqların ağrısı, şəhidlərin xatirəsi, milli kimlik və azərbaycanlıların Vətənə olan sevgisi müxtəlif aspektlərdə özünü göstərir. O, cəsarətlə başımıza gətirilən müsibətlərə qarşı çıxır, xalqı ayıq-sayıq olmağa çağırır, Azərbaycanın comərd kişilərini haraylayır, gəncləri babalarına layiq olmağa şağırır. “Ağlar qalıbdı”, “Dığalara qalıbdı”, “Gəl tüpürək erməninin üzünə”, “Ruhu ağlayar”, “Erməni dığası, yağı balası”, “Alaq gavurlardan biz Qarabağı”, “Ay oğul, olginən milli qəhrəman” və digər şeirlərdə Qarabağ probleminin yaranmasının səbəbləri obyektivcəsinə açılır. Bu şeirlərlə M.Kərim sanki bir məhkəmə qurur və düşmənə ağır cəza hökmü kəsir. Vətən övladlarını bu hökmü icra etməyə, “ululardan qeyrət alıb Vətən keşiyində hünərvər olmağa, ermənini bəndə-kəməndə salmağa”, onlara öz yerini göstərməyə çağırır.

Çəkin nərə, haray salın ellərə,

Zəfər marşı yenə qosun dillərə.

Necə deyək bizim böyük Üzeyirə

Sənin Şuşan dığalara qalıbdı,

Vətən oğlu, bu ad bizə ayıbdı.

Məsim Kərimin “Komandir oğlum” adlı yeganə poeması da Qarabağ mövzusuna həsr olunmuşdur. Bu poema şairin öz oğlu, Qarabağ əlili və veteranı Qılman Kərimə həsr olunmuşdur. Poemada qəhrəmanın anadan olması, uşaqlıq, tələbəlik və hərbi xidmət illəri, toyu, Qarabağ döyüşlərindəki qəhrəmanlıqları, hərbi qospitaldakı hadisələr elə real və canlı təsvir olunur ki, oxucu özünü hadisələrin şahidi və iştirakçısı kimi hiss edir. Şair Qılmanın simasında Qarabağın azad edilməsi uğrunda qazi və şəhid olmuş cəngavər ruhlu oğullarımızın qəhrəmanlıqlarını təsvir etmiş, onların xatirəsini əbədiləşdirmişdir.

Şairin yaradıcılığında məhəbbət mövzusu xüsusi yerə malikdir. Müəllim, uzun illər Padar məktəbinin direktoru işləmiş Əntiqə Tahirli onun 2005-ci ildə Bakıda “Müəllim” nəşriyyatında çap olunmuş “Seçilmiş şeirlər” kitabına yazdığı “Cavan ruhlu şair” adlı ön sözdə qeyd edir ki, “Bəşəri poeziyanın əbədi və əzəli mövzusu olan məhəbbətin tərənnümü Məsim Kərimin poeziyasının əsas məğzini, qayəsini təşkil edir”.

Şairin məhəbbət mövzusunda olan əsərlərini şərti olaraq iki qismə bölmək olar: gözəllərin təsviri və saf məhəbbətin tərənnümü.

Birinci qismə aid olan şeirlərdə təqdim olunan gözəllər onun şəxsən gördüyü və tanıdığı insanlardır; bu şeirlərdə gözəlin aydın və konkret təsviri ilə bərabər, müəllifin özünün ona olan münasibəti də ifadə olunur. Şair B.Vətənoğlu demişkən, “Gözəl ürək ilham alır gözəldən”. Şairin “Ləzgi qızının”, “A qaçqın qızı”, “Əzəl gündən vurğunuyam gözəlin”, “A Gəncə gözəli, Gəncə gözəli”, “A dağların gözəli“, “Bizim bu gözəllərin”, “Gözəlin vəsfinə söz tapanmıram”, “Bəlkə, axtarmağa gedəm göylərə” və digər  əsərlərində gözəllər o qədər canlı və füsünkar şəkildə təsvir olunurlar ki, həmin lirik qəhrəmanlar sanki oxucu ilə təmasdadır və onun gözü önündə canlanırlar. “Ləzgi qızının” şeirində bunu aydın görmək mümkündür:

Ucadır qaməti, incədir beli,

Sözləri şəkərdir, şirindir dili.

Bənzəməz onlara nülufər gülü,

Tapılmaz tayı ləzgi qızının.

Və yaxud “A dağların gözəli” şeirində oxuyuruq:

Qaşın ayın haləsi,

Yanağın dağ laləsi.

Öldürür görən kəsi,

A dağların laləsi.

Şairin məhəbbətin tərənnümünə həsr olunmuş əsərlərinin irik qəhrəmanları aşiq və məşuq; əsas mövzusu - problematikası isə aşiq-məşuq münasibətləridir. Hicran dərdi, vüsal həsrəti, ümid və kədər, nalə və əfqan, kəskin daxili təlatümlər, həyəcan və iztirablar bu əsərlərin ana xəttini, əsas leytmotivini təşkil edir. Şair məhəbbət mövzusunda olan şeirlərini müəyyən bir hadisə ilə əlaqələndirir ki, bu da emosionallığı xeyli gücləndirir. M.Kərimin belə şeirlərinə “Sən məni əlacsız dərdə salmısan”, “Qədəminə qurban olum a dilbər”, “Əzəl gündən vurğunuyam gözəlin”, “Niyə məndən gileylisən” və başqa əsərlərini misal gətirə bilərik. Şairin “Dayana bimərəm sənsiz, sevgilim” şerində bu hissləri daha aydın görürük:

Qəlbimdə istəyin mahnı olubdur,

Canımı üzübdür, tamam yorubdur.

Məni çox əlacsız dərdə qoyubdur,

Dayana bilmirəm sənsiz, sevgilim.

Bu dünya gözümə görünür duman,

Qalmayıb vüsala nə ümid, güman.

Keçir hər günüm belə nagüman,

Dayana bilmirəm sənsiz, sevgilim.

M.Kərimin şeirlərinin bir qismi də Azərbaycanın, onun dilbər guşələrindən olan Oğuzun təbiətinin təsvirinə həsr olunmuşdur. Şair əsərlərində təbiət təsvirlərinə yer verməklə gözəl poeziya nümunələri hasilə gətirir. Təbiətə qayğıkeş münasibət tərbiyə edən belə şeirlər, həm də oxucuların estetik zövqünü oxşayır və formalaşdırır. Bu şeirlərdəki Vətən təbiətinə olan sevgi və qayğıkeş münasibət şairin vətənpərvərliyini bir daha qabarıq şəkildə üzə çıxarır.  Onun “Lalələr”, “Baharda dünyanın xoş olur halı”, “Əzəldən vurğunam gözəlliklərə”, “A qartal”, “Cır-cır bulaq”, “Ay bizim dağlar” şeirlərində vətən təbiətinin gözəllikləri böyük sevgi və şövqlə təsvir olunur. Təbii obyektlər poetik obrazlara çevrilir. Beləliklə də, bizim gözümüzdə o, tamamilə yeni bir lövhənin canlanmasına, yeni duyğuların yaranmasına səbəb olur. “Cır-cır bulaq” və ya “Lalələr” şeirlərində olduğu kimi:

Cır-cır bulaq, cır-cır bulaq,

Qoy suyundan içək doyaq.

Suyun olsun bizə məlhəm,

Deyək sənə abi zəm-zəm…

Tarlanı, çəməni, çölü, düzəni,

Baharda boy verib bəzər lalələr.

Tapanmaz özünə könül həmdəmi,

Axtarıb hər yanı gəzər lalələr.

Libası qırmızı, bağrı qapqara,

Daim həsrətlidir bir gözəl yara,

Tapanmaz dərdinə tapanmaz çara,

İntizar içində üzər lalələr…

Məsim müəllimin şeirlərinin xeyli qismi də uşaqlara həsr olunmuşdur. Bu şeirlərin əsas məziyyəti ailəyə və uşaqlara olan segvi və məhəbbətdir. Bu şeirlərdə səmimilik, ürəyəyatımlı bir yumor vardır. Bunu şairin uşaqlara həsr etdiyi“Bu gözəl bala”, “Şaxta nənənin mahnısı”, “Bağçamız”, “Bizim pişik”, “Balaca Türkan”, “Yat, balam” və digər şeirlərində aydın duymaq mümkündür. Burada uşaqların dünyasına uyğun obrazlar, sadə dil və müasir mövzular ön plandadır. Bu əsərlərdə xeyirə, gözəlliyə, qəhrəmanlığa, vətənpərvərliyə, əməyə, halallığa, dostluğa  sevgi və məhəbbət duyğuları əxz edilir. Bu da azyaşlıların dünyagörüşlərinin formalaşmasında, onların sosiallaşmasında  əhəmiyyətli rola malikdir.

 M.Kərim həm də mahnı sözlərinin (“Göy-gölüm”, “Laləyəm”, “Pəri-pəri, Simuzər”, “Şəlalə” və s.), bayatıların və bir neçə qəzəlin müəllifidir. Bayatı janrına xüsusi münasibəti olan şair yazır ki,

Bayatı elimin təmiz nəfəsi,

Bayatı dilimin həzin nəğməsi.

Bayatı canımın eşqi, həvəsi,

Dolaşar dillərdə, gəzər ellərdə.

Onun bayatı və mahnı mətnlərinin dili çox sadə və anlaşıqlıdır  Xalqın dilindən, həyatdan götürdükləri bu şeirlərinin mayasıdır.

 Şairin qəzəllərində (“Rəbbəna”, “Aşüftəyəm bir gözəlin gül rüxuna”, “Qəmzə satar” və s.) isə ənənəvi açiq-məşuq münasibətləri, aşiqin sevgilisindən gördüyü etinasızlıq, biganəlik və bu səbəbdən də onun şikayətləri əsas yer tutur. Amma onun sevdiyi gözəl öz hüsnü ilə bu sevgi iztirablarına layiqdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.02.2026)

Kübra Quliyeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Deyir, dünya sənin, dünya mənim, dünya heç kimin. Bu cümlə təkcə söz deyil — bir gerçəklikdir. Mən əməkdaşımız Harunun yazısını oxuyanda qulaqcıqlarımda Niyaməddin Musayev səslənirdi: dünya heç kimə məxsus deyil. Və doğrudan da, dünya nə sənin, nə mənim, nə də bir özgənindir. Bəs onda biz kimin dünyasıyıq? Kimin həyatındakı günəş, kimin gecəsinə ayıq?

Əgər dünya heç kimindirsə, biz dünyanın nə vecinəyik?

Məni xəlq eyləmiş öncə Xuda, sonra vermiş nəşvü-nüma… Palçıqdan yaradılmış bədənə ruh üfürüləndə sadəcə bir canlı yox, bir məsuliyyət yaranır. Tanrı səni, məni, onu-bunu yaratdı və sanki dedi: Ey palçıqdan yaradıb ruh verdiyim ən gözəl əsərim — yaşa.

Amma sadəcə nəfəs almaq üçün yox. Sadəcə günləri bir-birinə bağlamaq üçün yox. Yaşa — anlayaraq. Yaşa — soruşaraq. Yaşa — özünü tanıyaraq.

Sorğusuz-sualsız yaşamaq küləyə buraxılmış bir yarpaq kimi sürüklənməkdir. Halbuki insan yarpaq deyil. İnsan öz kökünü axtaran, küləyin istiqamətini soruşan, varlığının səbəbini düşünən bir varlıqdır. Tanrının insana verdiyi ən böyük nemətlərdən biri də düşünmək və soruşmaq haqqıdır.

Yaşa, amma niyə yaşadığını bil. Kimliyini sorğula. Xətalarını gözardı etmə — çünki xətalar insanın ən dürüst güzgüsüdür. Günahlarına bax və özünü sevməyi öyrən — çünki insan özünü sevmədən tövbənin mənasını anlaya bilməz. Gəl Mənə, danış Mənimlə, Məni dinlə — səssizliyində belə.

Hər şeyi dad. Sevincin şirinliyini də, kədərin acısını da. Çünki dadmadığın hiss, yaşamadığın həyat deməkdir. Ağla, amma daşlaşma. Sev, amma özünü itirmə. Yıxıl, amma qalxmamağı seçmə.

Ömrünü bada vermə — zaman borc kimidir, hər gün onun faizini ödəyirik. Hər ötən gün, geri qaytarılması mümkün olmayan bir əmanətdir. Bu əmanəti dəyərsizləşdirən ən böyük təhlükə laqeydlikdir.

Bəlkə də biz dünyanın sahibi deyilik. Amma biz — dünyanın şahidləriyik. Gördüklərimizi mənalandıran, yaşadıqlarımızı hekayəyə çevirən, ağrıdan inci düzəldən varlıqlarıq. Dünya heç kimindir, amma biz — həyatın əmanətiyik.

Bəs biz kimin dünyasıyıq? Bəlkə birinin ümidiyik. Bəlkə birinin duasıyıq. Bəlkə birinin həyatındakı günəş, gecəsinə ayıq. Bəlkə də ən əsası — öz taleyimizin müəllifiyik.

Dünya bizim deyil. Amma yaşamaq bizim məsuliyyətimizdir. Və bu məsuliyyəti dəyərli edən tək şey var: onu şüurlu yaşamaq.

Çünki insanın əsl mirası malik olduğu şeylər yox, yaşadığı məna qədərdir.

Və bəlkə də biz öz dünyamızıq

İnsan bəzən soruşur: əgər dünya heç kimindirsə, onda bu qədər savaş niyə var? Bu qədər ehtiras, bu qədər mübarizə, bu qədər sahib olmaq istəyi niyə doğur? Cavab bəlkə də sadədir — biz dünyanı deyil, öz qorxularımızı sahiblənmək istəyirik.

Halbuki əsl zənginlik nəyə sahib olduğunda yox, nəyə çevrildiyində gizlidir. İnsan varlığının ölçüsü mal-mülklə deyil, vicdanla, mərhəmətlə, anlayışla ölçülür. Çünki dünya bizə verilmiş bir torpaq parçası yox, yaşanacaq bir imtahandır.

Bəzən elə gəlir ki, həyat bizi sınamaqdan yorulmur. Gah sevdirir, gah itirdirir. Gah yüksəldir, gah yerlə bir edir. Amma hər sınavın içində gizli bir dərs var — insanın özünü daha dərindən tanıması üçün.

Biz bu dünyaya təkcə yaşamağa yox, iz buraxmağa gəlmişik. Böyük, məşhur izlər yox — bəzən bir ürəyə toxunmaq, bir insana ümid olmaq, bir anı gözəlləşdirmək qədər sadə və müqəddəs izlər.

Bəlkə də Tanrı insanı ona görə yaratdı ki, kainat təkcə ulduzlarla yox, şüurla və hisslə də şahidlik edilsin. Və hər bir insan bu kainatın içində nadir bir şahiddir — öz ağrısı ilə, öz sevgisi ilə, öz hekayəsi ilə.

Sən bəzən yorula bilərsən. Həyatdan, insanlardan, özündən belə… Amma unutma: yorğunluq son deyil, sadəcə nəfəs almaq üçün verilmiş bir fasilədir. İnsanı yaşadan tək şey güc deyil — ümiddir.

Ümid — insanın ruhuna pıçıldayan ən səssiz, amma ən güclü səsdir. Deyir ki, davam et. Hələ deyil. Hələ bitməyib. Hələ deyəcək sözün, yaradacaq mənan, sevəcək bir anın var.

Və bəlkə də ən sonda anlayırıq: dünya heç kimindir, amma biz öz həyatımızın məsuliyyət daşıyıcılarıyıq. Hər seçimimizlə öz dünyamızı qurur, hər səhvimizlə onu yenidən yazırıq.

Dünya heç kimindir. Amma biz öz dünyamızıq. Öz ağrımızla, öz nurumuzla, öz yolumuzla…

Və yaşamaq — bu yolu qorxmadan getməkdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.02.2026)

Şərəf Cəlilli,

Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru. “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

Laliş məbədindən Şahid Bincar əfsanəsinə

Xristianlığın mənəvi əzəmətindən, zərdüşdülüyün nurundan bəhrələnən, özlərinə yeni bir dünya, aləm və inanc sistemi yaradan, Mələk Tausun, Şahid Bincar soyunun, Laliş məbədinin müqəddəsliyinə bağlı olan yezidilər barədə az danışılıb, az yazılıb. Orta Şərqin ortasında savaşların, dinlərin, imperiyaların arasında bərqərar olan, amma hər birindən təcrid edilən yezidilər yüz illər boyu cəmiyyətdən uzaq tutulmuşdur. Sürgünə məhkum edilsələr, cəmiyyətdən kənar saxlanılsalar da, hələ də varlıqlarını qorumaqdadırlar.

Mesopotamiyanın minillik mədəniyyət xəritəsindən boylanan, zərdüşdülükdən od, atəş və günəş inancını alan, xristianlıqdan vaftizəbənzər arınma ayinlərini, islamdan isə surə və ayələrin, dini mərasimlərin özəlliyini götürən yezidilər ayaqda qalmaq, varlıqlarını qorumaq üçün mübarizə apardılar. Ayrı-ayrı xalqlardan və dinlərdən əxz etdikləri düşüncə sistemindən özlərinə məxsus inanc sistemi yaratdılar.

Mən yalnız məni yaradan Tanrıya itaət edərəm

Yezidilərə görə, Tanrı aləmi yaratmış, sonra onu yeddi mələyin ixtiyarına vermişdir. Bu yeddi mələyin ən önəmlisi Mələk Tausdur. Mələk Taus tovuzquşunun qanadlarında göy üzünün bütün rənglərini özündə ehtiva edən, həm gözəgəlimli, həm də sirli, möcüzəvi bir varlıqdır. İslamda şeytan kimi qəbul edilən bu varlıq – Mələk Taus yezidilikdə yaradılışın ən mühüm ünsürlərindən biri sayılır. Tanrı ona insanları yaratmaq izni və eyni zamanda vəzifəsidir.

Tanrı Mələk Tausa həm də belə bir göstəriş də verir: Tanrıdan ruh, vəzifə və səlahiyyət almasına baxmayaraq, Mələk Taus “Mən yalnız məni yaradan Tanrıya itaət edərəm” deyərək, buna etiraz edir. Qüruru, daha doğrusu, hikkəsi üzündən Tanrıya etiraz edən Mələk Tausun cəzası “40 min il odda yanmaq olur. Bir gün odda yanarkən göz yaşlarını sel kimi tökən Mələk Tausun ah-naləsi Tanrını yumşaldır. Onun göz yaşları təkcə alovu söndürmür, Tanrı ilə barışmasına da vəsilə olur. Bu səbəbdən Mələk Taus yezidilər üçün həm yaxşılığın, həm də pisliyin qaynağı kimi qəbul edilir. Yer üzündəki düzən və mizanı o yaradır”.

Tanrı Şahid Bincara bir mələk göndərir...

Yezidi inancının mərkəzində dayanan Şahid Bincar hekayəsi – əfsanə, nağıl və dastan özəlliyi ilə yaddaşdan yaddaşa ötürülərək günümüzə qədər gəlib çatmışdır. Əfsanəyə görə, Tanrının yaratdığı ilk iki insandan 80 uşaq dünyaya gəlir. Lakin aralarındakı səmimiyyət və hüzur uzun sürmür və onlar bir imtahana çəkilirlər. Tanrıdan nida gəlir: hər biri ruhunu və düşüncələrini bir küpəyə dolduracaq, ağzını bağlayıb 40 gün gözləyəcək. Qırx gün sonra küpələr açılır. Kişinin küpəsindən Şahid Bincar çıxır, qadının küpəsindən isə əqrəblər, ilanlar, sürünənlər və qorxulu varlıqlar, məxluqlar çıxır.

İlk baxışda ata və anaları Şahid Bincarı elə sevirlər ki, digər uşaqları unudarlar. Söhbətin böyüməsi digər 79 övladın kininə, nifrətinə, paxıllığına səbəb olur və onları bir araya gətirərək Şahid Bincarın öldürülməsinə qərar verirlər. Küpədən ilan, çayan, əqrəb çıxan qadın tayının gizli xəbər verməsindən sonra edam başlanacaqdı. Hər şeyi duyan və görən Mələk Taus dörd cinə əmr verir. Gecə olarkən cinlər bu 79 uşağın ağızlarına üfürərək onlara yeni nəfəs verirlər. Səhər oyandıqlarında artıq onlar başqa bir ruh halında idilər. Ana “öldürün” əmri verərkən artıq kimsə onu dinləməz. Beləliklə, Şahid Bincar ölüm hökmündən, edamdan xilas olur.

Sonra Tanrı Şahid Bincara bir mələk göndərir. Onun mələklə izdivacından doğulan körpə bu gün yezidilər kimi tanıdığımız soyun atası, soy ağacı olaraq qəbul edilir. Bu səbəbdən də yezidilik üzərindən keçiləcək adi bir din və ya sadə bir xalq deyil; ulu Tanrıdan doğulmuş, törə-mirası olan bir qövmdür. Onu da qeyd edək ki, dinə sevgi və inanc kitabdan öyrənilmir. Yezidilərdə bu ali məqam yazı mədəniyyətinə deyil, yaddaşdan yaddaşa ötürülmə ənənəsinə bağlıdır. Hələ də yaşayan və yaşadılan bir tarix kimi dəyərlidir.

Bir yezidi yalnız öz inancına mənsub biri ilə ailə qurub nəsil artıra bilər

Dinlənilən, anlaşılan və yaddaşdan yaddaşa ötürülən bu inanc sayəsində yezidilər yüz illərdir ayaqdadırlar. Əldə olunan məlumatlardan bəlli olur ki, dinini, dilini, mədəniyyətini, adət-ənənələrini, tarixini və inancını bir bütöv halda qoruyan yezidilər milli kimliklərini və mənəvi əzəmətlərini qorumaq üçün bir toplum olaraq üç istiqamətdə idarə olunurlar. Əsas qatda inancı qoruyan və mühafizə edən zümrə, ikinci səviyyədə cəmiyyəti idarə edən rəhbərlik, alt qatda isə rəhbər strukturların qaydalarını və inancın mahiyyətini icra edən xalq dayanır.

Yezidi təliminə əsasən, bir yezidi harada doğulubsa, orada qalmalı, artıb-çoxalmalı, inancına və dəyərlərinə sahib çıxmalıdır. Ailə münasibətləri, evlilik məsələsi və nikah mərasimi yezidiliyin əsas şərtlərindəndir. Yezidilik dininin qaydalarına görə, bir yezidi yalnız öz inancına mənsub biri ilə ailə qurub nəsil artıra bilər. Bir yezidi özgə dinin və millətin daşıyıcısı ilə nikaha girib genetik kodlarını qarışdıra bilməz. Hətta eyni inanca sahib olsa belə, özgə soya və ya etnik qrupa mənsub biri ilə də nikah qadağandır. Kənardan baxanda qəribə görünən bu fakt sübut edir ki, yezidilər də yəhudilər kimi gen və qan bağlarını, inanclarını qoruyan qövmlərdəndir. Qapalı həyat tərzi sürən, milli və dini kimliyini qoruyan yezidilər məhz bu səbəbdən min illərdir yaşayır, mənəvi əzəmətlərini qorumaq uğrunda mücadilə edirlər. Qoyduqları sərt qanunlarla keçmişdən bu günə gəlib çıxan yezidilər minillər boyu çoxsaylı soyqırımlar, qətliamlar, müharibələr və sürgünlər görsələr də, məhz bu qaydalarla özlərini yaşadıblar. Din dəyişdirməyi, inancdan dönməyi və yaddaşdan qopmanı ölümdən ağır hesab edirlər.

İŞİD-in Şənqala hücumu yezidiləri yurdundan didərgin saldı

Yezidilərin üzləşdiyi ən böyük təcavüz və təhdid dolu hücum isə 2014-cü il hadisələri ilə bağlıdır. İŞİD-in Şənqala hücumu yezidiləri yurdundan didərgin saldı, kütləvi soyqırıma səbəb oldu. Minlərlə yezidinin öldürülməsi, on minlərlə insanın dağlara çəkilməsi, qocaların, qadınların, körpələrin köləyə çevrilməsi, ailələrin dağıdılması insan haqlarından danışan dünyanın sükutu ilə müşayiət olunub, səssizliyini ortaya qoydu. Şənqal qalasının süqutu, Şənqalın yerlə-yeksan edilməsi onu sadəcə bir xatirəyə və soyqırım ünvanına çevirdi.

Bütün bunlara baxmayaraq, yezidilər hələ də həyatda qalmaqda, yurda dönmək arzusu ilə mübarizə aparmaqdadırlar. Bəziləri Avropada yeni həyat qursalar da, böyük əksəriyyəti köçkün şəhərciklərində yaşayır, kiçik bir qismi isə Şənqala dönərək ata-baba yurdlarında dağılmış yuvalarını yenidən qurur. Beynəlxalq siyasətin dəstəyindən məhrum qalan, unudulan Şənqalın da, yezidilərin də etiraf edək ki, bu gün hələ də bir ümidi var – özlərinə və Tanrıya.

Şimali Mesopotamiya – Yezidiliyin döyünən qəlbi

Yezidilik bir məzhəb din, daha doğrusu dini düşüncə və inanc sistemi kimi Şimali Mesopotamiyada, xüsusilə Şənqalda döyünür. Yezidilər üçün İraqın Laliş vadisi Yer üzündə ən müqəddəs, qudsal yer hesab edilir. Harada yaşamasından asılı olmayaraq, hər bir yezidi ömründə bir dəfə də olsa Laliş vadisinə ziyarətə gəlməyi, hac etməyi mənəvi borc bilir.

Əldə olunan məlumatlardan görünür ki, Yezidilər ibadət zamanı qibləni günəşin doğduğu yer olaraq qəbul edir. Üzü günəşə tərəf ibadət edir, gündə üç dəfə dua edərək səcdəyə dururlar. Suyu, odu və atəşi arınmanın simvolu kimi qəbul edən yezidilər bunu Tanrıya ibadətin və təbiətə sevginin nümunəsi sayırlar.

Əski gələnəklərini, oda, işığa, atəşə və axar suya inancını qorumaq üçün yezidilər İŞİD-in dəhşətli hücumlarına baxmayaraq ibadətlərini dayandırmamışlar.

Kahı – yezidilərin rasionundan niyə çıxarıldı?

Yezidilik haqqında tez-tez yanlış başa düşülən məsələlərdən biri də onların müəyyən qidaları yeməməsi ilə bağlıdır. Bəziləri bunu sadəcə qida qadağası kimi qəbul etsə də, əslində arxasında dərin bir həqiqət dayanır. Əfsanəyə görə, Mələk Taus bir kahı bitkisindən qorunma üçün yardım istəyir. Lakin kahı bu istəyini geri çevirir və yarpaqlarını yumub içində gizlənir. Bu səbəbdən də kahı və oxşar tərəvəzlər – iç-içə keçən kahı-kələm formalı bitkilər – Yezidilər tərəfindən qida rasionundan çıxarılır. Bu ənənə, Mələk Tausun kədər yeri ilə bağlı yaddaşdan yaddaşa ötürülür.

Genetik kodlarını, dini etiqadlarını qorumağa çalışan yezidilər yalnız inancına mənsub olan biri ilə evlənir və nəsil artırırlar. Bu qaydalar minillər boyu dəyişməyib. Yezidilərin inanc və etiqadlarını qorumaq üçün qoyduğu sərt qaydalar onları həm də hörmətə layiq edir. Baxmayaraq ki, dini tarixi mənbələrdə onlar müsəlman cəmiyyətlərində xüsusi statusda qeyd olunub.

Zülfi Livanelinin “Huzursuzluq”undan Ahmet Umutun “Kavim”inə

Şərqin məşhur ədiblərindən biri, Zülfi Livaneli, “Huzursuzluq” romanında Şənqal faciəsini, yezidilər üzərində törədilmiş soyqırımı və qətliamı işıqlandırır. Bu əsər həm tarixi, həm də ədəbi baxımdan Yezidilərin yaşadıqları faciələri sənədləşdirən ciddi bir mənbədir.

Romanını bir sevgi hekayəsi ilə başlayan müəllif, savaşın faciəsini və bir şəhərin yerlə-yeksan edilməsini tarixi faktlarla təsvir etdiyi kimi, yəhudi mədəniyyətinin inancını, insan sevgisini də ilmə-ilmə, naxış-naxış toxuyur.

Ahmet Umutun “Kavim”i romanı isə hüquq-mühafizə orqanları daxilində yezidiləri diqqət mərkəzinə çəkir. Əsər, onları azsaylı xalq, qövm olaraq aşağılayanların ikili standartlarla üzləşdiyini göstərir. Hər iki müəllif yezidilərin yalnız tarix kitablarında və arxiv sənədlərində deyil, həm də insani münasibətlərdə, sevgi hekayələrində, tarixi romanlarda və bədii-publisistik yazılarda tanınmasının vacib olduğunu vurğulayır.

Yezidilər dünyanın ən qədim, eyni zamanda ən az tanınan qövmüdür. Minillər boyu üzləşdikləri faciələr, soyqırımlar, qətliamlar, deportasiyalar və miqrasiyalar onların yalnız inancını deyil, varlığını da sınağa çəkmişdir. Buna baxmayaraq, onlar ömür boyu milli mənlik və kimlik uğrunda mücadilə edərək ayaqda qalmağı bacarmışlar.

Təhdidlərə, hücumlara baxmayaraq, Yezidilər hələ də Yaxın və Orta Şərqin ürəyində mövcuddur. Laliş Məbadində hacc ziyarəti edən, Şahid Bincar əfsanəsini dinləyən, qan və gen bağlarını, yaddaşdan yaddaşa ötürülən ənənələrini qoruyan Yezidilər var. Onlar dağılan yurdlarını – Şənqaı yenidən tikir, günəşin doğduğu tərəfə üz tutaraq ibadətlərini davam etdirirlər.

Millət və məmləkət də insan kimidir: Yaddaşı ilə yaşayır, doğulur, ümid edir, sevilir, köç edir və geri dönür. Yaddaş yeri, irsi və mirası ilə yaşayır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.02.2026)