Nail Zeyniyev, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bəzi kitablar var ki, bitəndən sonra rəfə qoyulur və bir daha açılmır. Onlar pis olduqları üçün yox, əksinə, oxucuya güclü bir təəssürat verdikləri üçün təkoxunuşlu qalırlar. Bu hadisə ədəbiyyatda nadir deyil, sadəcə çox az danışılır: əsər oxunur, təsir edir, amma geri çağırmır.

Ədəbiyyat tarixində təkrar oxunma uzun müddət dəyər ölçüsü sayılıb. “Yenidən oxunmursa, demək ki, dərin deyil” fikri hələ də yaşayır. Amma bu yanaşma hər mətnə uyğun gəlmir. Çünki bəzi əsərlər məhz ilk qarşılaşma üçün yazılıb. Onlar oxucunu sarsıdır, amma ikinci görüş üçün artıq söz demir.

Bir dəfəlik təəssürat yaradan mətnlər adətən süjetə deyil, vəziyyətə söykənir. Orada əsas məsələ “nə oldu” yox, “nə hiss etdim” sualıdır. Hiss isə təkrara dözmür. Eyni ağrını ikinci dəfə oxumaq olmur, eyni təəccüb yenidən baş vermir. Oxucu məhz buna görə geri qayıtmır  mətn borcunu artıq ödəyib.

Bu cür əsərlərin problemi deyil, taleyidir. Onlar xatirəyə çevrilmək üçün yazılıb. Oxucu onları xatırlayır, sitat gətirir, təsirini daşıyır, amma yenidən oxumağa ehtiyac duymur. Bəzən bu, on dəfə oxunan, amma heç nə buraxmayan kitabdan daha güclü ədəbi varlıqdır.

Bir dəfəlik oxunan mətnlər çox vaxt dövrün sinirinə toxunur. Onlar zamanın ruhunu daşıyır, amma zamandan kənara çıxmağa iddia etmir. Bu da onları köhnəldə bilər, amma dəyərsizləşdirmir. Əksinə, müəyyən bir anın ədəbi sənədinə çevirir.

Ədəbiyyatda hər əsərin ömrü eyni olmamalıdır. Bəziləri həmişəlik qalır, bəziləri isə lazım olduğu anda gəlir. Təkrar oxunmayan əsər bəzən oxucunu deyil, oxucunun həyatındakı bir mərhələni hədəf alır. O mərhələ keçəndə, kitab da səssizcə geri çəkilir.

Bəlkə də problem “niyə yenidən oxunmur?” sualında deyil. Əsas sual budur: ilk oxunuşda nəyi dəyişdi? Əgər cavab varsa, o mətn artıq öz işini görüb.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.02.2026)