“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı və “Ulduz” jurnalının birlikdə həyata keçirdikləri “Biri ikisində” layihəsində sizlərə 3 gün ardıcıl naxçıvanlı xanım yazarların ədədbi nümunələri təqdim edilir. Bu gün Qəmər Sözayın şeirləri ilə tanış olacaqsınız.

 

Layihə ən yaxşı ədəbi nümunələrin təbliğinə hesablanıbdır.

Xoş mütaliələr.

        

 

NAXÇIVAN ƏDƏBİ MÜHİTİNDƏN ÜÇ XANIM

 

Azərbaycan ədəbi mühitinin tərkib hissələrindən biri də zəngin və rəngarəng yaradıcı imzaları ilə seçilən Naxçıvan bölgəsindəki ədəbi mühitdir. Xüsusilə XXI əsrin ilk illərindən üzübəri bu bölgədə yeni ədəbi imzalar özünü göstərməyə başladı. Onların yaradıcılığındakı istər mövzu, istər janr, istər fikir baxımından yeniliklər təkcə bölgənin ədəbi atmosferinə təsir etmədi, həmçinin geniş mənada ölkə ədəbiyyatının zənginləşməsinə öz töhfəsini vermiş oldu. Həmin ənənə bu gün də davam edir və gənc imzaların nəzm və nəsr sahəsindəki yaradıcılıq nümunələri muxtar respublika ədəbi camiəsi haqqında ümidlə danışmağa imkan verir.

Naxçıvanda yazıb-yaradan qələm sahibləri arasında qadın imzaların da ciddi çəkisi var. Ta Heyran xanımdan başlayaraq Qönçəbəyimin, Kəmalə Ağayevanın, Kəmalə Nəsrinin ədəbi uğurlarını davam etdirən zərif xanımlarımızdan iki şair və bir yazıçı olmaqla üçünün bədii nümunələrini “Ulduz”umuza təqdim etmək istəyirəm.

Bunlar filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, bədii nümunələrini ilk dəfə “İnsansız küçələr” adlı kitabıyla oxuculara təqdim edən Leyla Səfərova, dörd kitab müəllifi, ötən il “Ömrün yaşıl rəngi” və “Bir göz qırpımında” şeir kitabları ilə növbəti dəfə oxucularıyla görüşən Aytəkin Səfərliyeva, ayrı-ayrı mətbu orqanlarda, qəzet və saytlarda nəşr olunsa da hələ ki, kitab çıxarmağa tələsməyən Qəmər Sözaydır.

Qeyd etdiyim hər üç imzanın özlərinə məxsus yaradıcılıq üslubları var. Leyla xanım qısa, lakin geniş məna tutumuna malik hekayələri ilə fərqlənir. Aytəkin xanım ilk dəfə “Ulduz” jurnalı vasitəsilə mərkəzi mətbuatda dərc olunacaq. Buna baxmayaraq, onun hər şeirində digər qələm sahiblərini təkrarlamayan yeni obrazlı ifadələr maraq doğurur. Qəmər Sözay bədii ağırlıqlı, dərin düşüncələrə malik poeziyası ilə seçilir.

İnanıram ki, hər üç qələm sahibinin bədii nümunələri həm oxucuların, həm də geniş mənada bədii sözə, ədəbiyyata maraq göstərən Azərbacan vətəndaşlarının diqqətini cəlb edəcək. 

 

Hörmətlə Elxan YURDOĞLU, “Ulduz” jurnalının redaksiya heyətinin üzvü AMEA Naxçıvan Bölməsi, İncəsənət, Dil və Ədəbiyyat İnstitutunun elmi işlər üzrə direktor müavini, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent

 

 

QƏMƏR SÖZAY

 

TƏRK EDİRƏM YOLLARI

 

Fikirlərə bürünüb,

Tərk edirəm yolları.

Ayrılıqdan boş qalıb

Sevgimizin qolları.

 

Həsrətinin zəlisi

Elə sorur qanımı.

Ucuz bir ölüm gələ

Erkən ala canımı.

 

Məğlub olam həyata,

Yaşamaq dadım itə.

Fəryadıma, sadəcə,

Ölüm mələyi yetə.

 

 

DARIXMAQLAR

 

Çəkilir gecəyə payız çiskini,

Sən dolu duyğular nələr istəyir.

Xəyallar oynayır bir yallı rəqsi,

Xəyallar məni də rəqsə səsləyir.

 

Qaranlıq donunu geyinir yenə,

Ünvanlar dolaşıq salır yerini.

Zülmətin boynuna çökür günahlar,

Qayıt birgə tutaq haqqın əlini.

 

Soyuyub Günəşin istisi, odu,

Oduna yandığım sözümdən düşür.

Bütün darıxmaqlar cəhənnəm olur,

Sevgilər cənnətin özündən düşür.

 

 

BU NECƏ ÇIXILMAZLIQDIR

 

Günəş söndürür istisini,

Ayın da itir soyuqluğu…

İnsanlar yaşayır fəsiləsizliyi...

İtir gülüşlərdə təbəssüm izi...

Kədər basdırılır qəmzələrə...

Sənsiz dünyanın amalı budur, adam...

Sənsiz Günəşə də, Aya da,

Hətta Yer kürəsinə də yadam...

Buludların gözlərindən süzülür

Nakam eşqin ağrısı, acısı.

Zamanını itirmiş fəsillər

Ağlayır zamansızlığına...

Payız qucaqlayır baharın nəfəsini.

Qış ovuclarında dondurur

yarın günahlarını.

Çəkir ciyərlərinə

Ölmüş bir məhəbbətin

üfunətli iyini...

İlahi,

İlahi, bu necə çıxılmazlıqdır

Aça bilməyirəm bu düyünü...

 

 

SƏNİ UNUDA BİLMƏDİM

 

Səni unutmaq üçün

Etdiyim intiharların sayını unutdum.

Səni unuda bilmədim.

Necə-neçə yarım qalmış

Ümidlərimi yola saldım –

Sənsizliyin mənzilinə doğru.

Ayrılığı ümidə bağladım,

için-için ağladım.

Neçə-neçə gecələrin

qoynunda sabahladım.

Yaşatmağa çalışdım

Sənsizlik vurğusu ilə

döyünən ürəyimi...

Getdin,

Apardın

Havamı, suyumu, çörəyimi.

İndi özün de

Mən nə yeyim, nə içim?..

Sənli günlərimin vurğusu ilə

Döyünən ürəyimi

geri qaytarmaq üçün

Hansı bir sevdadan keçim?..

Gəl, gəl ki,

Sənsizliyin havası ilə

Boğulmuş ciyərlərimi

nəfəsinlə doldurasan.

Gedişinlə sevinən

Boy atan o paxıl,

dərd çiçəkləri var e…

Gəl, gəl ki,

Onları birdəfəlik

əbədi soldurasan.

 

 

PAYIZI SEVMƏYƏN ADAM 

 

Yaman pis dərddir sənsizlik,

Nə dərmanı var, nə də bir əlacı...

Elə çarəsizliyi sıxıb bağrıma

Göz dağı verirəm ümidlərimə...

Coşub, çağlamaq olmaz!

Küsüb, ağlamaq olmaz!

Ruhumu çarəsizliyə sürgün edən

Bir ömrün qurbanı oldum,

Asıldım kələfindən sənə dair fikirlərin...

Yoxluğunun bilinməyən

baharından boylandım

Sənsizlikdən viran qalmış

Bu qocaman şəhərə...

Gedişinin sərt rüzgarlarına

Tab gətirə bilmədi

Payız qoxulu bu şəhərin

Xəzan olmuş arzuları...

Yellər sovurdu ordan-ora,

Burdan-bura…

Bəlkə də, tapdadığın

O sonuncu xəzan yarpağının altında

Can verdi bir qadının sevərək əzizləyib,

Ərköyüncə böyütdüyü

Sevgiyə dair olan xəyalları...

Sən indi başqa bir şəhərin baharına sarılıb

Çiçək açdırırsan

Başqa bir sevginin ümidlərinə...

Eybi yox, mən onsuz da

Sevgisini rüzgarlara təslim edən

Bu şəhərin payızında

çoxdan xəzan olmuşam...

Payızı sevməyən adam... 

 

 

BİR KÖPƏ AĞLAYIR İÇİMDƏ

 

Bir körpə ağlayır içimdə

4-5 yaşlarında…

Küçədə oynayan uşaqlar tərəfindən

Oyuncağı alınmış bir körpə...

Axşama doğru

Hər qapıdan eşidilən

bir ana, ata səsinə

evə qaçır uşaqlar.

O isə boynu bükük

ağlayır qədərinə.

Səssiz-səssiz,

ürkək-ürkək,

Gözündən axan yaşları silir

köynəyinin ətəyinə...

Hər kəs yaşadığını düşünərkən

O ömrünü doldurur,

ölümün pətəyinə.

Gözləriylə qucaqlayır kədəri,

Dizlərilə qaçaqlayır qədəri...

Dəfələrlə yıxılır, qalxır,

Qalxır, yıxılır...

Qan çanağına dönmüş

Diz qapağındakı yaraları

Göz yaşları ilə yuyur,

təmizləyir,

Özü öz yaralarını sevir, əzizləyir...

Köçürür dünyanın bütün dərdlərini

kirpiklərinə,

Sığınır qəribliyinə, yetimliyinə –

Sonsuzluğun kölgəsində

addım-addım…

Bir addım irəli gedərkən,

Min addım geri çəkilir.

Dünya dönür,

Zaman ötür,

İllər keçir...

Bir körpə ağlayır içimdə

50-55 yaşlarında…

Hələ də

boynuna ip kimi sarılan

Yetimliyinin dərdini çəkir.

Ölümün zəncirlərindən

Özünə düzbucaqlı

bir otaq tikir,

Sonsuzluğun sükutuna qərq olur…

 

 

HANSI SƏMTƏ

 

Yığılıb ocaqlara,

Kül olmuş qucaqlara,

Bir sevgi üzü qara,

Yol alır hansı səmtə?

 

Qədərimdən keçənlər,

Kədərdən pay biçənlər,

Dərd şərabın içənlər

Süzülür hansı səmtə?

 

Yağan qar gecəyarı,

Azdırır bu yolları.

Ölülər qəbrə sarı,

Mollalar hansı səmtə?

 

Çox dağlanıb ürəklər,

Sönüb arzu, diləklər.

Hara əsir kələklər,

Doğrular hansı səmtə?

 

Haqqı, nahaqqı saysam,

Sözdə doğruya dəysəm.

Keçmişin qəddin əysəm…

Gələcək hansı səmtə?

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.06.2026)

 

Xanım Aydın,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

 

Həyat qəribədir. Olur ki, yüzlərlə musiqi bəstələmiş bir insan heç kimin yaddaşında bir zərrə yer ala bilmir. Amma cəmi bir melodiya ilə əbədiyyət qazanır. O melodiya zamanın sərhədlərini aşır, dilləri, coğrafiyaları, siyasi sistemləri keçir, insanları bir-birinə bağlayan görünməz körpüyə çevrilir. Azərbaycan musiqi tarixində belə əsərlərdən biri, bəlkə də birincisi "Cücələrim" mahnısıdır. Və bu nəğmənin müəllifi Qəmbər Hüseynlidir.

 

Bu gün dünyanın müxtəlif ölkələrində milyonlarla insan "Cücələrim" melodiyasını eşidəndə bəlkə də onun müəllifinin adını bilmir. Amma həmin sadə, səmimi və işıqlı melodiyanın arxasında ömrünü musiqiyə həsr etmiş, xalq ruhundan qidalanan böyük bir sənətkar dayanır – Qəmbər Məşədi Muxtar oğlu Hüseynli.

 

Gəncədə başlayan böyük yol

 

1916-cı il aprelin 16-da qədim Gəncə şəhərində, dəmirçi Məşədi Muxtarın ailəsində dünyaya gələn Qəmbər Hüseynli hələ uşaqlıqdan fərqli istedadı ilə seçilirdi. Məktəbə qədəm qoyanda artıq Seyid Əzim Şirvaninin, Abbas Səhhətin, Mirzə Ələkbər Sabirin şeirlərini əzbər bilirdi.

O dövrün Gəncəsi musiqinin, muğamın, aşıq sənətinin nəfəs aldığı canlı bir mədəniyyət məkanı idi. Cabbar Qaryağdıoğlu, Seyid Şuşinski, Bülbül, Xan Şuşinski, Qurban Pirimov kimi sənətkarların çıxışları balaca Qəmbərin qəlbində silinməz izlər buraxırdı. Digər tərəfdən aşıq məclisləri, saz havaları, el nəğmələri onun musiqi duyumunu formalaşdırırdı.

Sonralar onun əsərlərində hiss olunan xalq ruhu, melodik sadəlik və səmimiyyət məhz həmin illərin yadigarı idi.

 

Muğamdan bəstəkarlığa

 

Qəmbər Hüseynli əvvəlcə tar ifaçısı kimi yetişdi. Gəncə Musiqi Məktəbində təhsil alarkən "Rast", "Şur", "Zabul Segah" kimi muğamları məharətlə ifa edir, eyni zamanda xalq mahnılarını və aşıq havalarını toplayaraq nota köçürürdü.

1934-cü ildə Bakıya göndərilən gənc musiqiçi əvvəlcə violonçel sinfində təhsil aldı. Qərb musiqisinin bu mürəkkəb alətini qısa müddətdə mənimsədi. Lakin onun daxilində başqa bir yanğı vardı – yaratmaq, bəstələmək, öz melodiyalarını dünyaya bəxş etmək arzusu.

Bu səbəbdən o, bəstəkarlıq şöbəsinə keçdi və çox qısa bir müddətdə ilk uğurlarını qazandı. Cəfər Cabbarlının sözlərinə yazdığı "Tellər oynadı" romansı Azərbaycan musiqisində yeni bir istedadın doğulduğunu xəbər verdi.

 

Musiqi ilə döyünən həyat

 

Şuşa Musiqi Texnikumunun direktoru, Xalq Çalğı Alətləri Orkestrinin dirijor köməkçisi, Sazçı Qızlar Ansamblının yaradıcısı və bədii rəhbəri...

Qəmbər Hüseynlinin fəaliyyəti yalnız bəstəkarlıqla məhdudlaşmırdı. O, milli musiqinin təbliği və inkişafı üçün müxtəlif vəzifələrdə çalışır, yeni istedadların yetişməsinə xidmət edirdi.

Onun yaradıcılığında "Ay işığında", "Gecələr uzanaydı", "İlk məhəbbət", "Düşür yadıma", "Sən-sən", "Gülə-gülə" kimi romans və mahnılar xüsusi yer tutur. Bu əsərlərdəki lirika, incə duyğular və melodik gözəllik bu gün də öz cazibəsini itirməyib. Amma taleyin onun üçün hazırladığı ən böyük möcüzə bir başqa idi.

 

Bir mahnının dünya səyahəti

 

1940-cı illərin sonlarında Qəmbər Hüseynli sadə bir uşaq melodiyası bəstələmişdi. Heç kəs təsəvvür edə bilməzdi ki, bu musiqi sonralar dünyanın ən məşhur uşaq mahnılarından birinə çevriləcək. Mahnının yaranması ilə bağlı müxtəlif versiyalar mövcuddur. Rəvayətlərdən birinə görə, bəstəkar 1947-ci ildə Gəncə Filarmoniyasında çalışarkən bu melodiyanı məktəblilər üçün yazmışdı. Digər məlumatlara görə isə musiqi əvvəlcə Abbas Səhhətin şeirinə uyğunlaşdırılmışdı. Sonradan bəzi sözlərin uşaqlar üçün çətin olması səbəbindən yeni mətnə ehtiyac yaranmışdı.

1949-cu ildə Qəmbər Hüseynli gənc şair Tofiq Mütəllibovla görüşür və ona melodiyanı dinlədir. Musiqi şairi dərhal ovsunlayır. Çox keçmədən sözlər yazılır və Azərbaycan musiqisinin tarixində yeni bir səhifə açılır. "Cücələrim" dünyaya gəlir.

Tofiq Mütəllibov sonralar etiraf edirdi ki, bu mahnının belə möhtəşəm taleyə sahib olacağını heç vaxt təsəvvür etməmişdi.

 

Dünyanın dillərində səslənən Azərbaycan nəğməsi

 

"Cücələrim" qısa müddətdə sərhədləri aşdı. Əvvəlcə bütün Sovet İttifaqında məşhurlaşdı. Daha sonra Avropaya, Asiyaya, dünyanın müxtəlif ölkələrinə yayıldı.

Bu günə qədər mahnının 100-dən çox dilə tərcümə olunduğu bildirilir. Bu göstərici Azərbaycan musiqisi üçün misilsiz hadisədir. 1955-ci ildə İsveçrədə sovet nümayəndə heyətini yerli məktəblilərin "Cücələrim"lə qarşılaması artıq mahnının beynəlxalq şöhrət qazandığını göstərirdi. Daha sonra maraqlı hadisələr bir-birini əvəz etdi.

Çexoslovakiyada keçirilən rəsmi qarşılanma mərasimində SSRİ himni əvəzinə səhvən "Cücələrim"in səsləndirilməsi, Hindistanda minlərlə insanın Elmira Rəhimovanı bu mahnı ilə qarşılaması artıq bir mahnının deyil, əsl mədəniyyət fenomeninin tarixçəsi idi.

 

Moskvanı fəth edən balaca qız

 

1959-cu ildə Moskvada keçirilən Azərbaycan incəsənətinin ongünlüyü "Cücələrim"in taleyində dönüş nöqtəsinə çevrildi. Böyük Teatrın möhtəşəm səhnəsində maestro Niyazinin idarə etdiyi simfonik orkestrin müşayiəti ilə balaca Suğra Bağırzadə mahnını ifa etdi. Salon alqış sədaları ilə doldu. Bir neçə gün ərzində mahnı bütün Sovet İttifaqında dillər əzbərinə çevrildi.

Hətta sonralar pioner rəqs ansamblının adı da dəyişdirilərək "Cücələrim" qoyuldu.

Bu artıq adi uğur deyildi. Bu, Azərbaycan musiqisinin milyonlarla insanın yaddaşına həkk olunması idi.

 

"Nu, poqodi!"yə qədər uzanan yol

 

Mahnının şöhrəti böyük ekrana da yol tapdı.

Azərbaycanın məşhur "Ögey ana" filmində, "Ulduz" komediyasında səslənən "Cücələrim" sonradan SSRİ məkanının ən məşhur cizgi filmlərindən biri olan "Nu, poqodi!"də də istifadə edildi. Canavarın toyuq hininə girdiyi səhnədə Azərbaycan dilində səslənən bu mahnı milyonlarla tamaşaçı tərəfindən eşidildi. Beləcə, Qəmbər Hüseynlinin bəstəsi təkcə konsert salonlarında deyil, ekranlarda da yaşayaraq yeni nəsillərə çatdı.

 

Çarli Çaplinin salamı

 

 

"Cücələrim"in tarixində ən təsirli hadisələrdən biri də dünya şöhrətli aktyor və rejissor Çarli Çaplinlə bağlıdır. Deyilənlərə görə, Fransada Azərbaycan kino xadimləri ilə görüş zamanı Çaplin onların Azərbaycandan gəldiyini öyrənir. Qəfil pianonun arxasına keçir və "Cücələrim" melodiyasını ifa edir. Sonra isə təəccüblü bir cümlə söyləyir: "Demək siz bu melodiyanın vətənindənsiniz? Məndən o bəxtəvər bəstəkara salam yetirin!" Bu sözlər bəlkə də Qəmbər Hüseynlinin dünya sənətində tutduğu yerin ən qısa və ən təsirli ifadəsidir.

 

Dünyanın tanıdığı bəstəkarın sadə həyatı

 

Təəssüf ki, dünya şöhrəti hər zaman rahat həyat demək olmur.

"Cücələrim" dünyanın müxtəlif ölkələrində səslənərkən, milyonlarla insanın dilində dolaşarkən, onun müəllifi Bakıda sadə və çətin şəraitdə yaşayırdı.

Dostlarından biri evindən qayıtdıqdan sonra təəssüflə deyirdi: "Pianinosu belə yox idi..." Bu, bir tərəfdən dövrün acı reallığı, digər tərəfdən isə sənətkar taleyinin paradoksu idi. Lakin Qəmbər Hüseynli bunlara baxmayaraq yaratmaqdan əl çəkmədi. Yeni əsərlər yazdı, musiqi yaratdı, insanlara sevinc bəxş etdi.

 

Əbədi yaşayan nəğmə

 

1961-ci ilin 31 iyulunda Qəmbər Hüseynlinin ömrü yarımçıq qaldı. Cəmi 45 il yaşadı. Amma onun ömrü uzunluğu ilə deyil, yaratdığı işığın gücü ilə ölçülür.

Bu gün Qəmbər Hüseynlinin adı çəkiləndə ilk olaraq "Cücələrim" yada düşür. "Cücələrim" səslənəndə isə onun müəllifi xatırlanır. Çünki o mahnı mahnı olmaqdan çıxıb və xalqın yaddaşına çevrilib artıq. O, Azərbaycanın dünyaya ünvanladığı ən səmimi musiqi məktublarından biridir. Bir əsrdən artıqdır ki, o məktub dünyanın müxtəlif dillərində oxunur, müxtəlif səslərdə səslənir, amma hər dəfə eyni həqiqəti xatırladır: Böyük sənət bəzən elə ən sadə melodiyalarda yaşayır.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.06.2026)

 

 

“Hardan bilirsən axı Adəm necə biri olub?”

 

Şəfa Vəli,

“Ədəbiyyat və incəsənət”     

        

Qulu Ağsəs hansısa çıxışında, təxminən, belə demişdi: “Yazma... Qələmi at kənara. Yaşa. Görsən ki, yazmasan, durammırsan, demək, yazıçısan”.  Bu yazı da olsun yazmasam, durammadıqlarımdan...

 

“Vəfalım mənim...” Əlibala Hacızadənin əsəridir. Əsərin sonlarına yaxın eşidirik (oxuyuruq) bu iki kəlməni Gülmirənin dilindən. O, bunu özünə ünvanlayır...Orxanın xəyalı vasitəsilə...  Və biz oxucu kimi qalırıq dördyol ayrıcında: “Orxan sağ olsaydı, Gülmirəyə bu sözləri deyərdimi?” Yaxud, Əlibala Hacızadənin başqa bir sualıyla qarşı-qarşıya qalırıq: “Gülmirə Əqdəmin nəyi idi?”  Bu suallar illər uzunu düşüncəmizdə tufan qoparırsa, demək, Əlibala Hacızadə yaxşı yazıb... Ruhu şad olsun!

“Günəş hardan baxır bizə?” Bu sualı isə Xanım Anela verib oxucusuna “Ürək notu:vanil” əsərində. Həftələr keçib o kitabı oxumağımdan. Hələ də bu sualı görürəm hər göy üzünə baxanda... Demək, Xanım da yaxşı yazıb. Ömrü uzun olsun!

 

*

Romanın qəhrəmanı Günəşdir. Vanil ətri ona anasından yadigar qalıb... Burada Xanım Anelanın yazıçı kimi daha bir xüsusiliyinin şahidi oluruq. Və təbii ki, Vəfa Mürsəlqızının anasının qoxusu hopmuş şərfini xatırlayırıq.  Bir əsərdəki kiçik epizod ilə başqa bir mətni xatırlamaq oxucunun hünəri deyil, “mənim əsərim həyatın içindəndir” deyərək öyünməkdə haqlı olan yazıçının hünəridir.

...Ədəbi əsər hərdən bir ovuc kül təsiri də bağışlayır. Biz o küldə eşələnə-eşələnə həm özümüzü itiririk, həm də külün danışdıqlarını dinləyirik. “Başına kül olsun!” deyimini indiyədək iki cür izahda eşitmişəm. Bizim tərəflər-göyçəlilər bu ifadəni “ağlın getsin” mənasında işlədir, yaşlılar təfəkkürdəki mirasa işıq salırlar:

-Kimsə havalananda, onu bacalı otağa salır, bacadan başına kül ələyirlər. Kül onun havasını təmizləyir.

Azərbaycanın yeganə yeraltı muzeyinin bələdçisi İntizar Bədəlova isə bu deyimin dəfn adətlərimizdən gəldiyi qənaətindədir:

-O vaxt ölüləri yandırmaq adəti vardı. Doğmaları, yaxınları onun külünü başlarına sovurur, yas saxlayırdılar. “Başına kül olsun!” qarğışı o deməkdir ki, “əzizin, doğman ölsün, onun külünü başına tökəsən!”

Aha... Yenə qaldıqmı haçacığırda?! Hər şeyi araşdırmaq, sorğulamaq, daim şübhə duymaq yazıçının canındadır axı. Məcbur, iki cığırı da sonacan gedəcəyik...

“Ürək notu: vanil”in bir ovuc kül olduğu yerdən qoyuluruq yola. Baxırıq, Xanım Anela Günəşi havalandırıb,  onun havası da, vərəq-vərəq vurub oxucunu.

Sağdakı cığırın aparıb çıxardığı talada ocaq qalayan xatirələrimizdir. Yandırdığı da qanadlarımız. “Sabah yenə uçacağam eşqin səmasında...”-deyib arzu tutduğumuz andaca, nə vaxtsa  səmadan itələndiyimiz düşür yadımıza, qanadlarımızın ütük iyi gözlərimizdən yaş gətirir. Vicdanımızda göynəyənin əslini, materialını tapammayanda adını “dərd” qoyub havalanırıq.  Bir baxırıq, qanadlarımızın külü qalıb xatirələrin yandırdığı ocağın yerində... Başımıza sovururuq ki, havamız alınsın, qayıdaq “adam olaq”.

Soldakı cığırın apardığı isə tala deyil... Düz qayadır. Dümdüz... Gömgöy... Dibi görünməyən... Dibinə atılan daşın səsi, ən tezi, 30 saniyəyə gəlir qulağımıza (kimdə var o hünər ki, saat tuta?!), sanırıq, daş kiminsə ətəyinə düşür... “Kimdir aşağıda ətəyini açıb daşımızı gözləyən?” deyə soruşmayın, hər xatirədə ayrı ad gəlir dilimizə. Kimi desək, növbəti xatirədə yalançı çıxacağıq, “gərək, günahına girməyəydim onun” deyə peşmanlayacağıq... Düz qaya... Hamının “dümdüz” olduğu yerlərdəki “əyriliyimizi” özümüzə etiraf etdiyimizdə, bir baxırıq, dünyaya, insanlara olan inamımız çoxdan o qayadan aşağı atılıb...Və ölüb... Biz də, ta neynək, onsuz yaşaya bilməyəcəyimizi sandığımız doğmamızı-inamımızı yandırıb, külünü başımıza sovururuq...

Və beləcə, “Ürək notu:vanil”in adı burnumuza vanil ətri gətirsə də, ruhumuza kül ətri bəxş edir. Sözün qüdrətindən qələminin payına düşəni məharətlə cücərdib külü vanillə naxışlayan Xanıma, yazıçı həmkarı olaraq, bir daha təşəkkür edirəm!

 

         *

Həyatın ögeyi olan Günəş oğlunun adını Adəm qoyur. Və bizimlə söhbətə başlayır:

 

“İlk insan, ilk kişi kimi...Qızım olsa, Həvva olacaqdı, yəqin. Hərdən ağlıma elə qəribə fikirlər gəlirdi ki... Məsələn, deyirdim, hardan bilirsən axı Adəm necə biri olub? Maraqlıdı, sevmişdimi Həvva Adəmi?”

Romanda bizə ünvanlanan bu iki sualdan birincisinə cavabım, sadəcə, gülümsəməkdir. Hərənin “evcik adamı” ayrı cür olur-eyni şey üçün tutulan arzuların da vaxtı, ölçüsü fərqlidir.

İkinci suala isə 2017-ci ildə yazdığım şeirlə cavab vermək istəyirəm:

 

Nə gözəldi ayrılıq...

Ünvanı mən olunca,

Nə gözəldi söyüşlər...

Dörd yanı yarıq-yarıq

Dünyanın...

Su dolunca,

Başlayar yanğın kimi

Həvva günahı eşqlər....

 

Hansı oxucu, hansı yazıçı həmkarım Xanım Anelanın Günəşin diliylə bizə ünvanladığı suallara nə cavab verəcək, bilmirəm. Bəlkə, gələn il bu kitabı yenidən oxuyanda, mənim də cavablarım fərqli olacaq... Hələliksə, bir onu bilirəm ki, Xanım Günəşi yazanda qələmini qarğışa da, söyüşə də batırmaqdan çəkinməyib. Yoxsa, Günəş obrazı bu qədər real, bu qədər gözəl- çatışmayan cəhətləri və yüksək insani keyfiyyətləri ilə-olmazdı bizimçün.

 

         *

Ədəbiyyat, bir az da, son sözü gecikdirmək sənətidir. “Son sözünü əvvəldə demək” heç vaxt yaxşı xüsusiyyət sayılmayıb, sayılmır, sayılmayacaq da... Xanım Anela da Günəşin taleyi ilə bağlı Tanrı Ataya, Təbiət Anaya gileyini sonraya saxlayıb.  Ta ki, Adəm Həvvasını tapıb, ta ki,  oxuduqca, bizə elə gəlir, “dünya düzələ bilər”. 

Günəş anasının məzarını ziyarət edir... Deyir:

 

“İşığın gəlib, anam. Cəhənnəm qaranlığının ortasına buraxıb getdiyin İşığın...”

Bu, Günəşin cəhənnəm həyatı ilə barışmasıdırmı? Məncə, yox...

Gəncdim, həyatla aram heç düzəlmirdi. Onda yazmışdım: “Həyat, sən cəhənnəmsənsə, mən də alovlarla oynamağı sevirəm, unutma!” İndi, hərdən, bu sözlərimi xatırlayanda, düşünürəm ki, əgər alovlarla oynamağı bacarmasaydım,  xatirələrin qanadlarımı ütdüyü  ocaqdan sağ çıxammazdım.

İnsan cəhənnəmlə barışmır, dönüb olur onun ən mübariz sakini!

 

         *

Xanım Anelanın yazıçı kimi uğurudur “Ürək notu:vanil” romanı. 

“Bir gün yataqda” hekayəmi oxuyandan sonra sevdiyim Aləmzər Əlizadə demişdi: “O şəpiti ədəbiyyata gözəl gətirmisən”. İndi mən bu cümləni azacıq dəyişib Xanıma ünvanlamaq istəyirəm: “Vanili ədəbiyyata gözəl gətirmisiniz, qəşəng Xanım!”

...Elə mətn var, şadara kimidir; bu üzündən baxanda, o üzündəkilər görünür.

...Elə mətn var, teatr pərdəsi kimidir; kulisdə baş verənləri sirr kimi gizlədir.

...Elə mətn var, insan kimidir; tanıdıqca, gah sevinirsən, gah heyfsilənirsən...

...Elə mətn var, insan ondan keçəmmir, o keçir insandan...

“Ürək notu:vanil” sonunculardandır-bizdən çoxdan keçib o; həm yol kimi, həm də geridə qoyduqları kimi. Yolu irəliyədir-gələcəyədir! Yolu uğurlu olsun!                                 

 (iyun, 2026, Şəki)

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.06.2026)

Nemət Tahir,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

 

Keçmiş SSRİ-də keçən əsrin 70-ci ilin ortalarında,  zavod yeməkxanaların birində bir eksperiment keçirirlər. Yeməkxananın kassasında oturan qadının əvəzinə ora pul qoymaq üçün bir sini qoyurlar. Yeməkxanaya gələn hər kəs istədiyi yeməyi götürür, ödəyəcəyi məbləği isə siniyə qoyurdu. Əgər lazım gələrsə, pulun qalığını da sinidən götürür. Heç kim harasa heç nə yazdırmır və ya qeyd eləmir. Prosesi də heç kim izləmir.

 

Eksperiment bir ay çəkir. İlk günlər eksperiment aparanlar üçün heç də ürəkaçan olmur. Çünkü ödənilən məbləğ günü-gündən azalırdı. Bu isə onların sovet adamının namuslu və vicdanlı olması inamını alt-üst edirdi. Hətta iş o yerə çatdı ki,bu işi yarımçıq saxlamaq istədilər. Amma eksperiment planda 30 gün nəzərdə tutulduğu üçün onu axıra kimi davam etdirməli olurlar.

Maraqlısı da bundan sonra baş verir. Göznəlimdən, bir iş gününün sonunda sinidə olan pullar artmağa başlayır. Gələn gəlir o qədər çoxalır ki, nəinki gündəlik, hətta ay ərzində yığılıb qalan bütün kəsirləri da ört-basdır eləyir. Eksperimenti aparanlar gözlərinə inana bilmirdilər. Araşdırmağa başlayanda məlum oldu ki, həmin gün zavodda maaş günüdür. Sən demə, maaşını alan adamlar ay ərzində ödəyə bilmədikləri və borclu qaldıqları yeməyin pulunu həmin günü artıqlaması ilə ödəyiblər.

Bax budur sovet ideologiyası, kommunizm quran insanın əxlaq kodeksi. Nə qədər o quruluşu bəyənməsək də, ondan bəi şeyləri öyrənmək lazımdır.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.06.2026)

 

Ülviyyə Əbülfəzqızı,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xüsusi Layihələr şöbəsi

 

 “Ədəbiyyat və İncəsənət” portalının media dəstəyi ilə Azərbaycan Ədəbiyyat Fondunun Bakı Şəhəri Üzrə Təhsil İdarəsi ilə birgə keçirdiyi “Bir direktor, bir şagird” adlı layihəsinin məqsədi nümunəvi məktəblərimizi, istedadlı şagirdlərimizi üzə çıxarmaq, onların ədəbiyyata olan marağına diqqət yönəltməkdir.

Hazırda təqdimatda 26 nömrəli tam orta məktəbdir.

 

DİREKTOR:

Yaqut Paşa qızı Məmmədova 04.02.1963-cü il tarixdə Qubadlı rayonunda anadan olmuşdur. 1981-1986-cı illərdə Azərbaycan Dövlət Pedoqoji Universitetinin “Bədii qrafika” fakültəsini fərqlənmə ilə bitirmişdir. 1991-1992-ci ildə fizika fənni üzrə Müəllimlərin Təkmilləşdirmə İnstitutunda illik kurs bitirmişdir.

1988-ci ildə Xəzər rayonu 125 nömrəli tam orta ümumtəhsil məktəbində müəllim fəaliyyətinə başlamışdır. Qısa zamanda həmin məktəbdə təlim-tərbiyə işləri üzrə direktor müavini vəzifəsində çalışmışdır.

1996-2006-cı illərdə Xəzər rayon Təhsil şöbəsində inspektor vəzifəsində fəaliyyət göstərmişdir.

2006-2019-cu illərdə Bakı Şəhəri üzrə Təhsil İdarəsində dövlət qulluqçusu, Ümumi  təhsil sektorunda məsləhətçi vəzifəsində çalışmışdır.

BŞTİ-də çalışdığı müddətdə idarəetmə səriştəsi və bacarığı yüksək olduğuna görə  məktəblərdə idarəetmənin tənzimlənməsi məqsədilə 80, 65, 282, 279, 245, 126, 30,152, 150, 214, 136, 218,162, 219, 26 nömrəli tam orta məktəblərdə və 20№-li məktəb-liseydə direktor vəzifəsini icra etmişdir.

Yaqut Məmmədova 2013-cü ildə Azərbaycan Respublikası təhsil nazirinin 15 mart tarixli əmri ilə “Azərbaycan Respublikası qabaqcıl təhsil işçisi” döş nişanına, 2015-ci ildə isə Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin 02 oktyabr tarixli sərəncamı ilə “Tərəqqi” medalına layiq görülmüşdür.

2018-ci ildə Azərbaycan müəllimlərinin XV Qurultayında, 2023-cü ildə isə XVI Qurultayına nümayəndə seçilmişdir.

Hazırda Bakı şəhəri İ.Tağıyev adına 26№-li tam orta məktəbdə direktor vəzifəsində çalışır.

 

 ŞAGİRD:

Dilarə Nadirova Bakı şəhəri, İftixar Tağıyev adına 26 nömrəli tam orta məktəbin X sinfində təhsil alır, dərs əlaçısıdır.

IX sinif buraxılış imtahanında yüksək nəticə göstərərək qırmızı attestata layiq görülüb. İdman və müxtəlif intellektual yarışlarda fəal iştirak edərək uğurlu nəticələr qazanıb. Ötən il Azərbaycan dili və ədəbiyyat fənni üzrə Respublika Fənn Olimpiadasının final mərhələsinə yüksəlib. 

 

ESSE:

“Ana dili: kimlik və gələcək”

Ana dili xalqın ruhunu, tarixini və mənəvi dünyasını yaşadan ən qiymətli xəzinədir. Hər bir xalq öz ana dilini tanıyır, öz dili ilə yaşayır. Buna görə də ana dilimizi qorumaq və onu sevə-sevə yaşatmaq hər birimizin borcudur.

21 Fevral-UNESCO tərəfindən elan edilən Beynəlxalq Ana Dili Günüdür və bu gün ana dilinin qorunması, dillərin yaşadılması və hər xalqın dili ilə öz kimliyini ifadə etməsinin vacibliyini simvolizə edir.

Ulu Öndər Heydər Əliyev demişdir: “Ana dilimiz müstəqil Azərbaycanın, Azərbaycan xalqının ən böyük milli sərvətidir”.

Ümummilli Lider Heydər Əliyev xalqın yazı mədəniyyətinə yeni səhifə açaraq latın qrafikalı əlifbaya keçidi təsdiqlədi və 2001-ci ilin avqustun 1-dən bu əlifba ölkədə tam şəkildə tətbiq olundu. Bu qərar Azərbaycan dilinin inkişafına mühüm töhfə vermişdir.

Tarixin qaynaqlarından süzülüb gələn, canımıza, qanımıza ana südü və laylası ilə damla-damla hopan ana dilimizə dahilərimizin də əsərlərində yer verilib, bu dilin müqəddəsliyi və əsrarəngizliyi barədə çox yazılıb. Şah İsmayıl Xətai, Bəxtiyar Vahabzadə, Xəlil Rza Ulutürk, M.Şəhriyar öz əsərlərində ana dilini xalqın ruhu, milli kimliyi və mənəvi sərvəti kimi tərənnüm etmişlər. Böyük sərkərdə və görkəmli şair Şah İsmayıl Xətainin XVI əsrdə Azərbaycan dilini dövlət dili və poeziya dilinə çevirməsi uğrunda xidmətləri əvəzsizdir.  Xətainin şeirləri ana dilinin gücünü xalqa göstərdi və Azərbaycan türkcəsinin inkişafına böyük yol açdı.

1926-cı ildə Bakıda keçirilən Birinci Türkoloji Qurultay ana dilinin inkişafına böyük təsir göstərmişdir. Qurultayda türk xalqlarının dili, əlifbası və ədəbiyyatı müzakirə olunmuş, ana dilinin  qorunması və inkişafı vacib sayılmışdır. Bu tədbir türk dillərinin birliyini gücləndirmiş, Azərbaycan dilinin elmi və ədəbi dil kimi inkişafına mühüm töhfə vermişdir. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev tərəfindən Birinci Türkoloji Qurultayın 100 illiyinin qeyd olunması ilə bağlı sərəncam imzalanması da bu tarixi hadisəyə verilən böyük dəyərin göstəricisidir.

Bu gün texnologiyanın sürətlə inkişaf etdiyi bir dövrdə ana dilimizi qorumaq daha da vacibdir. Xarici sözlərin həddən artıq işlədilməsi dilimizin saflığına kölgə sala bilər. Halbuki ana dili yalnız danışıq vasitəsi deyil, həm də milli dəyərlərimizi və mənəvi varlığımızı qorumaq deməkdir.

Gənc nəslin ana dilinə bağlı böyüməsində müəllimlərin və alimlərin böyük rolu var. Dilimizi sevən insanlar gələcəyini sevən insanlardır.

Ana dili keçmişlə gələcək arasında qurulan möhkəm bir körpüdür. Bu körpünü qorumaq hər bir vətəndaşın məsuliyyətidir. Çünki dili yaşayan xalqın özü də daim yaşayır.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.06.2026)

MÜTƏXƏSSİS BİLDİRİR Kİ, İNSANLAR TƏBİƏTƏ UYĞUN YAŞAM TƏRZİ NÜMAYİŞ ETDİRMƏYƏNDƏ BUNUN FƏSADINI YAŞAYIRLAR...

 

Fatimə Məmmədova, 

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

Təqvim yay fəslinin gəldiyini göstərsə də, sanki hava hələ də qərarsızdır. İyun artıq qapımızı döyüb, amma bir gün yay istisini, ertəsi gün isə payız ab-havasını yaşayırıq. Səhər evdən günəşli havaya çıxır, axşama doğru yağış damcılarının altında qalırıq. Təbiət sanki öz mövsümünü axtarır.

 

Dünən imtahana gedərkən günəşin yandırıcı istisi üzümə vururdu. Küçələrdə insanlar kölgə axtarır, sərinləməyə çalışırdı. Bu gün səhər isə pəncərədən baxanda yağışın sakitcə küçələri yuduğunu gördüm. Bir gecənin içində dəyişən hava insana bəzən öz hisslərini xatırladır. Axı insanların da əhvalı bəzən belə olmurmu? Bir gün ümidlə dolu, başqa bir gün düşüncələrə qərq olmuş vəziyyətdə.

Son günlər müşahidə olunan hava dəyişiklikləri təbiətin ən maraqlı tərəflərindən birini göstərir. Günəşlə yağış, istiliklə sərinlik, sakitliklə külək növbələşərək bir-birini əvəz edir. Elə bil səma da öz hekayəsini yazır. Bəzən leysan yağışlarla şəhərin küçələrini isladır, bəzən isə buludları kənara çəkib günəşə meydan verir.

Hava necə dəyişirsə, həyat da elə dəyişir. Bu gün bizi narahat edən bir məsələ sabah sevincə çevrilə bilir. Bir gün yorğunluq hiss etdiyimiz kimi, ertəsi gün yenidən güc tapıb yolumuza davam edirik. Təbiətin dəyişkənliyi ilə insan həyatının oxşarlığı da elə bundadır. Bəs yayın ilk günlərində müşahidə olunan bu qeyri-sabit hava şəraitinin səbəbi nədir və qarşıdakı günlərdə bizi  hansı sürprizlər gözləyir? O da sürprizdir.

Azərbaycan Tibb Universitetinin Farmakologiya kafedrasının dosenti Aydın Əliyev "Ədəbiyyat və İncəsənət" portalına açıqlamasında söyləyib ki, fəsillərin dəyişməsi və insanların təbiətə uyğun yaşam tərzi sürməməsi orqanizmin fəaliyyətinə mənfi təsir göstərə bilər:

"Dünyada Allahın yaratdığı təbiətin dörd fəsli var və hər fəslin özünə uyğun yaşam şəraiti olmalıdır. İnsanlar fəslə uyğun geyinməyi, qidalanmağı, su qəbul etməyi və ən əsası bir-birinə qarşı təmkinli davranmağı bacarmalıdırlar. Genetik xəstəliklər istisna olmaqla, bir çox xəstəliklər insanların həyat tərzi və əməlləri ilə bağlı yaranır. İnsan orqanizmi təbiətə uyğunlaşdıqda immun sistemi güclənir, orqanlar normal və əlaqəli şəkildə fəaliyyət göstərir, müxtəlif fəsadlar və patologiyalar yaranmır".

 

Onun sözlərinə görə, ekoloji problemlər və ətraf mühitin çirklənməsi insan sağlamlığı üçün ciddi risklər yaradır:

"Bu gün dünyada ekoloji tarazlığın pozulması ilə bağlı problemlər geniş müzakirə olunur. Bütün ölkələr bu məsələdən danışır. Radiasiya, müharibələr, çirkli qida və sular insan orqanizmini zəhərləyir. Bu amillərin təsiri və tez-tez baş verən dəyişikliklər insan orqanizminə mənfi təsir göstərərək orqanlarda müxtəlif funksiyaların pozulmasına gətirib çıxarır."

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.06.2026)

 

Murad Vəlixanov,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

​

Azərbaycan kinosunun 1980-ci illər dövrü istehsalat ritminin, şəhər mədəniyyətinin və fərdlərin daxili mənəvi axtarışlarının ön plana çıxdığı filmlərlə zəngindir. Rejissorlar Cahangir Mehdiyev və Rasim İsmayılovun birgə quruluş verdiyi "Anın quruluşu" tammetrajlı bədii filmi də məhz belə ekran əsərlərindəndir. Film müasir cəmiyyətdə insanın öz yerini tapması, peşəkar prinsiplər və şəxsi ləyaqət mövzularını estetik bir dillə işıqlandırır.

 

​Yaradıcı heyətin peşəkar imzası

​Filmin bədii strukturunun bu qədər güclü olmasının əsas səbəbi ssenari müəllifi, görkəmli dramaturq Ramiz Fətəliyevdir. Onun qələmi hər zaman olduğu kimi, bu filmdə də insan xarakterlərinin toqquşmasını, sosial mühitin fərd üzərindəki təsirlərini və yazılmamış mənəvi qaydaları kəskin şəkildə ortaya qoyur. Rejissor işindəki təmkin və hadisələrin daxili psixoloji gərginliyi tamaşaçını ekrana bağlamağı bacarır.

​Filmdə əsas rolları canlandıran aktyor heyəti də öz ifaları ilə obrazlara xüsusi dolğunluq qazandırıblar:

​Həsən Məmmədov (Bayramov): Azərbaycan kinosunun böyük ustadı Həsən Məmmədov bu filmdə rəhbər işçi, öz prinsipləri və məsuliyyəti olan ağırbətən bir obrazı yüksək səmimiyyətlə təqdim edir.

​Mikayıl Kərimov (Əli): Gənc nəslin nümayəndəsi olan Əli obrazı vasitəsilə cəmiyyətdə özünü təsdiq etmək istəyən, bəzən səhvlər edən, lakin daxili təmizliyini qorumağa çalışan gəncliyin portreti yaradılır.

​Eldəniz Zeynalov, Ötkəm İsgəndərov və digərləri: Filmin epizodik və ikinci dərəcəli rollarında çıxış edən aktyorlar Bakı mühitinin real, canlı ab-havasını kadra köçürə biliblər.

 

​Filmin süjet xətti və mənəvi seçimlər

​Hadisələr böyük bir tikinti-istehsalat müəssisəsində və müasir şəhər mühitində cərəyan edir. Süjetin mərkəzində hər hansı bir böhran və ya kritik "an" zamanı insanların verdiyi qərarlar, onların həyat prinsiplərinin sınağa çəkilməsi dayanır. Rəhbərliklə gənc işçilər arasındakı münasibətlər, işə yanaşma tərzi və şəxsi mənfəətlərlə ümumi işin maraqlarının toqquşması filmin əsas dramatik xəttini təşkil edir.

​Müəlliflər tamaşaçıya çatdırırlar ki, insanın həyatda atdığı hər bir addım, gələcəyini müəyyən edən kiçik anların düzgün qurulmasından asılıdır. Mənəvi saflıq, dürüstlük və yalanın ifşası ekran əsərinin əsas ideya qayəsidir. Filmdəki dialoqların dərinliyi və reallığı onu adi bir istehsalat dramı olmaqdan çıxarıb fəlsəfi-psixoloji müstəviyə qaldırır.

 

​Bakının rəngləri və dövrün ritmi

​"Anın quruluşu" filmi həm də 1980-ci illərin Bakısını, onun memarlığını, gənclərin geyim üslubunu və sosial həyatını vizual yaddaş kimi qoruyan qiymətli bir mənbədir. Emin Sabitoğlunun film üçün bəstələdiyi musiqi isə şəhərin ritmini, personajların daxili həyəcanını və dövrün romantikasını tamamlayan ən uğurlu elementlərdən biridir.

​Bu gün baxarkən həm intellektual ssenari strukturunu görmək, həm də milli kinomuzun psixoloji dram janrındakı uğurlarını xatırlamaq üçün "Anın quruluşu" filmi hələ də aktualdır. Portalınızın oxucuları üçün bu film, Azərbaycan kinosunun dərin fəlsəfi qatlarına səyahət etmək baxımından maraqlı bir material olacaqdır.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.06.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

Dinlə şairini, təbrizli gözəl,

Yenə həsrətinlə alışır sinəm.

Tarixi uzundur bu ayrılığın,

Əzizdir qəlbimə, doğmadır bu qəm.

 

Silkin, qoy dağılsın başının üstdən,

Sənə gün verməyən qara buludlar.

Torpağın altından boylansın bir-bir,

Bahar müjdəçisi çiçəklər, otlar.

 

Görüb rəngi solmuş gül yarpağını,

Dünən bir kitabın arasında mən.

Təbrizli bacımın dərdini duydum,

Yanan ürəyimin yarasında mən!

 

Ürək sözlərini deyərək əzəl,

O gülü vermişdi mənə o gözəl.

Durur göz önümdə yenə o gözəl,

Olsam da dünyanın harasında mən!

 

Mən nələr çəkmədim sənin yolunda,

Sənə toxunmasın ürək sözlərim.

Ömür qəfəsindən uçdu quş kimi

Aylı gecələrim, xoş gündüzlərim.

 

Çox gəzdik… Nəhayət, günün birində

Cənubun, Şimalın dağlıq yerində,

Birləşdi Savalan ətəklərində,

Ayaq izlərinlə ayaq izlərim!

 

Bir oldu ki, sənin, mənim düşmənim

Səni məndən, məni səndən ayırdı.

Bölünməzkən, yurdum, yuvam, məskənim,

Bir ürəkli, bir vətəndən ayırdı.

 

Süleyman Rüstəm 1906-cı il martın 12-də Bakının Novxanı kəndində anadan olub. 1925-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin Şərqşünaslıq fakültəsinə daxil olub, 1929-cu ildə oradan Moskva Dövlət Universitetinin ədəbiyyat və incəsənət fakültəsinə köçürülüb. Zaqafqaziya Mərkəzi İcraiyyə komitəsinə üzv seçilib. 1940-cı ildən Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası üzvü olub,

Azərbaycan SSR Ali Sovetinin birinci çağırış deputatı seçilib. Bundan sonra ömrünün sonuna qədər bütün çağırışlarda deputat olub. Azərbaycan Dövlət Akademik Milli Dram Teatrının direktoru, "Ədəbiyyat qəzeti"nin baş redaktoru olub.

 Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının İdarə Heyətinə, "Azərbaycan", "Kirpi" jurnallarının və "Советскийписатель" (sovetskiy pisatel)" redaksiya heyətlərinə üzv seçilib. Xidmətlərinə görə üç dəfə "Lenin" ordeni, iki "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni, Sovet Sülhü Müdafiə Komitəsinin fəxri fərmanı və bir sıra medallarla təltif olunub.

1971–1989-cu illərdə Azərbaycan SSR Ali Sovetinin sədri olub. Yaradıcılığında siyasi lirika və sevgi şeirləri mühüm yer tutub. Heca və əruz vəznlərində yazıb. Ən sevilən əsərlərindən biri Təbrizim əsəridir. Ədəbi fəaliyyətə 20-ci illərin əvvəllərində başlayıb, 1922-ci ildə "Çimnaz xanım yuxudadır" birpərdəli komediyasını yazıb.

 "Unudulmuş gənc" adlı ilk mətbu şeiri 1923 ildə "Maarif və mədəniyyət" (indiki "Azərbaycan") jurnalında dərc olunub. "Ələmdən nəşəyə" adlı ilk şeir kitabı 1927-ci ildə nəşr edilib. Sosializm ideyalarını, inqilabi əhvali-ruhiyyəni ədəbiyyata gətirmək, poeziyanı gündəlik ictimai-siyasi hadisələrin inikasına çevirmək bu kitabın başlıca xüsusiyyətləri olub.

 "Addımlar" (1930), "Səs", "Atəş" (1932) şeir kitabları S. Rüstəmin siyasi lirik şair kimi formalaşmasının göstəricisi olub. İkinci Dünya müharibəsi illərində o, xalqın qəhrəmanlıq mübarizəsini tərənnüm edən əsərlər yazmışdır. "İldırım" (1942), "Qafurun qəlbi" (1959), "Əzizlərdən əzizlərə" (1965) və s. Müharibə dövrü yaradıcılığında Cənubi Azərbaycan mövzusu xüsusi yer tuturdu: "Təbriz şeirləri silsiləsi", "İki sahil" kitabı (1949).

1960–1980-ci illər yaradıcılığında ictimai-siyasi və məhəbbət lirikası əsas xətti təşkil edib: "Günəşli sahillərdə" (1963), "Keçilməmiş yollarda" (1970), "Ürəyimin gözüylə" (1977), "Mənim günəşim" (1981) və s. kitabların, "Yanğın" (H. Nəzərli ilə birgə, 1930) pyesinin, "Qaçaq Nəbi" (1940) mənzum pyesinin, "Durna" (1948) komediyasının müəllifidir.

 

Əsərləri

Pyesləri

- "Yanğın"

- "Çimnaz xanım yuxudadır"

- "Duma"

- "Gəldi-gedər"

- "Qaçaq Nəbi"

 

Komediyaları

- "Durna"

- "Çimnaz xanım yuxudadır"

 

Poemaları

- "İldırım"

- "Qafurun qəlbi"

- "Əzizlərdən-əzizlərə"

- "Xilaskar"

- "Təbrizdə qış"

- "Qolsuz qəhrəman"

- "Yeni kəndin işıqları"

- "Mənsumə"

- "Nakam məhəbbət"

 

Satira və yumorları

- "Bir dədə axtarıram"

- "Əcaib əsər"

- "Qəribə nitq"

- "Teatr tənqidi"

- "Heçstan əhli"

- "Qonşularımdan biri"

- "Elan"

- "Möhkəm birlik"

- "Özündən razı!"

 

Kitabları

- "Aləmdən nəşəyə"

- "Addımlar"

- "Səs"

- "Atəş"

- "Günəşli sahillərdə"

 

Tərcümələri

- Meynqard Rudzitis. Qızıl ordu (şeir). Ədəbiyyat qəzeti, 1941, 9 iyun.

- İvan Krılov. Şahpərəst qurbağalar (təmsil). Vətən uğrunda, 1944, № 7–8, s.37–39 3.

- Nazim Hikmət. Şeirlər. Bakı: Azərbaycan Uşaq və Gənclər Ədəbiyyatı Nəşriyyatı, 1952, s.15–45.

- Qaysın Quliyev. Torpaq və şeir (şeir). Azərbaycan, 1961, № 4, s.36.

- Yaroslav Smelyakov. Gözəl qız Lida (şeir). Ədəbiyyət və incəsənət, 1964, 18 iyul.

- Jan Pol Sartr. Lizzi (pyes). Azərbaycan, 1966, № 10, s.169–190.

- Qriqol Abaşidze. Bahar (şeir). Kommunist, 1971, 16 aprel.

 

Süleyman Rüstəm sosialist ideologiyasına, kmommunist partiyasına ən çox sədaqət göstərən bir şair olub, bu öz yerində. Kosmosa Layka adlı it göndəriləndə ona yazdığı şeir indi şair üçün aşırı itaətkar poeziya üçün əsl ittiham sayıla bilər:

Layka uçur göyə, eləyir ham-ham,

Mən də ona baxıb alıram ilham.

Amma Süleyman Rüstəm Cənubi Azərbaycan mövzulu ən cəsarətli, ən təsirli şeirlər müəllifidir həm də. Və bizim yaddaşımızda da qoy şair məhz bu cür qalsın.

O, 1989-cu il iyunun 10-da Bakıda vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.06.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu ilə “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının birgə layihəsində Türk dünyası ədəbiyyatı məşhurları mövzusundayıq. Bu gün dahi qırğız yazıçısı Çingiz Aytmatovdan danışacağıq. Çünki bu gün onun anım günüdür. Düz 18 il əvvəlin bugünkü günündə o, dünyaya gözlərini əbədi yumub.

  

Qırğız yazıçısı Çingiz Aytmatov dünya ədəbiyyatının bənzərsiz örnəklərini yaradan, əsərlərinin dünyada tərcüməsi və nəşr edilməsinə görə çox nadir yazıçılara xas miqyasa sahib olan yazıçıdır. O tək qırğız xalqının deyil, bütün türk dünyasının dahi yazıçısıdır. O təkcə türk dünyasının da deyil, bütün dünya ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsidir.

 

“Əsrə bərabər bir gün”. Hələ uşaqkən oxuduğum bu roman məndə o qədər silinməz təəssürat oyadıb ki. Ardınca “Əlvida, Gülsarı”nı oxudum. Tam başqa mövzu, amma yenə cilalanmış sözlər, ipə-sapa düzülmüş kimi sıralanana cümlələr, sonsuz heyrət... Sonra “Cəmilə”ni oxudum və həqiqətən də onun yaradıcılığına aşiq oldum.

Onun ömür-gün yoluna diqqət edək. 1928-ci il dekabrın 12-də Qırğızıstan Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının Talas Kantonunun (indiki Qırğızıstanın Talas vilayəti) Şəkər kəndində anadan olub. Ali təhsil aldıqdan sonra o, 3 il ərzində Qırğızıstan SSR-in Maldarlıq Elmi-Tədqiqat İnstitutunda işləyib. 

Çingiz Aytmatovun Moskvadakı Ali ədəbiyyat kursuna yazılması yalnız 1956-cı ildə, atasının bəraət almasından sonra mümkün oldu. Kursu bitirdiyi ildə "Oktyabr" jurnalında onun qırğız dilindəki "Üz-üzə" hekayəsinin rus dilinə tərcüməsi dərc olunub.

 Həmin il "Yeni dünya" jurnalında Aytmatovun bir sıra hekayələri və yazıçıya dünya şöhrəti qazandıran "Cəmilə" povesti işıq üzü görüb.

Hekayə janrı Çingiz Aytmatov yaradıcılığının bütün inkişaf mərhələlərini, ideya-məzmun istiqamətlərini müəyyən etməyə imkan verir. "Qəzetçi Dzyuyo", "Aşim", "Biz irəli gedirik", "Dəhnəçi", "Ağ yağış", "Quraqlıqda", "Qızıl alma", "Oğulla görüş", "Baxiana", "Əbədi gəlin" və s. göstərmək mümkündür.

Çingiz Aytmatovun yaradıcılığında povestləri xüsusi yer tutur. "Üz-üzə", "Cəmilə", "Ana tarla", "Erkən gələn durnalar", "Köşək gözü", "İlk müəllim" və "Qırmızı yaylıqlı qovağım mənim", "Əlvida, Gülsarı", "Ağ gəmi", "Dəniz kənarıyla qaçan alabaş" və s. maraqlı povest nümunələridir.

XX əsrin yetmişinci illəri Çingiz Aytmatovun yaradıcılığında povestdən roman janrına doğru keçid mərhələsidir, lirik-psixoloji nəsrdən ictimai məzmunu daha qabarıq olan əsərlərə üstünlük verilməsi baxımından da həmin mərhələ keçid dövrüdür. "Gün var əsrə bərabər", "Qiyamət", "Kassandra damğası", "Əbədi gəlin" roman janrının əsrarəngiz növləridir.

 

Dramaturji yaradıcılığı ictimai məzmunun dərinliyi ilə seçilir. Yazıçının dram kimi yazdığı iki əsəri: "Fuji – Yama" və "Sokratı anma gecəsi" məlumdur. Çingiz Aytmatovun şeirləri onun yaradıcılığında özünəməxsus yer tutmaqdadır. "Əkinçinin nəğməsi", "İssık gölə həsrət", "Fırtınaya səsləniş", "Dağ keçidində", "Ulduza" şeirləri müasir poetik nümunələrdir.

 

Dünya şöhrətli yazıçı və ictimai xadim Aytmatov 2008-ci il iyunun 10-da Almaniyanın Nürnberq xəstəxanasında dünyasını dəyişib və Bişkek yaxınlığındakı Ata-Beyt memorial kompleksində dəfn olunub. Bir sözlə, bu gün dahi yazıçının anım günüdür. Allah rəhmət eləsin!

 

Mükafatları 

- Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1978)

- Lenin mükafatı (1963)

- SSRİ dövlət mükafatı

- Qırğızıstan xalq yazıçısı

- Dostluq ordeni

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.06.2026)