İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

Rəssam öz karyerasının ilk illərində realizm üslubunda, sonralar abstrakt tablolar yaratmağa başlayıb. Realist üslubda işlədiyi zamanlarda ailə üzvlərinin və digər insanların portretləri və naturadan işlər çəkib. Onun yaradıcılığının əsası başlıca olaraq spektrin əsas rəngləri əsasında qurulub.

Xalq rəssamı Mirnadir Zeynalovdan danışıram.

 

Mirnadir Zeynalov 12 noyabr 1942-ci ildə Bakının Buzovna kəndində doğulub. 1963-cü ildə ilk peşə təhsili olan Əzim Əzimzadə adına Rəssamlıq Məktəbini, daha sonra isə 1973-cü ildə Moskva Poliqrafiya İnstitutunun Qrafika fakültəsini bitirib. Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının və "Yeni Era" Ümumdünya Sənət Akademiyasının həqiqi üzvü olub.

Mirnadir Zeynalovun peşəkar boyakarlıq karyerası 1970-ci illərdən başlayıb. O, Abşeron rəssamlıq məktəbinin görkəmli nümayəndələrindən, xüsusilə, Cavad Mircavadov, Qorxmaz Əfəndiyev, Kamal Əhmədov, Ənvər Əsgərov, Nazim Rəhmanov, Fərhad Xəlilov kimi rəssamlardan təsirlənib. Rəssamın əsərlərində doğulub böyüdüyü Abşeronun sərt təbiətinin, mənzərələrinin əks olunması mühüm yer tutur. Bunlardan "Tək ağac" (1974), "Köhnə kənd" (1989) əsərlərini xüsusilə fərqlənirlər.

Onun kompozisiyalarında kollaj və instalyasiya elementləri ayrılmaz hissəyə sahibdir. Onun yaradıcılığında realizm üslubunda çəkilən portretlərə, lirik mənzərə əsərlərinə, həmçinin, yalnız müxtəlif rəng çalarlarının istifadə edildiyi abstrakt həllərədək fərqli janr və üslublara rast gəlmək mümkündür.

Mirnadir Zeynalovun dəfələrlə fərdi sərgiləri keçirilib. Rəssamın əsərləri Moskva, Kiyev, Hyuston, Los-Anceles və başqa şəhərlərdə sərgilənib, 2013-cü ildə Londondakı "Sothbeys" auksionunda dəyər qazanıb. Onun dəyərli əsərləri Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyinin və Azərbaycan Dövlət Rəsm Qalereyasının fondunda qorunub saxlanılır.

Mirnadir Zeynalov 4 mart 1992-ci ildə "Azərbaycan Respublikasının əməkdar rəssamı", 29 dekabr 2006-cı ildə isə "Azərbaycan Respublikasının xalq rəssamı" fəxri adlarına layiq görülüb. Həmçinin 1976-cı ildə Moskva şəhərində keçirilən ümumittifaq sərgisində SSRİ Rəssamlıq Akademiyasının diplomunu alıb, 1989-cu ildə Bakıda keçirilən "Xəzəryanı ölkələri rəssamlarının bienallesi"ndə "Yaz bağı" əsəri bürünc medala layiq görülüb.

Rəssam 10 mart 2021-ci ildə 78 yaşında vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.03.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

Onun əsərləri dəfələrlə dünyanın 50-dən çox ölkəsində — ABŞ-də, Kanadada, Meksikada, Belçikada, Almaniyada, İtaliyada, İngiltərədə, Fransada, Misirdə, Yuqoslaviyada, Hindistanda, Livanda, Bolqarıstanda, Monqolustanda, Macarıstanda, Rumıniyada, Polşada, Çexoslovakiyada, Kubada, Türkiyədə nümayiş olunmuş və müxtəlif diplomlara və fəxri fərmanlara layiq görülüb.

Rəssamın 100-ə yaxın əsəri Rusiyanın muzey kolleksiyalarında, MDB ölkələrinin muzeylərində, ABŞ, Belçika, Fransa, Almaniya, Türkiyə, İspaniya, Bolqarıstan, Yuqoslaviya, Çexoslovakiyanın muzeylərində, şəxsi kolleksiyalardadır…

 

Xalq rəssamı Nadir Qasımov 1928-ci il may ayının 22-də Bakıda anadan olub. 1941–1946-cı illərdə Əzim Əzimzadə adına Bakı Rəssamlıq Məktəbində təhsil alıb. 1947–1953-cü illərdə isə Sankt-Peterburqda İ.E.Repin adına Rəssamlıq Akademiyasında (İohansonun emalatxanasında) təhsilini davam etdirib. 1953–1954-cü illərin beynəlxalq və respublika sərgilərində portret və mənzərə əsərləri uğurla nümayiş etdirilib.

Onların sırasında SSRİ Xalq artistləri Bülbülün və Mərziyyə Davudovanın, qocaman neft ustası Gülbala Əliyevin portretlərini göstərmək olar. Rəssamın yaradıcılığında romantiklik ən çox bu səpkidən olan əsərlərdə duyulur. Bu növ rəngkarlıq nümunələrinə "Xəzərdə külək" (1991), "Dəniz coşur" (1975), "Xəzərin günəşi və küləyi" (1990), "Buludlu gün" (1991), "Dəniz və qayalar", "Xəzər dənizi" (1990) kimi əsərlərin adlarını çəkmək olar.

"1990-cı ildə Xəzər üzərində" adlı mənzərə əsərində 1990-cı ilin qanlı 20 Yanvar faciəsi əks etdirilib. Bu əsər rəssamın mənzərə vasitəsilə xalqının faciəsini obrazlı şəkildə göstərmək istedadını üzə çıxarıb. Rəssamın sevimli mövzusu təkcə Xəzər olmayıb. Tez-tez Azərbaycanın kənd və rayonlarında yaradıcılıq səfərlərində olan rəssam təbiətlə yanaşı sadə əmək adamlarına, qadınların zəhmətinə qiymət verib, onlardan ilham alıb.

Elə bunun nəticəsində 1960-cı illərdə onun "Pambıq dağında", "Çəltik sahəsində", "Analar", "Lənkəran bazarı", "Rəfiqələr", "Yüksək dağlar", "Lalələr", "Bizim torpaq" tabloları meydana çıxıb. 1961-ci ildə R.Mustafayev adına Azərbaycan Dövlət İncəsənət Muzeyində təşkil olunan ilk fərdi sərgisində rəssamın qədim və müasir Çinə həsr etdiyi 50-yə yaxın mənzərə və portret işi nümayiş etdirilib.

Nadir Qasımov 1958–1969-cu illərdə Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının İdarə Heyətinin üzvü, 1967–1969-cu illərdə Bakı Şəhər Sovetinin üç çağırış üzrə deputatı seçilib.

Nadir Qasımovun yaradıcılığı 1940-cı illərin sonundan 2000-ci ilə kimi davam edən yarım əsrdən çox bir dövrü əhatə edib. 1970–2000-ci illərdə İncəsənət Universitetində pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olub, Boyakarlıq kafedrasının professoru olub.

 

Mükafatları

- "Əməkdə fərqlənməyə görə" medalı

- "Azərbaycan SSR əməkdar rəssamı" fəxri adı

- "Azərbaycan Respublikasının xalq rəssamı" fəxri adı

 

Nadir Qasımov 2000-ci il mart ayının 10-da vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.03.2026)

 

Kənan Məmmədli,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

Məsələn, biz Dərvişin Parisi “partlatması” barədə müasir tələblərə uyğun bir yaxşı film çəkib onu ingilis və fransız dillərinə çevirib dünya kinoprokatına sala bilsək, inanılmaz şöhrət və gəlir tapar bu film. Onda Axundov dühasının ştrixləri tam halda cəmləşibdir.

Amma biz özümüzü dünyaya tanıda bilmirik əfsus ki...

 

Axundovun yeri

XIX əsr Azərbaycan ədəbiyyatı və ictimai fikrinin ən görkəmli simalarından biri olan Mirzə Fətəli Axundzadə (1812–1878) Azərbaycan dramaturgiyasının və realist ədəbiyyatının banisi kimi tanınır. O, yalnız yazıçı və dramaturq deyil, həm də filosof, maarifçi, publisist və ictimai xadim kimi Şərq mədəniyyətində mühüm rol oynamışdır. Axundzadənin yaradıcılığı Azərbaycan cəmiyyətində yeni düşüncə tərzinin formalaşmasına, maarifçilik ideyalarının yayılmasına və müasir ədəbiyyatın inkişafına güclü təsir göstərmişdir.

 

Həyatı və təhsili

Mirzə Fətəli Axundzadə 1812-ci ildə indiki Azərbaycanın Şəki bölgəsində (o dövrdə Nuxa adlanırdı) anadan olmuşdur. Gənclik illərində o, əvvəlcə dini təhsil almış, ərəb və fars dillərini öyrənmişdir. Lakin sonralar dünyəvi elmlərə maraq göstərərək Şərq və Qərb mədəniyyətlərini dərindən öyrənmişdir.

Onun həyatında mühüm mərhələ Tiflisdə keçirdiyi illər olmuşdur. Burada o, Qafqaz canişinliyində tərcüməçi vəzifəsində çalışmış, rus və Avropa ədəbiyyatı ilə yaxından tanış olmuşdur. Bu mühit Axundzadənin dünyagörüşünün formalaşmasına böyük təsir göstərmişdir.

 

Azərbaycan dramaturgiyasının banisi

Axundzadə Azərbaycan ədəbiyyatına ilk realist komediyaları gətirən yazıçı kimi tanınır. Onun əsərlərində dövrün sosial problemləri, cəhalət, mövhumat və gerilik tənqid olunur. Yazıçının komediyaları yalnız Azərbaycanda deyil, bütün Şərqdə dramaturgiyanın inkişafına təkan vermişdir.

Onun ən məşhur əsərləri bunlardır:

• “Molla İbrahimxəlil kimyagər”
• “Hekayəti-müsyö Jordan və dərviş Məstəli şah”
• “Sərgüzəşti-vəziri-xani-Lənkəran”
• “Hacı Qara”
• “Mürafiə vəkillərinin hekayəti”
• “Xırs quldurbasan”

Bu əsərlərdə Axundzadə satira və yumor vasitəsilə cəmiyyətin geriliklərini ifşa edir, insanları elmə, maarifə və yeniliyə çağırır.

 

Fəlsəfi və maarifçi fəaliyyəti

Axundzadə yalnız dramaturq deyil, həm də böyük maarifçi idi. O, Şərq cəmiyyətində elmin və təhsilin inkişafını vacib sayırdı. Yazıçı cəhalətə və dini fanatizmə qarşı çıxır, insanın azad düşüncəsinin tərəfdarı idi.

Onun məşhur fəlsəfi əsərlərindən biri “Kəmalüddövlə məktubları”dır. Bu əsərdə Axundzadə Şərq cəmiyyətinin geriliyinin səbəblərini təhlil edir və islahatların vacibliyini vurğulayır.

 

Əlifba islahatı ideyası

Axundzadə Azərbaycan və ümumiyyətlə türk xalqları üçün əlifba islahatı ideyasını irəli sürən ilk ziyalılardan biri olmuşdur. O, ərəb qrafikasının çətinliyini göstərərək daha sadə və səs sisteminə uyğun əlifbanın tətbiqini təklif edirdi. Bu ideya sonradan türk dünyasında aparılan əlifba islahatlarının əsasını təşkil etmişdir.

 

Ədəbiyyata və mədəniyyətə təsiri

Mirzə Fətəli Axundzadənin yaradıcılığı Azərbaycan ədəbiyyatında yeni mərhələnin başlanğıcı sayılır. Onun ideyaları sonrakı dövrdə bir çox görkəmli ziyalılara təsir etmişdir. Məsələn:

• Cəlil Məmmədquluzadə
• Üzeyir Hacıbəyli
• Hüseyn Cavid

Bu sənətkarların yaradıcılığında Axundzadənin maarifçi və realist ənənələrinin davamını görmək mümkündür.

 

Əbədiyaşarlıq

Mirzə Fətəli Axundzadə Azərbaycan mədəniyyət tarixində dönüş yaradan şəxsiyyətlərdən biridir. O, dramaturgiya məktəbinin əsasını qoymuş, realist ədəbiyyatın inkişafına yol açmış və maarifçilik ideyalarının yayılmasına böyük töhfə vermişdir.

Onun əsərləri bu gün də aktuallığını qoruyur və Azərbaycan ədəbiyyatının qızıl fonduna daxildir.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.03.2026)

 

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

Adətən Lənkəran bölgəsi öz sitrus meyvələri, çayı ilə, eləcə də hərbçiləri ilə, Qarabağ bölgəsi isə füsünkar təbiəti və xanəndələri ilə özündən söz deyir. Amma haqqında danışacağımız şəxs sübut edir ki, yazılana hərdən korrektə etmək də lazım gəlir.

Bu şəxs bu gün anadan olmasının 86-cı ildönümü qeyd edilən, bir vaxtlar məşhurluğu ilə ad eləmiş xanəndə Canəli Əkbərovdur.

 

Canəli  Əkbərov 10 mart 1940-cı ildə Lənkəran rayonunun Tükəvilə kəndində anadan olub. Muğam sənətini atasından öyrənib. Azərbaycan Dövlət Filarmoniyası yanında muğam məktəbində təhsil alıb. O, 1963–1964-cü illərdə Seyid Şuşinskinin, 1969–1972-ci illərdə isə Xan Şuşinskinin tələbəsi olub. 1982-ci ildə Azərbaycan Dövlət Musiqi Məktəbini bitirib.

Canəli Əkbərov 1965-ci ildən Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasının, 1976-cı ildən isə Azərbaycan Dövlət Opera və Balet Teatrının solisti olub. Xanəndə bu teatr səhnəsində muğam operalarında bir sıra yadda qalan obrazlar: Məcnun və İbn-Səlam (Ü.Hacıbəyov – "Leyli və Məcnun"), Şah İsmayıl (M.Maqomayev – "Şah İsmayıl"), Aşıq Qərib (Z.Hacıbəyov – "Aşıq Qərib") obrazlarını yaradıb.

Canəli Əkbərov xarici ölkələrdə — Almaniyada, Malidə, Avstriyada və s. ölkələrdə dəfələrlə qastrol səfərlərində olub. Səmərqənddə keçirilən Şərq musiqi simpoziumunda və Kuybışevdə Şərq xalqlarının musiqi festivalında böyük nailiyyət əldə edib. İfa etdiyi bütün muğamlar dəsgahlar vallara və disklərə yazılıb.

Canəli Əkbərov muğam müəllimi kimi gənc xanəndələr nəslini yetişdirib, Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetində "Muğam sənəti" kafedrasının müdiri vəzifəsində çalışıb.

 

Filmoqrafiya

1. Havalansın Xanın səsi

2. Mənsuriyyə sorağında

3. Zəlimxan dastanı

4. Biz qayıdacağıq

5. Muğamat var olan yerdə

6. Sevda yolu. Canəli Əkbərov

7. İki xan arasında bir can

 

Təltif və mükafatları

1. "Azərbaycan Respublikasının xalq artisti" fəxri adı

2. "Azərbaycan SSR əməkdar artisti" fəxri adı

3. "Şərəf" ordeni

4. "Şöhrət" ordeni

5. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdü

6. 1-ci dərəcəli "Əmək" ordeni

7. "Sənətkar" medalı (Azərbaycan Teatr Xadimləri İttifaqı)

 

Ustad sənətkar 22 oktyabr 2021-ci ildə vəfat edib. İkinci Fəxri Xiyaban'da dəfn edilib.

Allah rəhmət eləsin!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.03.2026)

Nərgiz Mustafayeva, Gəncə. “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

​Su  və Oddan sonra təbiətin üçüncü böyük ünsürü - Yel (Külək) oyanır. Xalq təqvimində bu Çərşənbə “Yel Çərşənbəsi”, “Küləkli çərşənbə”, “Yel ayı” və ya bəzi bölgələrdə böyük məişət təmizliyi ilə bağlı olaraq “Yüyət günü” adlandırılır.

Bu gün, Yel öz nəfəsi ilə dünyanı gəzib yuxuda olanları oyadır. Əcdadlarımız inanırdılar ki, külək əsməsə, kainat durğunluğa məhkum olar.

 

Folklorumuzda Yel (külək) həm yaradıcı, həm də hərəkətverici qüvvədir. İnanclara görə, Yel çərşənbəsində Yel baba (və ya Yel piri) oyanır, dünyanı dörd dolanır və hələ də qış sükutunda qalan suları, ağacları, torpağı hərəkətə gətirir. Mifoloji təfəkkürdə külək - xəbərçidir. O, baharın tam gəlişinə cəmi bir addım qaldığının müjdəsini dağlara-daşlara yayır. Bu gün əsən külək “isti” və “soyuq” nəfəsini növbələyərək torpağın rütubətini qovur və onu toxum üçün hazırlayır.

Yel çərşənbəsinin ən maraqlı və qədim adətlərindən biri “ağacları qorxutmaq” və ya onları oyatmaqdır. Əgər bağda bar verməyən və ya gec oyanan ağac olardısa, ailə böyüyü balta ilə həmin ağaca yaxınlaşar, onu kəsmək istəyirmiş kimi edərdi. Başqa birisi isə ağacı “aman”a götürər və “bu il bol bar verəcək” deyə söz verərdi. İnanılırdı ki, Yel baba həmin gün ağacın qulağına fısıldayar və onu səmərəli olmağa təşviq edər.

Daha əvvəl qeyd etdiyimiz kimi, Yel çərşənbəsi xalq arasında böyük təmizlik - “Yüyət” həftəsidir. Bu gün yuyulan paltarların küləkdə quruması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Deyilərdi ki, külək paltarların arasından keçərək insanın keçmiş il boyu yığılan dərdi-sərini, ağırlığını qovub aparır.Qadınlar evdəki xalçaları, yorğan-döşəkləri həyətə çıxarıb çırpar, evin pəncərələrini sona qədər açardılar. Məqsəd evin “yelini” (enerjisini) dəyişmək, köhnə ilin tozunu baharın təmiz havası ilə əvəzləmək idi.

Yel çərşənbəsində süfrəyə daha çox “ağ”rəngli və yüngül nemətlər qoyulur. Bu çərşənbənin klassik xörəyi südlü plovdur. Ağ rəng - saflığı, küləyin təmizləyici gücünü və qarşıdan gələn “ağ günlərin” müjdəsini simvolizə edir.

Süfrəyə qoyulan quru meyvələr (kişmiş, qaysı) küləyin qurutduğu və qoruduğu nemətlər kimi qəbul olunur.

Axşam saatlarında insanlar küləyin qarşısına keçib niyyət tutarlar. Gənc qızlar “Yel baba, dərdimi al, arzumu ver” deyərək yaylıqlarını havaya atarlar. Külək yaylığı hansı tərəfə apararsa, arzunun o səmtdən gələcəyinə inanırlar. Yel çərşənbəsi bizə öyrədir ki, həyat hərəkətdədir və dəyişiklikdən qorxmaq lazım deyil.

 

Qeyd: Məqalə müəllifin şəxsi tədqiqatları, xalq inancları və mifoloji mənbələrin müqayisəli təhlili əsasında hazırlanmışdır.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.03.2026)

 

 

Aygün Bayramlı,

“Ədəbiyyat və İncəsənət” portalının incəsənət şöbəsi

 

Azərbaycan balet sənətinin banilərindən biri və ilk peşəkar azərbaycanlı balerinası Qəmər Almaszadənin bu gün doğum günüdür, anadan olmasının 111-ci ildönümüdür.

 

Hələ 1930-cu illərdə Şərq məkanında bir qızın baletlə məşğul olması imkansız görünsə də, bu dövrdə bütün sərhədləri aşaraq balet sənətinin izi ilə getməkdə iddialı olan bir qızcığaz var idi. Bu cəsarətli arzu ailəsinin və cəmiyyətin kəskin münasibətini bilsə də, getdikcə daha da böyüyürdü. Axı sənət sevgisi həyatda heç nə ilə müqayisə oluna bilmir. Balet geyimi, səhnə, sərbəstlik bu qədər rədd olunduğu, pisləndiyi bir zamanda bütün bunlara məhəl qoymadan yalnız sənətin izinə düşən və Azərbaycan mədəniyyət tarixində ilk qadın balerina kimi tanınan Qəmər Almaszadə yetişdi.

Məlumdur ki, o dövrdə hələ balet məktəbi yox idi, yalnız balet studiyası fəaliyyət göstərirdi. Balaca Qəmər evdən xərclik üçün aldığı pulları toplayaraq bu studiyada dərs almağa sərf edirdi. Burada olan müəllimlər bu istedadlı qızın yüksək qabiliyyətini görərək onun dərslərə davam etməsi üçün şərait yaradırlar. Beləcə, balet sənətinə gedən yol məhz buradan başlanır.

Əlbəttə ki, Qəmər xanım təhsilini davam etdirmək üçün sonralar ardıcıl şəkildə bu sənətin dərinliklərinə qədər öyrənir. Moskva məktəbi Qəmər xanım üçün klassik Avropa balet texnikasını Azərbaycana gətirmək baxımından əvəzsiz başlanğıc olur. Beləliklə, dünya məktəbinin istiqamətləri yerli ənənə ilə vəhdət təşkil edir.

Bununla da Qəmər xanım təkcə ifaçı kimi deyil, həm də Azərbaycanda Xoreoqrafiya məktəbinin qurucularından birinə çevrilir. Məhz bu günkü Xoreoqrafiya məktəbi Qəmər Almaszadənin mirasıdır. Bəlkə də o bilirdi ki, bir gün studiyada başlayan sənət yolu, özünün təməlini qoyduğu balet məktəbində davam edəcək.

Prima balerina dövrünün ən məşhur balet tamaşalarında əsas rolların ifaçısı olmuş və bu tamaşalarda öz peşəkar ifası, texnikası ilə bənzərsiz iz qoymuşdur. Lakin səhnə təkcə istedadla kifayətlənmir. O, eyni zamanda ciddi intizam, məsuliyyət, səbr və əzm tələb edir. Bu zərif sənətin sərt, ağrılı tərəfləri də var axı. Buna baxmayaraq, o, bütün çətinliklərin öhdəsindən məharətlə gəlir.

Qəmər xanım təkcə rəqs etmədi, həm də gələcək addımlara yol açdı. O, tarixdə mübariz Azərbaycan qadınının portretini yaratdı. Zərif görünüşü, lakin polad iradəsi ilə ilklərdən oldu. Qəmər xanım sənət fədaisi kimi bu sənətin təməl daşına çevrildi. Elə buna görə də tarix onu unutmadı.

 

Qısa tərcümeyi-halı

Qəmər Almaszadə 1915-ci ilin 10 martında Bakıda anadan olub. Kiçik yaşlarından rəqsə böyük maraq göstərib və peşəkar balet təhsili alıb. 1930–1940-cı illərdə Bakı səhnəsində çıxış edərək milli balet sənətinin formalaşmasına böyük töhfə verib.

Xüsusilə “Qız qalası” baletindəki çıxışı ilə tanınıb. Bu əsər Azərbaycanın ilk baleti sayılır və onun səhnələşdirilməsində Almaszadənin rolu böyük olub.

Uzun illər pedaqoji fəaliyyət göstərib, gənc balet artistlərinin yetişməsində mühüm rol oynayıb. Qəmər Almaszadə Azərbaycan SSR xalq artisti adına layiq görülüb.

2006-cı ilin 7 aprelində Bakıda vəfat edib.

 

Həqiqətən də həyat belədir – bəzən bilmədiyimiz bir yerdən işıq doğur. O işıq özü parlamaqla yanaşı, ətrafını da nura boyayır. Qəmər xanım həmin işıq idi. Bəzən bir insan yaranır və varlığı, əməyi, sevgisi, cəsarəti ilə olduğu məkanın istiqamətini dəyişir, taleyini yazır. Qəmər xanım da bütöv bir balet tarixinin istiqamətini dəyişdi, taleyini uğurla yazdı.

Bu gün yenə pərdələr açılır, pərdələr bağlanır, Qəmər Almaszadə adı heç zaman səhnədən enmir.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.03.2026)

 

 

Könül Əliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

  

O, yaddaşlarda cəmi bir rolu ilə iz qoydu, milyonların sevimlisi oldu. Elə hamının gözünə də bu obrazda – qaynana obrazında göründü. Ölümündən 22 il keçir. Amma yenə də adı çəkiləndə dodaqlarda xəfif gülüş oyanır. Əbədi yaşamaq haqqı, razılaşın ki, hər sənətçinin qisməti ola bilməz.

 

 

Nəsibə Zeynalova 1916-cı ilin 20 aprel günündə dünyaya gəlib.

Onun doğulduğu dövr – Bakı şəhərinin neftlə nəfəs aldığı, mədəniyyətin isə yeni çiçəklənməyə başladığı bir dövr idi. Nəsibə xanım sənətə sanki ana bətnindən bələd idi. Atası Əbdülhüseyn Zeynalov – həm neft sahibkarı, həm də teatr xadimi olaraq bu sevginin ilk təməlini qoydu.

1932-ci ildə Teatr Texnikumunu bitirdikdən sonra Nəsibə Zeynalova Azərbaycan Dövlət Akademik Milli Dram Teatrında ilk dəfə peşəkar səhnəyə çıxdı. Səhnə onun üçün sadəcə bir sənət sahəsi deyil, nəfəs aldığı, var olduğu bir dünyaydı.

Nəsibə Zeynalova 130-dan çox tamaşada müxtəlif qadın talelərini, fərqli obrazları ustalıqla canlandıraraq tamaşaçı ilə emosional bir körpü qurdu. Onun oynadığı Gülbahar ("Ölülər"), Xədicə ("Almaz"), Telli ("Hacı Qara") kimi obrazlar artıq yalnız səhnə xatirəsi deyil – milli mədəniyyətin canlı səhifələrinə çevrilib. “Qaynana” barədə isə artıq qeydlərimi etmişəm.

Onun sənəti təkcə teatrla məhdudlaşmadı. Kino dünyasına da unudulmaz töhfələr verdi. 40-dan artıq filmə çəkilən Nəsibə xanım hər bir obrazında həyatın müxtəlif üzlərini tamaşaçıya təqdim etdi. “Əhməd haradadır?” filmindəki Şərəfxanım, “Ulduz”dakı Fatmanisə, “Bəyin oğurlanması”ndakı Nənə obrazı onun xalq arasında necə dərin rəğbət qazandığını göstərirdi.

1982-ci ildə ona verilən SSRİ Xalq artisti adı, təkcə rəsmi bir titul deyildi – bu, onun sənətə və xalqa bağlılığının rəmzi idi. Bu ada layiq görülməsi onun ömürlük zəhmətinə verilmiş mənəvi bir təltif idi.

2004-cü ilin mart ayında, 87 yaşında dünyadan köçdü.

Allah korifey sənətkarımıza qəni-qəni rəhmət eləsin!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.03.2026)

 

 

 

 

Könül Əliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

Bu gün çağdaş Azərbaycan poeziyasının ən ünlü isimlərindən biri olan İbrahim İlyaslının doğum günüdür. Şeirlərindən bahar təravəti duyduğumuz şairin məhz bu bahar günündə dünyaya gəlişi əlbəttə ki, qanunauyğundur.

 

İbrahim İlyaslı (Hacıyev) 1963-cü il mart ayının 10-da Qazax rayonunun Aslanbəyli kəndində anadan olub. 1990-ci ildə Azərbaycan Politexnik İnstitutunu (indiki Azərbaycan Texniki Universittini) mühəndis-mexanik ixtisası üzrə bitirib.
1980-ci ildən Sumqayıt şəhərində yaşayır. Hazırda Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin poeziya sektorunun müdiri, Sumqayıt Poeziya Evinin direktorudur.

Ədəbi yaradıcılığa orta məktəb illərindən başlayıb. “Bu bahar oldu” adlı ilk mətbu şeiri Azərbaycan Politexnik İnstitutunun çoxtirajlı “Politexnik” qəzetində dərc olunub. 1988-ci ildə Sumqayıtın gənc ədəbi qüvvələrinin “Dəniz” Ədəbi Birliyinə sədr secilib və o vaxtdan taleyini bu şəhərin ədəbi mühiti ilə bağlayıb. 1990-cı ildə Əli Kərim adına Sumqayıt şəhər Poeziya klubuna direktor təyin edilib. 1998-ci ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvüdür. “Hamı bir körpüdən keçir” adlı ilk şeirlər kitabı 1998-ci ildə “Ağrıdağ” nəşriyyatında çap olunub. “Mən bir söz bilirəm” adlı ikinci şeirlər kitabı 2004-cü ildə “Adiloğlu” nəşriyyatında, “Yuxuma söykənmiş adam” adlı üçüncü şeirlər kitabı 2011-ci ildə “Avrasiya Press” nəşriyyatında, "Şair olmaq zülümdü" adlı dördüncü şeirlər kitabı isə 2018-ci ildə "Qələm Nəşrlər Evi" tərəfindən nəşr edilib.
Azərbaycan Respublikasının istedadlı gənc yazıçılarına fərdi təqaüdlər verilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 6 dekabr 1999-cu il tarixli sərəncamı ilə bir illik Prezident təqaüdünə layiq görülüb.
2018-ci ildə ümumtürk mədəniyyəti qarşısında göstərdiyi xidmətlərə görə "Mahmud Kaşqari" medalı ilə təltif edilib.
2019-cu ildə "Şair olmaq zülümdü” adlı şeirlər kitabı Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyinin təsis etdiyi "Qızıl Kəlmə" mükafatına layiq görülüb.
2019-cu ildə "Vektor" Beynəlxalq Elmlər Akademiyasının təsis etdiyi "Şahmar Əkbərzadə mükafatı"nın laureatı olub.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 20 noyabr 2019-cu il tarixli Sərəncamı ilə "Tərəqqi" medalı ilə təltif edilib.
2018-ci ildən Türk Ədəbiyyatı Vakfının Fəxri üzvüdür.
Şeirləri Türkiyədə, Rusiyada, Özbəkistanda və Qazaxstanda nəşr olunmuş "Çağdaş Azərbaycan poeziyası" antologiyalarına daxil edilib.
2000-ci ildən eyni zamanda tərcüməçilik fəaliyyəti ilə məşğuldur.
Türkiyə türkcəsindən bir çox kitabları Azərbaycan türkcəsinə uyğulayıb.
Rus, fransız, qazax, qırğız, özbək şair və nasirlərinin əsərlərini Azərbaycan dilinə tərcümə edib. Xüsusən dünyaşöhrətli qırğız yazıçısı Çingiz Aytmatovdan etdiyi tərcümələr bəyənilibdir.

Doğum günü münasibətilə şairi təbrik edir, onun şeirlərindən bir neçəsini oxucularımıza təqdim edirik.

 

 

SİZİN DƏ MƏHLƏYƏ YAĞIŞ YAĞIRMI?

 

Sizin də məhləyə yağış yağırmı,-

Sular oynaşırmı navalçalarda?

Ala gözlərinə qonan buludun

Neçə yaşı olur bu sonbaharda?

 

Evinə torpağın ətri dolurmu,-

Açıb pəncərəni çölə baxanda?

Yenəmi ürkəksən həminki kimi,-

Yenəmi qorxursan şimşək çaxanda?

 

Kəndə dönürsənmi xəyallarında,-

Yadına düşürmü o payız günü?..

Birlikdə məktəbdən evə dönürdük,

Yeni haqlamışdıq “Sarı körpü”nü.

 

...Və qəfil başladı leysan tökməyə,

Sel ağzına aldı bərəni-bəndi.

Bir anın içində çay aşıb-daşdı,

İki yerə böldü “İncəsu” kəndi.

 

Başqa yermi vardı daldalanmağa?-

Qaçıb akasyanın altında durduq.

Birdən çəpərində Osman dayının

İşıq dirəyini ildırım vurdu...

 

Titrəyib əsirdin həyəcanından,

Tutub əllərindən,- qorxma, - söylədim.

Qorxulu nağıllar düşdü yadıma,-

Sənin qəhrəmanın olmaq istədim.

 

Xəyalən özümü çaya vururdum,

Ağaclar axırdı pərli-budaqlı...

Guya traktor da keçə bilməyən

Seli yaracaqdım... Eh, uşaq ağlı...

 

Yadındamı o nur, o ipək qarı?-

Sənəm nənə... Qaşdan bizə baxırdı.

-Ay bala, sətəlcəm olarsınız ki!-

Deyib, əl elədi, evə çağırdı...

 

Sonrası... Nə deyim, sonrası heç nə,

Buludlar dağıldı, yağış da kəsdi...

Ancaq, ürəyimdə şırım açmağa

Mənə bu xatirə bir ömür bəsdi.

 

Sizin də məhləyə yağış yağırmı?-

Sular sevişirmi navalçalarda?

Qırx ildi həmincə ağacın altda

Səni gözləyirəm, hardasan, harda?

 

 

QARŞINIZDA BİR ÖMÜR SAYĞI DURUŞUNDAYIZ

 

                                           Vətən müharibəsinin şəhid və qazilərinə

Vətən sizə can dedi, Vətənə can verdiniz,

Damarları təpimiş torpağa qan verdiniz.

Otuz il otuz yerdən yaraları çatlayan,

Millətə qırx dörd gündə şəfayla şan verdiniz!

Adınızla tarixə möhürləndi bu payız,

Qarşınızda bir ömür sayğı duruşundayız!

 

Bir çağrışı bəs etdi ali baş komandanın,

Yüz illərə tən oldu – hökmünə bax bir anın?!

Vahimədən yağılar pərən-pərən oldular,

Haləsi böyüdükcə çəkdiyiniz hilalın.

Adınızla tarixə möhürləndi bu payız,

Qarşınızda bir ömür sayğı duruşundayız!

 

Belə cəng, belə savaş yer üzü görməmişdi,

Nə dağı, nə dərəsi, nə düzü görməmişdi...

Bu xalq on min doqquz yüz əlli gecə yaşayıb,

On min doqquz yüz əlli gündüzü görməmişdi.

Adınızla tarixə möhürləndi bu payız,

Qarşınızda bir ömür sayğı duruşundayız!

 

Xan Araz Sizi görcək qəhərlənib ağladı,

Köhlən Xudafərinin şahə qalxdı tağları.

O taydan bir ün qopdu, yer-göy lərzəyə gəldi,

Bu tayda ucalınca sənin zəfər bayrağın!

Adınızla tarixə möhürləndi bu payız,

Qarşınızda bir ömür sayğı duruşundayız!

 

Azğın düşmənlərinə çoxları çıxdı yiyə,

Avropa diş qıcadı, Asiya getdi küyə...

Ancaq birə-beş artdı gücünüz, qüdrətiniz,

“Hər zaman yanındayız!”- haykırınca Türkiyə.

Adınızla tarixə möhürləndi bu payız,

Qarşınızda bir ömür sayğı duruşundayız!

 

Nərənizdən Şuşada qaya qopdu, daş yandı,

O gün qaş qaralmadı, qaralacaq qaş yandı.

DƏMİR YUMRUĞunuzun zərbindən yer titrədi,

Odlu nəfəsinizdən düşmən başa-baş yandı!

Adınızla tarixə möhürləndi bu payız,

Qarşınızda bir ömür sayğı duruşundayız!

 

Ruhlar səltənətində ucalıqlar sizindi,

Uca başlar sizindi - uca dağlar sizindi.

Başqa yerdə gəzməsin haqqı haqq arayanlar,

Məmləkətdə haqq olan bütün haqlar sizindi.

Adınızla tarixə möhürləndi bu payız,

Qarşınızda bir ömür sayğı duruşundayız!

 

Ürəyim pasrçalansın, üzüm ağ olsun!- dedi

Heç nəyimiz olmasın, Qarabağ olsun!- dedi.

Bundan böyük ibadət görünməyib cahanda -

Şəhid doğan analar: “Vətən sağ olsun!”- dedi.

Adınızla tarixə möhürləndi bu payız,

Qarşınızda bir ömür sayğı duruşundayız!

 

Azərbaycan adını sinənizdən asdınız,

Yeni tarix yaradıb, yeni dastan yazdınız.

Qazi hüzurlarıdır daha səcdə yerimiz,

Şəhid məzarlarıdır ən müqəddəs andımız.

Adınızla tarixə möhürləndi bu payız,

Qarşınızda bir ömür sayğı duruşundayız!

 

 

MƏNİ BU QƏLƏMDƏN QORU, İLAHİ

 

Küfr mənlik deyil... Əstəğfürullah!-

Sənə can atıram, sənə, ilahi!

Şeytan bardaş qurub kürəyimizdə,

Aman vermir gələk dinə, ilahi!

 

Burdan daşlayırsan, o yandan çıxır,

Ordan təpinirsən, burda hazırdı.

Dünən gözlərimlə gördüm, masamda

Əyləşib yerimə şeir yazırdı.

 

İşə yüyürürsən – iş yerindədi,

Dükana girirsən – vitrindən baxır.

Meyxanadan qovub rədd eləyirsən,

Məscidin önündə qarşına çıxır.

 

Gah əziz dost kimi girir qollara,

Gah qarşı səngərdə top dalındadı.

Gah dilənçi misal çıxır yollara,

Gah milyonçu misal qul halındadı.

 

Bir əli göydələn saraylar tikir,

Bir əli ehmalca qazır altını.

Söyürəm, əlimdən özgə nə gəlir,

Hərçi-pətərinin yeddi qatını.

 

Elə qucaqlayıb yer kürəsini,

Bir küncü-bucağı çıxmır yadından.

Şərqdə müharibə alovlandırır,

Qərbdə dil-dil ötür “barış” adından.

 

Yerdə sahibidi küll-ixtiyarın,

Bildiyi məkrdi, duyduğu kindi.

Şahlar ən sevimli oyuncaqları,

Rəiyyət ovcunda plastilindi.

 

Yoxmu bu gedişin dönüşü, yoxmu,

Yoxmu bu gərdişin sonu, ilahi?!

Bu şeirdə şeytan barmağı varsa,

Məni bu qələmdən qoru, ilahi!

 

 

ƏFƏNDİM

 

Düşmən də çəkməsin mən çəkənləri,

Mən çəkən zülümdən olmaz, əfəndim.

Adamlar bir yana, bu məmləkətdə

Quş da salamımı almaz, əfəndim.

 

Həmdəmim odlardı, sirdaşım sular

Könlümü qəriblik bular, ha bular.

Qeybdən nida gəldi:–Boşalan dolar!

“Quyu su tökməklə dolmaz”, əfəndim.

 

Boranlar adlayaq, xəzanlar keçək –

Ömür-gün yalandı, vaxt-vədə gerçək.

Mənim gözlərimlə sulanan çiçək,

Ömrü billahında solmaz, əfəndim.

 

Yeddinci qatında haqqım var deyə,

Sidqinən eşqimi bağladım Göyə.

Tutlar saza dönə, qarğılar neyə

Qoşub qəmlərimi çalmaz, əfəndim.

 

Tapdım çəmini də, tutdum dilə də,

Necə hökm elədi, getdim elə də.

DÜNYA söylədiyin qaldı belə də,

Bə deyirdin «belə qalmaz, əfəndim»?

 

 

DEYNƏN

 

Bu günü ömürlük saxla yadında,-

Adına günlərin gözəli deynən.

O gün bir ürəyi atdım odlara,

Alovu dünyamı bəzədi,- deynən.

 

O hər gün fələyin qalxar yanına,

Öz ruhu özünü bələr qanına...

Qəsəmi yollara, qəsdi canına,

Sevdası sən adda sözədi,- deynən.

 

Əzabı yenidi, ağrısı köhnə,

Ötdükləri tərdi, qarğısı köhnə.

Dəvası, dərmanı, sarğısı köhnə,

Yarası bir ömür təzədi,- deynən.

 

Havalı başında çən var, çisək var,

Onda eşq adına nə istəsək var...

Dəstində bir qoma qannı çiçək var,

Billahi, güzarı bizədi,- deynən.

 

Könlümün gizli bir şahzadəsidi,

AYın sirri, GÜNün ağ haləsidi...

Bu qoşma bir ahın şəlaləsidi,-

İbrahim eləcə mirzədi,- deynən,

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.03.2026)

 

 

 

Qulu Ağsəs,

“Ulduz” jurnalının baş redaktoru, şair. “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

 

Martın 8-ni dünyanın hər yerində qeyd edirlər - kəndimizdən haşqa. Həmin gün bizim xanımlar, adəti üzrə, ərlərinin qulluğunda durur, obaşdan çayın-çörəyin verir, günortalarına soyutma kartof-yumurta tədarük eləyir, axşam darvazadan girən təki əlinə su tökür, ayaqlarını təndirdən pörşələnə-pörşələnə çıxmış vedrəyə salır, kürəyini ovur, belinə banka qoyurlar. Kişilər də, bir qayda olaraq, arvadlarını söyür, hədələyir, qayınlarını ələ salır, uşaqlarını dayılarına oxşamamağa çağırırlar. Bu, bütün kənddə belədi; amma hamının ailə gizlinləri qaya koluyla çəpərlənib, ordan kənara atlanmır. Bir kopolu arvadından, bir kopakqızı ərindən eşiyə informasiya sızdırmaz.

 

Bu qanunların yaşı mixi yazılardan çox qədimdi və onu pozmağa kimsə cürət eləməz. Odur ki, ömrünün yarısını şəhərdə keçirmiş otuz yaşlı avropalı bəndənizin də az qala əsrin yaşıdı anasını bir dəstə gülə qonaq eləməyə ixtiyarı çatmır.

 

"Şarrr!" - hər gün ayağımı blokdan çölə qoyanda arxamca atılan suyun səsini eşidirəm: "Allah, sən balamı şərdən qoru, yazıqdı". Anam Allahdan başqa heç kəsin yanında "mənim balam" sözünü dilinə gətirməz, qanundan qorxur, üstəlik, inanır, özü də möhkəm inanır ki, oğlu həm də Allahın balasıdı, yoxsa məni təkbaşına böyüdüb ayağa qaldırmağa gücü çatmazdı. Əvvəllərsə anamın "ev Allahı" da varmış (mən görməmişəm). Anam onunçün səkkiz uşaq doğub, bacısı uşaqlarına qulluq eləyib, körpələrdən ikisi rəhmətə gedəndə günahın hamısını özündə görüb, "Allah" evdən gedəndə tənbəki qutusunu götürüb, onun ətrini tütündən alıb və o alandı... Atam anamın heç vaxt adını çəkməyib, onu "a kişi", "ay uşaq", kefi lap kök olanda hərdən "Allah yaratmış" çağırıb. Anam özünə görə bir kişi olsa da, heç vaxt "Allahlıq" iddiasına düşməyib, atamın boş taxtına göz dikməyib, övladlarını ərinin adıyla böyüdüb... "Çıx get dədən öyünə, üç gündən sonra gələrsən!.." - Atam son nəfəsində anama belə əmr eləyib... "Məni qovursan?" - Anam ömründə bircə yol ərinə belə cavab qaytarıb. Sonralar başa düşüb ki, kişi yasın ilk günləri onun əl-ayaq altda qalmasından narahatmış, ona acıyırmış, yazığı gəlirmiş, bəlkə də, son nəfəsində indiyəcən hiss elətdirmədiyi, dilinə gətirmədiyi sevgisini açırmış...

 

"Pensiyamı al, özümə gətir!" - Anamdan çıxmayan iş, xeyir ola, təqaüdün adını tutur? "Özümə xalça alacam, məni ona bükərsiz..."

Mən də neçə aydı döşümə döyürdüm ki, anama deyəcəm, Prezident təqaüdündən sənə nə alım...

                                                                                            (mart, 2000)

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.03.2026)

 

Alsu, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

… Bir çoxları, xüsusən kişilər tərəfindən tez-tez verilən bu sualı eşidirik: Beynəlxalq Qadınlar Günü olsa da, niyə Beynəlxalq Kişilər Günü yoxdur? Cavab isə çox sadədir — kişilərin seçmək, müxtəlif vəzifələrdə çalışmaq və s. hüquqları əzəldən olub. Qadınlar isə bu hüquqları qazanmaq üçün tarix boyu mübarizə aparıblar. Heç bir haqlarını asanlıqla əldə etməyən qadınlar azadlıq və hüquqlarının rəmzi olan bu beynəlxalq günün rəsmiləşməsinə də uzunmüddətli səy və təşəbbüslərdən sonra nail olublar.

 

Niyə Beynəlxalq Qadınlar Günü?

 

Hər il 8 Martda keçirilən Beynəlxalq Qadınlar Günü qadınların sosial, iqtisadi, mədəni və siyasi nailiyyətlərinin qlobal şəkildə qeyd olunmasıdır. Bu gün həmçinin gender bərabərliyini və qadın hüquqlarını dünya miqyasında təbliğ etmək üçün bir fürsət yaradır. 8 mart qadınların uğurlarını qeyd edir, gender bərabərliyini müdafiə edir və qarşıda duran çətinlikləri əks etdirir.

 

2026-cı ildə  “Gücünə güc qat” şüarı gender bərabərliyinin daha sürətlə irəliləməsi üçün səxavət, əməkdaşlıq və sərmayə yönümlü düşüncə tərzinin vacibliyini vurğulayır. Bu şüar daha ədalətli və firavan bir dünya yaratmaq üçün təhsil, mentorluq və maliyyə dəstəyi kimi resursların, imkanların və dəstəyin paylaşılmasının əhəmiyyətini önə çəkir.

 

 

 

Beynəlxalq Qadınlar Gününün tarixi

Beynəlxalq Qadınlar Gününün tarixi 20-ci əsrin əvvəllərinə, qadınların seçki və əmək hüquqlarının uğrunda hərəkatların gücləndiyi dövrə gedib çıxır. İlk dəfə 1909-cu il fevralın 28-də Nyu-York şəhərində qadınlar daha yaxşı iş şəraiti və səsvermə hüququ tələb edərək etiraz aksiyası keçirmişdilər.

1910-cu ildə məşhur alman qadın hüquqları müdafiəçisi Klara Setkin qadınların hüquqlarını qlobal səviyyədə müdafiə etmək məqsədilə hər il keçiriləcək bir Qadınlar Günü təsis etməyi təklif etdi. Təklif konfrans iştirakçıları tərəfindən yekdilliklə qəbul edildi və bununla da bu günün ilk dəfə qeyd olunmasının bünövrəsi qoyuldu.

Həmin dövrdə Almaniyada Sosial-Demokrat Partiyasının Qadınlar Bürosunun rəhbəri olan Klara Setkin dünyanın müxtəlif ölkələrində insanların eyni vaxtda qeyd edə biləcəyi beynəlxalq bir gün ideyasını irəli sürmüşdü. İlk Beynəlxalq Qadınlar Günü 1911-ci il martın 19-da keçirildi və Almaniya, İsveçrə, Avstriya və Danimarkadan bir milyondan çox insan bu tədbirlərdə iştirak etdi.

Müasir dövrdə isə bu gün ilk dəfə 1975-ci ildə Birləşmiş Millətlər Təşkilatı tərəfindən qeyd olundu və 1977-ci ildə rəsmi şəkildə tanındı. Əslində bu günün qeyd olunması XX əsrin əvvəllərində Şimali Amerikada və Avropada yaranan işçi hərəkatlarının fəallığı nəticəsində formalaşmışdır.

İlk illərdən bəri Beynəlxalq Qadınlar Günü həm inkişaf etmiş, həm də inkişaf etməkdə olan ölkələrdə qadınlar üçün qlobal əhəmiyyət daşıyıb. BMT-nin qadınlara həsr olunmuş beynəlxalq konfranslarının dəstəyi ilə güclənən qlobal qadın hərəkatı bu günü qadın hüquqlarına dəstək toplamaq və onların siyasi və iqtisadi həyatda iştirakını təşviq etmək üçün mühüm bir platformaya çevirib.

 

Beynəlxalq Qadınlar Günü (BQG) haqqında 10 maraqlı fakt

 

1.     BQG- nin yaranmasında Klara Setkinin rolu

1910-cu ildə Danimarkanın paytaxtı Kopenhagendə keçirilən İkinci Beynəlxalq İşçi Qadınlar Konfransı zamanı alman aktivisti Klara Setkin (1857-1933) hər il keçiriləcək Qadınlar Günü ideyasını irəli sürdü. Onun məqsədi müxtəlif ölkələrdə yaşayan qadınların hüquq və tələblərini müdafiə etmək üçün hamının eyni gündə bir araya gəldiyi vahid bir gün yaratmaq idi.Bu təklif 17 ölkəni təmsil edən 100-dən çox qadın tərəfindən yekdilliklə qəbul edildi və nəticədə 1911-ci ildə ilk dəfə Beynəlxalq Qadınlar Günü qeyd olunmağa başladı.

 

Klara Setkin

 

2.     Traynql Şörtveyst fabrikində yanğın

1911-ci il martın 25-də, Birinci BQG-dən qısa müddət sonra, Nyu York şəhərində yerləşən Traynql Şörtveyst fabrikində dəhşətli yanğın baş verdi. Bu faciə nəticəsində 140-dan çox işçi həyatını itirdi və onların əksəriyyəti gənc immiqrant qadınlar idi.

Bu hadisə qadınların işlədiyi müəssisələrdə mövcud olan ağır və təhlükəli əmək şəraitini açıq şəkildə göstərdi və nəticədə əmək qanunvericiliyində islahatların aparılmasına, həmçinin iş yerlərində təhlükəsizlik standartlarının yaxşılaşdırılmasına təkan verdi.

 

3.     8 Mart tarixinin rəsmiləşməsi və Rusiyada qadınların səsvermə hüququ

Beynəlxalq Qadınlar Günü əvvəlcə müxtəlif tarixlərdə qeyd olunsa da, sonradan 8 mart tarixi ilə əlaqələndirildi. 1917-ci il fevralın 23-də Rusiyada minlərlə qadın fabrik işçisi çörək qıtlığına etiraz olaraq aksiyaya başladı və bu etiraz tezliklə Petroqrad şəhəri (indiki Sankt-Peterburq) boyunca yayılan böyük bir nümayişə çevrildi.

Rus qadınlarının bu etirazı kəskin ərzaq çatışmazlığına, Birinci Dünya Müharibəsinin yaratdığı çətinliklərə və gender bərabərliyi tələblərinə cavab idi. Bu üsyan tarixdə “Fevral inqilabı” kimi tanınır. O dövrdə Rusiyada istifadə olunan Yuli təqviminə görə hadisələr fevralın 23-də başlamışdı. Lakin Qriqorian təqviminə görə həmin tarix 8 marta təsadüf edirdi və bu gün sonradan Beynəlxalq Qadınlar Günü kimi tanınmağa başladı.

Ölkə başçısı Çar II Nikolay isə bu aksiyalardan narazı idi və Petroqrad hərbi dairəsinin komandanı general Xabalova etirazları nəyin bahasına olursa-olsun dayandırmaq əmri verdi. Buna baxmayaraq, qadınlar geri çəkilmədilər və etirazlarını davam etdirdilər. Nəticədə, cəmi bir neçə gün sonra çar taxtdan imtina etməyə məcbur oldu. Daha sonra yaradılan müvəqqəti hökumət Rusiyada qadınlara səsvermə hüququ verdi.

 

Minlərlə rus qadını Sankt-Peterburqda aksiyalarda iştirak edir(1917)

                                                                                                                        

    Bu gün Beynəlxalq Qadınlar Günü dünyanın bir çox ölkəsində qeyd olunur və sərhədləri, mədəniyyətləri və ideologiyaları aşan bir günə çevrilib. O,Azərbaycan, Rusiya, Çin, Vyetnam, Kamboca, Əfqanıstan, Kuba, Uqanda, Monqolustan, Gürcüstan, Laos, Ermənistan, Belarus, Monteneqro, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Özbəkistan və Ukrayna kimi bir çox ölkədə rəsmi bayram kimi tanınır.

Bir çox digər ölkələrdə isə bu gün rəsmi bayram olmasa da, yenə də qeyd edilir. Bu ölkələr üçün Beynəlxalq Qadınlar Günü qadınların nailiyyətlərini qeyd etmək, gender bərabərsizliyi haqqında məlumatlılığı artırmaq və bu sahədə daha böyük inkişafa ilham vermək üçün bir fürsət sayılır.

 

4.     Hər ilin fərqli şüarı olur

BQG hər il qadınları narahat edən aktual problemlərə diqqət çəkmək üçün müəyyən bir şüar ilə qeyd edilir. Bu mövzular dünyanın müxtəlif ölkələrində keçirilən tədbirlər, müzakirələr, kampaniyalar və təşəbbüslər üçün bir istiqamət müəyyən edir. Məsələn, 2021-ci ilin şüarı “Choose to Challenge” (“Meydan oxumağı seç”) insanları gender ayrıseçkiliyinə və bərabərsizliyə qarşı çıxmağa çağırırdı. “Each for Equal” (“Hər kəs bərabərlik üçün”) (2020) isə gender bərabərliyinə nail olmaq üçün kollektiv fəaliyyətin vacibliyini vurğulayırdı. Bu kampaniya həm də hər bir fərdin rolunun əhəmiyyətini önə çəkir, hər kəsin kiçik addımlarının birlikdə böyük dəyişikliklər yarada biləcəyini göstərirdi.

“Gender Equality Today for a Sustainable Tomorrow” (“Bugünkü gender bərabərliyi davamlı gələcək üçün”) (2022) şüarı isə qadınların iqlim dəyişikliyinə uyğunlaşma, onun təsirlərinin azaldılması və davamlılığın gücləndirilməsi sahəsindəki mühüm rolunu vurğulayırdı.

BMT-nin məlumatına görə son illərin digər şüarları arasında “DigitALL: Innovation and Technology for Gender Equality” (2023) – texnologiya və rəqəmsal təhsildə irəliləyişə töhfə verən qadın və qızların rolu, həmçinin 2024-cü ildə “Inspiring Inclusion” (“İnkluzivliyi təşviq etmək”), 2025-ci il “Accelerate Action” (“Fəaliyyəti sürətləndir”) yer alıb. 2026-cı ilin “Gücünə güc qat” şüarı isə gender bərabərliyinin daha sürətlə irəliləməsini təşviq edir.

 

5.     Bəzi ölkələrdə Beynəlxalq Qadınlar Günü və Analar Günün birlikdə qeyd olunur

Bəzi ölkələrdə – məsələn, Serbiya, Albaniya, Bolqarıstan, Rumıniya, Makedoniya və Özbəkistanda qadınlara həsr olunan bu iki bayram eyni gündə birlikdə qeyd olunur. Bu bayramlar xüsusən uşaqlara analarına və nənələrinə kiçik hədiyyələr vermək üçün gözəl bir fürsət yaradır. Bu hallarda Analar Günü həm də qadınlara hörmət və təşəkkürün ifadə olunduğu bir gün kimi qəbul edilir.

 

6.     Beynəlxalq Qadınlar Günündə çiçək ənənəsi

Bir çox ölkədə Beynəlxalq Qadınlar Günündə qadınlara gül vermək ənənə halını alıb. Hədiyyə olunan çiçəklər ölkədən ölkəyə dəyişsə də, ən geniş yayılan seçim sarı mimozadır. Bu çiçək həm zərifliyin, həm də gücün simvoludur.

Qadınlara sarı mimoza hədiyyə etmək ənənəsi ilk dəfə İtaliyada yaranıb. XX əsrin əvvəllərində italyan feministləri mimozanı qadın hüquqları hərəkatının rəmzi kimi seçmişdilər. Bunun əsas səbəbi mimozanın məhz mart ayının əvvəlində çiçəkləməsi, yəni Beynəlxalq Qadınlar Gününə təsadüf etməsi idi. Parlaq sarı rəngi isə canlılığı, həssaslığı və möhkəmliyi ifadə edir.

 

Sarı mimozanın bu günün simvolu kimi seçilməsinin başqa bir səbəbi də onun asan tapılması və münasib qiymətə olması idi. İtaliyada mimoza ağacları kifayət qədər çoxdur və yazın əvvəlində bu çiçəkləri əldə etmək çox asandır. Bu da mimozanı sosial və iqtisadi vəziyyətindən asılı olmayaraq bütün qadınlara hədiyyə edilə bilən əlçatan bir çiçəyə çevirirdi.

İllər keçdikcə sarı mimoza hədiyyə etmək ənənəsi müxtəlif ölkələrin mədəniyyətində də yer tutmuş və nəsildən-nəslə ötürülmüşdür. Məsələn, Rusiyada mimoza qadınlara hörmət və ehtiramın rəmzi hesab olunur. Buna görə də bu gün qadınlara sarı mimoza buketləri hədiyyə etmək geniş yayılmış bir ənənədir.

 

7.     Bənövşəyi, yaşıl və ağ 8 Martın rəmzidir

Bənövşəyi rəng tez-tez Beynəlxalq Qadınlar Günü ilə əlaqələndirilir. Bu rəng tarixən qadın hüquqları və gender bərabərliyi uğrunda mübarizənin simvolu kimi istifadə olunub. Xüsusilə XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində qadınların səsvermə hüququ uğrunda mübarizə aparan hərəkatlarla bənövşəyi rəng sıx bağlı idi.

Həmin dövrdə Böyük Britaniya və ABŞ-dakı sufrajistlər (qadınların seçki hüququ uğrunda mübarizə aparan fəallar) rəsmi rənglər kimi bənövşəyi, ağ və yaşıl rənglərdən istifadə edirdilər. Bənövşəyi rəng sədaqəti və ləyaqəti simvolizə edirdi və zamanla qadın azadlığının və bərabər hüquqlar uğrunda mübarizənin güclü rəmzinə çevrildi. Son illərdə Beynəlxalq Qadınlar Günü dünyada daha geniş qeyd olunmağa başladıqca, bənövşəyi rəng qadınların gücləndirilməsini ifadə edən ümumi bir simvol kimi qəbul olunub. Bu rəng həm gender bərabərliyi uğrunda davam edən mübarizənin, həm də qadınların tarix boyu əldə etdiyi nailiyyətlərin işarəsidir.

Beynəlxalq Qadınlar Günü ilə bağlı tədbirlərdə, kampaniyalarda və sosial media təşəbbüslərində bənövşəyi rəngdən istifadə edilməsi bu hərəkat üçün tanınan və vahid vizual simvol formalaşdırmağa kömək edir. Eyni zamanda bu rəng qadınların hüquqları uğrunda mübarizə aparan sufrajetlərin irsini və onların mübarizəsini də yad edir. Bununla yanaşı, gender bərabərliyi uğrunda hərəkat müxtəlif cəmiyyətlərdən, mədəniyyətlərdən və fərqli həyat təcrübələrindən olan qadınları bir araya gətirən inklüziv və çoxşaxəli bir hərəkatdır.

 

8.     Ən böyük nümayişlər

8 Mart münasibətilə keçirilən ən böyük aksiyalardan bəziləri İspaniyada baş verib. Məsələn, 2018-ci ildə ölkə üzrə təxminən 5 milyon insan 24 saat davam edən feminist tətil və yürüşlərə qatılmışdı. Bu aksiyalar gender bərabərsizliyinə, maaş fərqlərinə və məişət zorakılığına etiraz məqsədi daşıyırdı. Madrid və Barselona kimi böyük şəhərlərdə küçələr minlərlə insanla dolmuş, iştirakçılar qadın hüquqlarının müdafiəsi üçün toplanmışdılar.

 

9.     Qadınlar kosmosda

1983-cü il martın 8-də Salli Rayd kosmosa uçan ilk amerikalı qadın kimi tarixə düşdü. Bu hadisənin məhz Beynəlxalq Qadınlar Gününə təsadüf etməsi günə xüsusi məna qatdı. Salli Raydın “Challenger” kosmik gəmisində həyata keçirdiyi uçuş kosmos tədqiqatları kimi uzun müddət kişilərin üstünlük təşkil etdiyi bir sahədə gender baryerlərini sındırdı və qadınlara bərabər imkanlar verildikdə onların potensialının nə qədər böyük olduğunu göstərdi.

Onun uğuru elm, texnologiya, mühəndislik və riyaziyyat kimi sahələrdə (STEM) qadınların uzun müddət az təmsil olunduğu bir dövrdə minlərlə gənc qıza ilham verdi. Salli Raydın kosmosa uçuşunun Beynəlxalq Qadınlar Günü ilə üst-üstə düşməsi qadın hüquqları sahəsində əldə olunan tərəqqini xatırladır və qadınların qarşısında duran imkanların nə qədər geniş olduğunu göstərir.  Bu, qadınlara verilən imkanların onların sözün həm həqiqi, həm də məcazi mənasında ulduzlara doğru ucalmasının rəmzidir.

 

 Salli Raydın kosmosa uçuş

 

10. Təkcə qadınlar yox, hər kəs bu məqsədi dəstəkləyə bilər

Beynəlxalq Qadınlar Günü müəyyən sərhədlərlə və ya mənsubiyyətlərlə məhdudlaşmır. O, yalnız bir ölkəyə, qrupa və ya təşkilata aid deyil. Yarandığı gündən etibarən bu gün dünyanın müxtəlif yerlərində həmrəylik ruhunun formalaşmasına töhfə verib. O, icma, əlaqə və birgə fəaliyyət kimi dəyərləri təcəssüm etdirir. Beynəlxalq Qadınlar Günü inkluziv bir gün kimi hamıya aiddir.

Uzun və zəngin tarixi boyunca bu gün dünyanın müxtəlif ölkələrində fərqli qruplar tərəfindən qəbul olunmuş və hər cəmiyyət onu öz şəraitinə və reallıqlarına uyğun şəkildə qeyd etmişdir. Buna görə də Beynəlxalq Qadınlar Gününü dəstəkləmək heç vaxt müxtəlif qrupların və ya təşkilatların bir-biri ilə mübahisə apardığı bir məsələ olmayıb.

Feminizmin müxtəlif və inkluziv xarakteri göstərir ki, gender bərabərliyini təşviq edən bütün təşəbbüslər qiymətləndirilir və hörmətə layiq hesab olunur.

Məşhur feminist, jurnalist və aktivist Qloriya Staynemin bildirdiyi kimi:

“Qadınların bərabərlik uğrunda mübarizəsinin hekayəsi nə tək bir fəala, nə də yalnız bir təşkilata məxsusdur. Bu hekayə insan hüquqlarına dəyər verən hər kəsin birgə səylərinin nəticəsidir”.

 

Deməli, gender bərabərliyinə doğru irəliləyiş yalnız bir insanın və ya bir qrupun məsuliyyəti deyil - bu, hamının ortaq səyi ilə mümkün olan bir prosesdir. Hər bir səs və hər bir addım ümumi irəliləyişə töhfə verir.

 

Mənbə:

https://thursd.com/articles/international-womens-day-facts

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.03.2026)