Kənan Məmmədli,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Məsələn, biz Dərvişin Parisi “partlatması” barədə müasir tələblərə uyğun bir yaxşı film çəkib onu ingilis və fransız dillərinə çevirib dünya kinoprokatına sala bilsək, inanılmaz şöhrət və gəlir tapar bu film. Onda Axundov dühasının ştrixləri tam halda cəmləşibdir.

Amma biz özümüzü dünyaya tanıda bilmirik əfsus ki...

Axundovun yeri

XIX əsr Azərbaycan ədəbiyyatı və ictimai fikrinin ən görkəmli simalarından biri olan Mirzə Fətəli Axundzadə (1812–1878) Azərbaycan dramaturgiyasının və realist ədəbiyyatının banisi kimi tanınır. O, yalnız yazıçı və dramaturq deyil, həm də filosof, maarifçi, publisist və ictimai xadim kimi Şərq mədəniyyətində mühüm rol oynamışdır. Axundzadənin yaradıcılığı Azərbaycan cəmiyyətində yeni düşüncə tərzinin formalaşmasına, maarifçilik ideyalarının yayılmasına və müasir ədəbiyyatın inkişafına güclü təsir göstərmişdir.

Həyatı və təhsili

Mirzə Fətəli Axundzadə 1812-ci ildə indiki Azərbaycanın Şəki bölgəsində (o dövrdə Nuxa adlanırdı) anadan olmuşdur. Gənclik illərində o, əvvəlcə dini təhsil almış, ərəb və fars dillərini öyrənmişdir. Lakin sonralar dünyəvi elmlərə maraq göstərərək Şərq və Qərb mədəniyyətlərini dərindən öyrənmişdir.

Onun həyatında mühüm mərhələ Tiflisdə keçirdiyi illər olmuşdur. Burada o, Qafqaz canişinliyində tərcüməçi vəzifəsində çalışmış, rus və Avropa ədəbiyyatı ilə yaxından tanış olmuşdur. Bu mühit Axundzadənin dünyagörüşünün formalaşmasına böyük təsir göstərmişdir.

Azərbaycan dramaturgiyasının banisi

Axundzadə Azərbaycan ədəbiyyatına ilk realist komediyaları gətirən yazıçı kimi tanınır. Onun əsərlərində dövrün sosial problemləri, cəhalət, mövhumat və gerilik tənqid olunur. Yazıçının komediyaları yalnız Azərbaycanda deyil, bütün Şərqdə dramaturgiyanın inkişafına təkan vermişdir.

Onun ən məşhur əsərləri bunlardır:

• “Molla İbrahimxəlil kimyagər”
• “Hekayəti-müsyö Jordan və dərviş Məstəli şah”
• “Sərgüzəşti-vəziri-xani-Lənkəran”
• “Hacı Qara”
• “Mürafiə vəkillərinin hekayəti”
• “Xırs quldurbasan”

Bu əsərlərdə Axundzadə satira və yumor vasitəsilə cəmiyyətin geriliklərini ifşa edir, insanları elmə, maarifə və yeniliyə çağırır.

Fəlsəfi və maarifçi fəaliyyəti

Axundzadə yalnız dramaturq deyil, həm də böyük maarifçi idi. O, Şərq cəmiyyətində elmin və təhsilin inkişafını vacib sayırdı. Yazıçı cəhalətə və dini fanatizmə qarşı çıxır, insanın azad düşüncəsinin tərəfdarı idi.

Onun məşhur fəlsəfi əsərlərindən biri “Kəmalüddövlə məktubları”dır. Bu əsərdə Axundzadə Şərq cəmiyyətinin geriliyinin səbəblərini təhlil edir və islahatların vacibliyini vurğulayır.

Əlifba islahatı ideyası

Axundzadə Azərbaycan və ümumiyyətlə türk xalqları üçün əlifba islahatı ideyasını irəli sürən ilk ziyalılardan biri olmuşdur. O, ərəb qrafikasının çətinliyini göstərərək daha sadə və səs sisteminə uyğun əlifbanın tətbiqini təklif edirdi. Bu ideya sonradan türk dünyasında aparılan əlifba islahatlarının əsasını təşkil etmişdir.

Ədəbiyyata və mədəniyyətə təsiri

Mirzə Fətəli Axundzadənin yaradıcılığı Azərbaycan ədəbiyyatında yeni mərhələnin başlanğıcı sayılır. Onun ideyaları sonrakı dövrdə bir çox görkəmli ziyalılara təsir etmişdir. Məsələn:

• Cəlil Məmmədquluzadə
• Üzeyir Hacıbəyli
• Hüseyn Cavid

Bu sənətkarların yaradıcılığında Axundzadənin maarifçi və realist ənənələrinin davamını görmək mümkündür.

Əbədiyaşarlıq

Mirzə Fətəli Axundzadə Azərbaycan mədəniyyət tarixində dönüş yaradan şəxsiyyətlərdən biridir. O, dramaturgiya məktəbinin əsasını qoymuş, realist ədəbiyyatın inkişafına yol açmış və maarifçilik ideyalarının yayılmasına böyük töhfə vermişdir.

Onun əsərləri bu gün də aktuallığını qoruyur və Azərbaycan ədəbiyyatının qızıl fonduna daxildir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.03.2026)