Nərgiz Mustafayeva, Gəncə. “Ədəbiyyat və incəsənət”

​Su  və Oddan sonra təbiətin üçüncü böyük ünsürü - Yel (Külək) oyanır. Xalq təqvimində bu Çərşənbə “Yel Çərşənbəsi”, “Küləkli çərşənbə”, “Yel ayı” və ya bəzi bölgələrdə böyük məişət təmizliyi ilə bağlı olaraq “Yüyət günü” adlandırılır.

Bu gün, Yel öz nəfəsi ilə dünyanı gəzib yuxuda olanları oyadır. Əcdadlarımız inanırdılar ki, külək əsməsə, kainat durğunluğa məhkum olar.

Folklorumuzda Yel (külək) həm yaradıcı, həm də hərəkətverici qüvvədir. İnanclara görə, Yel çərşənbəsində Yel baba (və ya Yel piri) oyanır, dünyanı dörd dolanır və hələ də qış sükutunda qalan suları, ağacları, torpağı hərəkətə gətirir. Mifoloji təfəkkürdə külək - xəbərçidir. O, baharın tam gəlişinə cəmi bir addım qaldığının müjdəsini dağlara-daşlara yayır. Bu gün əsən külək “isti” və “soyuq” nəfəsini növbələyərək torpağın rütubətini qovur və onu toxum üçün hazırlayır.

Yel çərşənbəsinin ən maraqlı və qədim adətlərindən biri “ağacları qorxutmaq” və ya onları oyatmaqdır. Əgər bağda bar verməyən və ya gec oyanan ağac olardısa, ailə böyüyü balta ilə həmin ağaca yaxınlaşar, onu kəsmək istəyirmiş kimi edərdi. Başqa birisi isə ağacı “aman”a götürər və “bu il bol bar verəcək” deyə söz verərdi. İnanılırdı ki, Yel baba həmin gün ağacın qulağına fısıldayar və onu səmərəli olmağa təşviq edər.

Daha əvvəl qeyd etdiyimiz kimi, Yel çərşənbəsi xalq arasında böyük təmizlik - “Yüyət” həftəsidir. Bu gün yuyulan paltarların küləkdə quruması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Deyilərdi ki, külək paltarların arasından keçərək insanın keçmiş il boyu yığılan dərdi-sərini, ağırlığını qovub aparır.Qadınlar evdəki xalçaları, yorğan-döşəkləri həyətə çıxarıb çırpar, evin pəncərələrini sona qədər açardılar. Məqsəd evin “yelini” (enerjisini) dəyişmək, köhnə ilin tozunu baharın təmiz havası ilə əvəzləmək idi.

Yel çərşənbəsində süfrəyə daha çox “ağ”rəngli və yüngül nemətlər qoyulur. Bu çərşənbənin klassik xörəyi südlü plovdur. Ağ rəng - saflığı, küləyin təmizləyici gücünü və qarşıdan gələn “ağ günlərin” müjdəsini simvolizə edir.

Süfrəyə qoyulan quru meyvələr (kişmiş, qaysı) küləyin qurutduğu və qoruduğu nemətlər kimi qəbul olunur.

Axşam saatlarında insanlar küləyin qarşısına keçib niyyət tutarlar. Gənc qızlar “Yel baba, dərdimi al, arzumu ver” deyərək yaylıqlarını havaya atarlar. Külək yaylığı hansı tərəfə apararsa, arzunun o səmtdən gələcəyinə inanırlar. Yel çərşənbəsi bizə öyrədir ki, həyat hərəkətdədir və dəyişiklikdən qorxmaq lazım deyil.

Qeyd: Məqalə müəllifin şəxsi tədqiqatları, xalq inancları və mifoloji mənbələrin müqayisəli təhlili əsasında hazırlanmışdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.03.2026)