Super User
Azərbaycanlı yazıçı Türkiyədəki kitab sərgisində oxucularla görüşüb
Bestseller kitablar müəllifi Rövşən Abdullaoğlu Türkiyənin ən böyük kitab tədbirlərindən biri olan TÜYAP Kitab Sərgisi çərçivəsində oxucularla görüşüb. İmza günü “Ailə” Nəşriyyatı tərəfindən təşkil olunub və böyük maraqla qarşılanıb.
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı xəbər verir ki, sərgidə müəllifin “Bu şəhərdə kimsə yoxdur”, “Relslər üzərinə uzanmış adam” və “Çətin olsa da, həyat davam edir” kitabları yer alıb.
Qeyd edək ki, “Çətin olsa da, həyat davam edir” kitabı 3 min nüsxədən ibarət ilk nəşrindən qısa müddət sonra növbəti nəşrinə hazırlanır. Ümumilikdə isə, bu, kitabın beşinci nəşridir; kitab bundan öncə fərqli nəşriyyat tərəfindən çap olunmuşdu.
Rövşən Abdullaoğlu bildirib ki, müxtəlif kateqoriyalardan olan oxucuların, eləcə də psixoloqların və ədəbiyyatçıların kitabları haqqında fikirlərini eşitmək əsərin uğurunun ən böyük göstəricisidir.
Qeyd edək ki, yazıçının Türkiyədə çıxan üç kitabı “Ailə” Nəşriyyatı tərəfindən çap olunub.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(19.12.2025)
Serial mədəniyyəti: biz hekayəni izləyirik, yoxsa özümüzü?
Rəqsanə Babayeva,
Beyləqan rayon Mədəniyyət Mərkəzinin rejissoru, "Gənclik" xalq teatrının rəhbəri, yazıçı, “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün
Televiziya ekranı artıq uzun müddətdir ki, yalnız əyləncə vasitəsi deyil. O, eyni zamanda cəmiyyətin güzgüsünə çevrilib. Bəzən özümüzü orada görmək istəyirik, bəzən isə orada gördüyümüz kimi olmağa başlayırıq. Xüsusilə son iyirmi ildə Azərbaycanda və regionda seriallar sadəcə axşam saatlarını dolduran ekran məhsulları olmaqdan çıxaraq, gündəlik həyatın dilinə, davranışına və hətta xəyallarına sirayət edən güclü mədəni mətnlərə çevrilib.
Bu gün bir seriala baxarkən çox vaxt fərqinə varmadan bu sualın ətrafında dolaşırıq: Biz ekranda bir hekayəmi izləyirik, yoxsa bizə təqdim olunan bir həyat modelinimi?
Bu yazı serialları ittiham etmək üçün deyil, onların mədəni təsir mexanizmini anlamaq üçün qələmə alınıb.
Hekayə anlatmaqla həyat öyrətmək arasındakı incə sərhəd
Serial öz mahiyyətinə görə hekayə danışır. Obrazlar var, qarşıdurmalar var, dəyişmə və dönüşlər var. Lakin müasir serial anlatısı klassik hekayəçilikdən fərqli olaraq davamlılıq üzərində qurulub. Həftələrlə, aylarla, bəzən illərlə eyni obrazlarla “yaşayırıq”. Onların evlərinə girir, münasibətlərinə şahid olur, sevinclərinə və məğlubiyyətlərinə alışırıq.
Bu davamlılıq serialı güclü edir. Amma eyni zamanda təhlükəli bir yaxınlıq da yaradır. Çünki zaman keçdikcə tamaşaçı artıq hekayəni izləməkdən çox, obrazla eyniləşməyə başlayır. Obrazın seçimləri normallaşır, davranışları haqlı görünür, danışıq tərzi gündəlik həyata keçir.
Bu nöqtədə serial artıq sadəcə bir bədii mətn deyil, davranış təklifi funksiyasını daşımağa başlayır.
Seriallar niyə bu qədər təsirlidir?
Bu coğrafiya güclü şifahi və vizual hekayəçilik ənənəsinə malikdir. Dastanlar, xalq rəvayətləri, teatr, kino və televiziya serialları eyni mədəni axarın fərqli formalarıdır. Serial izləmək çox vaxt təkcə fərdi seçim deyil, ailə daxilində paylaşılmış bir ritualdır.
Seriallar cəmiyyətin açıq danışmaqda çətinlik çəkdiyi mövzuları dolayı yollarla gündəmə gətirir: ailə münasibətləri, ədalət hissi, sosial fərqlər, güc və vicdan dilemması. Bu baxımdan seriallar ictimai şüurun gizli qatlarına toxunur.
Məhz buna görə də onların təsir gücü böyükdür. Çünki danışılan hekayə tamaşaçının artıq tanıdığı və ya yaşadığı bir reallığa söykənir.
Obrazlar: Rol modeli, yoxsa dramatik vasitə?
Bir serialın uğuru çox vaxt onun obrazları ilə ölçülür. Güclü, xarizmatik, ağrı yaşamış, amma ayaqda qalmış obrazlar tamaşaçıda heyranlıq doğurur. Problem də məhz burada başlayır.
Dramaturji baxımdan obrazlar tez-tez sərt qərarlar verən, kəskin davranan, ifrat emosiyalar yaşayan fiqurlar olur. Bu, ekran üçün təsirlidir. Lakin real həyatda bu davranışların nəticələri fərqlidir.
Xüsusilə gənc tamaşaçı üçün serial obrazları fərqində olmadan rol modelə çevrilə bilər. Güclü olmaq – sərt olmaqla, hörmətli olmaq – susmaqla, sevilmək – fədakarlıqla eyniləşdirilə bilər. Bu qəliblər sorğulanmadan qəbul edildikdə, serialın dramatik dili gündəlik həyata daşınır.
Yaxşı ilə pis arasındakı boz zona
Son illər seriallarda diqqət çəkən bir meyl var: Qəti yaxşı və qəti pis obrazlar azalır, onların yerini “boz zonada” yaşayan, səhvləri olan, amma anlaşılan obrazlar tutur. Bu, bədii baxımdan zənginlikdir. Çünki həyat da tam qara-ağ deyil.
Amma bu bozluq bəzən etik bulanıqlıq yaradır. Yanlış davranışlar keçmiş travmalarla əsaslandırılır, səhvlər psixoloji səbəblərlə izah olunur. Nəticədə tamaşaçıda belə bir fikir formalaşa bilər: “Şərait belədirsə, bu davranış normaldır.”
Serialın vəzifəsi əxlaq dərsi vermək deyil. Amma yanlışın daimi şəkildə əsaslandırılması dəyər meyarlarını elastikləşdirə bilər. Burada məsələ qadağa deyil, tarazlıqdır.
Serial dili və gündəlik həyat
Seriallar təkcə hekayə danışmır, dil yaradır. Replikalar gündəlik danışığa keçir, mimikalar, baxışlar, susqunluq belə məna daşıyır.
Bu dil zamanla gündəlik həyatın bir hissəsinə çevrilir. İnsanlar duyğularını seriallardan öyrəndikləri ifadə formaları ilə dilə gətirməyə başlayır. Bu, bəzən emosional zənginlik yaratsa da, bəzən süni davranışlara səbəb olur.
Çünki real duyğular ssenaridəki qədər aydın və ölçülə bilən deyil. Serial dili isə duyğuları sadələşdirir və bu da gözləntiləri dəyişir.
Platforma serialları və yeni anlatı forması
Rəqəmsal platformaların yayılması ilə serial anlatısı da dəyişib. Bölümlər qısalıb, temp sürətlənib, vizual estetika ön plana çıxıb. Tamaşaçı artıq həftəlik deyil, ardıcıl şəkildə izləyir.
Bu, hekayə sıxlığını artırsa da, düşünmək üçün ayrılan fasiləni azaldır. Bir bölüm bitən kimi digəri başlayır. Tamaşaçı təsiri həzm etmədən növbəti epizoda keçir.
Beləliklə, serial izlənən yox, istehlak edilən məzmun halına gəlir. Sürətlə istehlak edilən hər şey kimi, iz buraxır, amma dərinləşmir.
Biz özümüzümü izləyirik?
Bəlkə də əsas sual budur: Seriallar bizə yeni həyatlar göstərir, yoxsa artıq yaşadığımız duyğuları görünən edir?
Bir çox tamaşaçı seriallara özündən parçalar tapdığı üçün bağlanır. Yaşaya bilmədiyini yaşayır kimi olur, deyə bilmədiyini obraz vasitəsilə ifadə edir. Bu, müəyyən mənada emosional boşalma sahəsidir.
Amma bu bağ şüurlu olmadıqda, insan öz həyatını təxirə sala bilər. Yaşamaq əvəzinə izləmək, qərar vermək əvəzinə gözləmək seçilir. Serial həyatın məşqi olmaqdan çıxıb, yerini tutmağa başlayır.
Seriallar mədəniyyəti korlayırmı?
Bu sual tez-tez səsləndirilir. Amma düzgün sual bu deyil. Mədəniyyət birtərəfli təsir mexanizmi deyil. Seriallar cəmiyyəti formalaşdırır, cəmiyyət də serialları. Ekrandakı hekayələr tamaşaçıda qarşılıq tapdığı üçün davam edir.
Əsas məsələ tamaşaçının passiv, yoxsa aktiv mövqedə olmasıdır. İzlənən hər şey sorğusuz qəbul edilərsə, serial yönləndirici olur. Amma müzakirə edilərsə, düşünülərsə, serial mədəni mətnə çevrilir.
Seriallar həyatımızdan çıxmayacaq. Çünki hekayə anlatmaq ehtiyacı insanlıq qədər qədimdir. Məsələ serial izləmək və ya izləməmək deyil, necə izlədiyimizdir.
Hekayəni izləyib özümüzü itirmədən…
Obrazları anlayıb davranışlarını sorğulayaraq…
Duyğulara qapılıb ağlı kənarda qoymadan…
Seriallar bizə özümüzü göstərə bilər. Amma güzgüyə baxarkən gözümüzü yummamaq şərti ilə.
Çünki hekayə güclüdür. Amma şüur ondan da güclü olmalıdır.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(19.12.2025)
Bir əsərlə məşhurlaşdı
İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”
“Buz heykəl”.
Sovet dönəminin kult romanı.
Elə indi də həyəcansız oxumaq olmur.
Bu roman müəllifinə şöhrət gətirdi...
Ənvər Məmmədxanlı 1913-cü il fevralın 28-də Göyçay şəhərində doğulub. Burada ibtidai məktəbi bitirdikdən sonra Bakıda N. Nərimanov adına Sənaye texnikomunda təhsil alıb. Sonra Bakıda mexaniki zavodda, energetika və elektrikləşdirmə idarəsində texnik, Azərbaycan Neft İnstitutu nəzdində olan elmi-tədqiqat institutunda texnik-elektrik işləyib. Eyni zamanda Azərbaycan Neft İnstitutunda iki il qiyabi təhsil alıb.
Azərnəşrin bədii şöbəsində redaktor və tərcüməçi (1934–1936), Moskvada Ali Kinematoqrafiya İnstitutunda müdavim, "Azərbaycanfilm" kinostudiyasında ssenari şöbəsinin rəisi (1941–1942), İkinci dünya müharibəsi dövründə cənub-qərb cəbhəsində "Qızıl Ordu" cəbhə qəzetinin Azərbaycan redaksiyasının xüsusi müxbiri olub. Sonra redaksiya ilə birlikdə Stalinqrada göndərilib.
1942-ci ilin axırlarında bir qrup Azərbaycan yazıçısı ilə Şimali Qafqaz cəbhəsində, 416-cı diviziyada olub. Bakıda Azərbaycan Radio Verilişləri Komitəsində redaktor kimi çalışıb. Yenidən Zaqafqaziya cəbhəsinə, oradan İrana hərbi xidmətə göndərilib. Təbrizdə nəşr olunan "Vətən yolunda" ordu qəzeti redaksiyasıda xüsusi müxbir kimi çalışıb. Ordudan tərxis ediləndən sonra "Azərbaycanfilm" kinostudiyasının ssenari redaksiya heyətinin baş redaktoru olub.
Əsərləri
- Burulğan
- Bakı gecələri (hekayələr)
- Ayna (kinossenari)
- Analar və yollar
- Dirilik çeşməsi
- Buz heykəl
- Qərbə atəş
Ənvər Məmmədxanlı Avropa və rus klassik yazıçılarından tərcümələr edib. Kuba (1967), Türkiyə (1968), İspaniyada (1980) Sovet nümayəndə heyəti tərkibində səfərdə olub. İki dəfə "Şərəf nişanı" (1946–1949), "Qırmızı Əmək bayrağı" (1980–1983) və "İkinci dünya müharibəsi" (ikinci dərəcəli) ordenləri, döyüş medalları ilə təltif olunub. 1990-cı il dekabrın 19-da Bakıda vəfat edib. Fəxri xiyabanda dəfn olunub.
Allah rəhmət eləsin!
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(19.12.2025)
Ədəbiyyatımızın görkəmli siması
İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”
O, nüfuzundan, sanbalından istifadə etməyib, Bakıya gedib daha geniş səmalarda pərvazlanmaq istəməyib, ömrünün sonunadək doğma Neftçalada yaşayıb. Onun mənzili ədəbiyyat adamları üçün müqəddəs məkana çevrilib, Bakıdan ən görkəmli ədiblər, alimlər onu görmək üçün evinə gediblər...
Bu gün anadan olmasının 98-ci ildönümüdür.
Allah rəhmət eləsin deyirik.
İmamverdi Əbilov 19 dekabr 1927-ci ildə Neftçala rayonunun Züd-Ost Qoltuq kəndində anadan olub. Buzovna pedaqoji məktəbini, ADU-nun filologiya fakültəsini bitirib. Əmək fəaliyyətinə balıq vətəgələlərində başlayıb, 1955-ci ilə qədər pedaqoji fəaliyyətlə yanaşı Neftçala Rayon Partiya Komitəsinin 2-ci katibi vəzifəsində çalışıb. 1953-cü ildən Neftçala şəhər 1 saylı orta məktəbinin ədəbiyyat müəllimi olub.
Azərbaycan yazıçılarının 8-ci qurultayında təftiş komissiyasının, 9-cu qurultayında isə idarə heyətinin üzvü seçilib. Azərbaycan müəllimlərinin ilk qurultayından (1946) başlayaraq bütün qurultaylarında nümayəndə olub. Bilik Cəmiyyətinin Azərbaycanda ilk üzvlərindən olub, cəmiyyətin 1964-cü ildə keçirilən 3-cü, 1968-ci ildə isə 4-cü qurultayında nümayəndə seçilib, çıxış edib.
1988-ci ildə Moskvada keçirilən Ümumittifaq təhsil işçilərinin qurultayında, 1989-cu ildə isə Pedaqoji Cəmiyyətlərin 1-ci qurultayında (Moskva) nümayəndə olub. Azərbaycan Ağsaqqallarının 1-ci təsis və sonrakı qurultaylarında və Türk Yazarlarının 3-cü qurultayında (1996) nümayəndə olub. Moskvada, Tehranda, Təbrizdə, Bağdadda, Zaqafqaziya Respublikalarının paytaxtlarında keçirilən elmi simpozium və konfranslarda məruzələrlə çıxış edib.
Yeni dərsliklər yaradılması üzrə respublika komissiyasının üzvü olub. 800-dən artıq məqaləsi dərc olunub. Filologiya elmləri doktorudur. "Rəsul Rza" (1960), "Azərbaycan ədəbiyyatında yeni insan", "Siyasi lirikanın tədrisi", "Tvorçeskiy put Rasul Rzı", "Şəhidlər mehrabı. Rəhmət duası", "Ömrün anları", "Əsrlər… nəsillər… əməllər", "Ömrün dan qızartısından qürub şəfəqlərinədək", "Zamanla vaxt arasında", Bəxtiyar Vahabzadə barədə "Xatirələrin ay işığında" (2013) kitablarının müəllifidir.
Əsərlərinin 15 cildliyi nəşr olunub.
2000-ci ildə Əməkdar müəllim fəxri adına layiq görülüb. "Qabaqcıl Maarif Xadimi"dir. SSRİ maarif əlaçısı olmuşdur. Krupskaya adına Ümumittifaq Pedaqoji mükafatı laureatı adına layiq görülüb. "S. Vurğun" xatirə diplomunun, "Araz" ali ədəbi mükafatının, "Akademik Mehdi Mehdizadə" Ali pedaqoji mükafatının, "Rəsul Rza" və "Xudu Məmmədov" Beynəlxalq ədəbi mükafatlarının laureatıdır. Türk Dünyası Araşdırmaları Uluslararası Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvüdür. 9 aprel 2016-cı ildə ömrünün 89-cu ilində vəfat edib.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(19.12.2025)
3 dəfə infarkt keçirən mərhum aktrisanın 75 illiyinə
İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”
Soyuq bir gün idi, 17 noyabr 2006-cı il. Televiziya proqramlarının birindən evə gələrkən aktrisa üçüncü dəfə qəfildən infarkt keçirir, 56 yaşında Bakı şəhərində vəfat edir. Köhnə Yasamal qəbiristanlığında torpağa tapşırılır. O, kino və teatrlarda izi qalmış Gülşən Qurbanova idi. Hamsı ki, bu gün dünyaya gəlişinin 75-ci ildönümüdür.
Allah rəhmət eləsin!
Azərbaycanın xalq artisti Gülşən Ağadadaş qızı Qurbanova 19 dekabr 1950-ci ildə Bakıda anadan olub. Əlibəy Hüseynzadə adına Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət İnstitutunu (Azərbaycan Mədəniyyət və İncəsənət Universiteti) bitirib. 16 fevral 1979-cu ildən – 17 noyabr 2006-cı ilə qədər Azərbaycan Dövlət Gənc Tamaşaçılar Teatrında fəaliyyət göstərib.
Rolları: Mərcan ("Mənim nəğməkar bibim", Ə.Əylisli), Eyzəngül ("Şirinbala bal yığır", S.Qədirzadə), Çiçək ("Ana laylası", İ.Coşqun), Nabat ("Tamahkar", S.S.Axundov), Şahnaz ("Şəhərli oğlan", Q.Rəsulov), Almagül ("Fudzi dağında qonaqlıq", Ç.Aytmatov), Gülarə ("Məhəbbət novellası", Ş.Xurşud və Ə.Hacıyev), Nera ("Zəncirlənmiş Prometey", C.Məmmədov), Gülnaz ("Pul dəlisi", Ə.Orucoğlu), ana ("Bala bəla sözündəndir", Ə.Əmirli) və s. Kinoda, televiziya tamaşalarında çıxış edib.
Teatrdan ayrılandan sonra Gülşən Qurbanova telekanallara dəvət alıb və uzun müddət AzTV-nin “Gəlin birlikdə gülək” adlı layihəsində çıxış edib. Bu verilişdə onun tərəf müqabilləri xalq artisti Yasin Qarayev və əməkdar artist Azər Mirzəyev olublar. AzTV-dəki layihə bitəndən çox sonralar aktrisa ANS-lə uzun müddət əməkdaşlıq edib. “Qaynar qazan” verilişinin aparıcısı kimi aktrisa və veriliş tamaşaçılar tərəfindən sevilib.
Amma Gülşən xanım bu telekanaldan incik ayrılıb, “Lider” telekanalına üz tutub və “Mikser” verilişini aparıb.
Filmoqrafiya
1. Ad günü
2. Adam ol! 2
3. Anlamaq istəyirəm
4. Arvadım Mənim, Uşaqlarım Mənim
5. Bağdada putyovka var...
6. Balıq günü
7. Bayquş gələndə...
8. Bir axşam...
9. Bir dəfə Qafqazda
10. Cin mikrorayonda.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(19.12.2025)
Dünya caz sənətində yeri olan xanım
İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”
Bəli, indi onun səsi dünyanın ən möhtəşəm konsert salonlarından gəlir. Müasir dünya cazının üzdə olan fiqurlarından biridir. Dahi cazmen olan atası Vaqif Mustafazadənin yolunu davam etdirir.
Bu gün onun doğum günüdür. 56 yaşı tamam olur.
Əzizə Mustafazadə 19 dekabr 1969-cu ildə dünyaya göz açıb. Valideynləri Əzizənin musiqiyə qarşı həssaslığını o hələ səkkiz aylıq ikən hiss ediblər. Əzizə, anasının ona danışdığı belə bir əhvalatdan bəhs edib: "Bir dəfəsində atam pianoda, insanda çox dərin və kədərli hisslər oyadan Şur muğamını ifa edirmiş. Atam çalarkən mən ağlamağa başlamışam. Hər kəs mənə nə olduğunu, niyə ağladığımı başa düşməyə çalışarkən, birdən anam musiqiylə mənim hisslərim arasındakı əlaqəni sezir. Atama deyir 'Vaqif, bir zəhmət Rasta keç. Rastı çal'. O da çalmağa başlayıb. Rast isə şən və ritmik melodiyalarla səciyyələnir. Əlbəttə ki, göz yaşım hələ də yanaqlarımdan süzülərkən mən rəqs elər kimi hərəkətlər etməyə başlamışam. Anam səslənir ki, 'Bax, bax gör o neyləyir!? Yenə Şuru çal!' Atam Şuru çalmağa başlayanda, bu dəfə daha da bərkdən ağlamışam. Ən azından, bu onların mənə söylədiyidir. Yenidən Rast çalınanda, mən də təzədən rəqs eləməyə başlamışam."
Əzizə incəsənətin bütün növlərinə qarşı maraq göstərib, xüsusilə rəssamlıq, rəqs və ifaçılıq. İlk dəfə səhnəyə hələ üç yaşında ikən atasıyla birlikdə bədahətən mahnılar ifa edərək çıxıb. Sonralar o bədahət-improvizasiya sənətində artan bir bacarıq nümayiş etdirib. Klassik piano təhsilinə kiçik yaşlarında başlayıb, İohann Sebastyan Bax və Frederik Şopen kimi bəstəkarların əsərlərinə xüsusi maraq göstərib.
Dekabrın 16-sı 1979-cu ildə, Əzizənin 10-cu yaşının tamam olmasına 3 gün qala atası 39 yaşında, Daşkənddə ürək tutmasından vəfat edib. Atasını çox sevən Əzizənin bu böyük itkini qarşılaya bilməsi üçün anası öz müğənnilik karyerasını buraxıb və qızının yüksək istedadının inkişafına da köməkçi olub. 17 yaşında Vaşinqton şəhərində Teloyenus Monk adına piano müsabiqəsində birincilik almağında onun caz-muğam musiqisi çox böyük rol oynayıb.
Elə həmin bu vaxtlarda Əzizə anası ilə Almaniyaya köçüb. Əzizə ilk albomunu 1991-ci ildə Aziza Mustafa Zadeh adı ilə çıxarıb. İkinci albomu Always albomu ona yüksək Alman musiqi mükafatı sayılan Səs-Akademiyası Mükafatını və Soninin Exo Mükafatını qazandırıb. O bir çox ölkədə caz və ənənəvi üslublarda gözəl nümunələr ifa edib və bir çox albomlar çıxarıb.
2007-ci ildə Contrasts II albomunu çıxarıb. Uzun fasilədən sonra 1 iyul 2020-ci ildə Generations albomunu təqdim edib. 27 may 2018-ci ildə Azərbaycanın xalq artisti fəxri adına layiq görülüb. Əzizə Mustafazadə, anası Eliza Mustafazadə ilə birlikdə Almaniyada yaşayır. 2022-ci ilin oktyabrında 14 ildən sonra ilk dəfə Azərbaycanın paytaxtında çıxış edib. Konsert Bakı Konqres Mərkəzində keçirilib.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(19.12.2025)
Unudulmaz sevgi şeirləri - Bəxtiyar Vahabzadə, “Bir salama dəymədi?”
İlhamə Məhəmmədqızı, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Sumqayıt təmsilçisi
Bu gün mən səni gördüm,
Salam vermək istədim,
Üzünü yana tutdun.
Söylə, illərdən bəri
Qəlbimizin bir duyub
bir vurduğu illəri,
Axı, nə tez unutdun?
Beş ildə gözümüzdən axan o qanlı sellər,
Bir salama dəymədi?
Heç üzümə baxmadan yanımdan necə keçdin?
Sən eşqin salamını qorxuyamı dəyişdin?
Yoxsa sən öz əhdinə, ilqarına ağ oldun?
O qədər yaxın ikən, bu qədər uzaq oldun.
Şirin gülüşlərimiz, acı fəğanlarımız
Bir salama dəymədi?
Qayğılı anlarımız, qayğısız anlarımız
Bir salama dəymədi?
Sən neylədin, bir düşün!
Yalnız indi anladım; ah, sən daha mənimçün
Əlçatmaz bir çiçəksən,
Yaşanmış günlərim tək geri dönməyəcəksən!...
Qop ey tufan, əs ey yel! Xəzəl olum, tökülüm
Düz beş il ürəyimdə
Bəslədiyim məhəbbət, bir salama dəymədi.
Bir günlük həsrətimə dözə bilməyən gülüm,
Bəs nə oldu? Bu həsrət bir salama dəymədi?
Getdin, dalınca baxdım, can ayrıldı canımdan,
Sən necə etinasız ötə bildin yanımdan?
Ah çəkdim, başım üstə yarpaqlar əsdi, gülüm,
Sənin qəlbin əsmədi.
Arxana da baxmadın!
Niyə sənin yolunu məhəbbətin kesmədi?...
Qazancımız de, bumu?
Deyilməmiş o salam əlvidamız oldumu?
Sən mənə zülm eylədin, mənə zülm yaraşır.
Bir salama dəyməyən eşqə ölüm yaraşır!
İnsanın yaşadığı “susqun ayrılıq” ağrısından danışan şeir
Bu şeirdə ayrılıq qışqırıqla, dava-dalaşla yox, bir salamın belə əsirgənməsi ilə baş verir. Bu isə ayrılığın ən ağır, ən sarsıdıcı formasıdır.“Beş ildə gözümüzdən axan o qanlı sellər, Bir salama dəymədi?” Burada sevgi birdən-birə bitmir. Yavaş-yavaş, səssizcə öldürülür.
“Salam” - şeirdə bir söz yox, bir ömrün ölçüsüdür. Şeirin əsas gücü ondadır ki, “salam” adi söz olmaqdan çıxır: hörmətin, keçmişin, vicdanın, insanlığın simvoluna çevrilir.
“Şirin gülüşlərimiz, acı fəğanlarımız
Bir salama dəymədi?”
Bu misralar oxucuya belə sual verir: Bu qədər xatirə, bu qədər hiss necə bu qədər ucuz oldu?
Bu şeiri sevirəm, çünki o, insanın öz-özünə verə bilmədiyi sualı səsləndirir. Şeirdə qürurla ağrı yanaşı addımlayır. Lirik qəhrəman yalvarmır. O inciyir, sarsılır, amma qürurunu da qoruyur: “Sən mənə zülm eylədin, mənə zülm yaraşır. Bir salama dəyməyən eşqə ölüm yaraşır!” Bu sətirlərdə həm məğlubiyyət var, həm də mənəvi ucalıq.
Bu şeiri sevirəm, çünki o zəifliyi yox, ləyaqətli ağrını tərənnüm edir. Şeir insanın içində qalan “deyilməmiş sözlər”dir. “Deyilməmiş o salam əlvidamız oldumu?” Bu misra çoxları üçün yaraya çevrilmiş bir cümlədir.
Bəzən, bir salam deyilmədi, bir baxış olmadı, bir izah verilmədi və həyat orada qırıldı.
Bu şeiri sevməyimin digər səbəbi odur ki, o, insanın içində qalan sözü dilə gətirir.
Bu şeir bəzəkli deyil. Süni romantika yoxdur. Hər misra yaşanmış hiss kimi gəlir. Oxuyanda elə bil, şair yox,oxucunun qəlbi danışır.
Bu şeir susaraq ayrılan insanların şeiridir, dəyərsizləşdirilən xatirələrin harayıdır, insanın içində qalan “niyə?” sualının cavabsızlığıdır. Bu şeir oxunmur, hiss olunur. Adətən çox sevmiş, çox susmuş və çox incimiş insanlardır bu şeirdən təsirlənənlər...
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(19.12.2025)
"Ona rənglərin poeziyasını yaradan rəssam deyirlər" - Mikayıl Abdullayevin doğum gününə
Heyran Zöhrabova, “Ədəbiyyat və incəsənət”
A. Serov deyirdi ki, həqiqi sənət əsəri qarşısında zaman acizdir.
Bu gün SSRİ Xalq rəssamı fəxri adına layiq görülmüş ilk Azərbaycanlı rəssam, əməkdar incəsənət xadimi, dövlət mükafatı laureatı, xalq rəssamı, professor Mikayıl Abdullayevin doğum günüdür.
Mikayıl Hüseyn oğlu Abdullayev 1921-ci il dekabrın 19-da Bakıda anadan olub. 1939-cu ildə Əzim Əzimzadə adına Azərbaycan Rəssamlıq Məktəbini, 1949-cu ildə isə Surikov adına Moskva Dövlət Rəssamlıq İnstitutunu bitirib.
Moskvada təhsil aldığı dövrdə o, burada dünya şöhrətli rəssamlardan - İ.E.Qrabar, V.V.Fakorskaya, S.V.Gerasimov və başqa görkəmli fırça ustalarından dərs alıb.
1947-ci ildə Moskvada keçirilən ümumittifaq bədii sərgisində “Axşam” əsəri ilə iştirak edib və bu əsər ona böyük uğur və tamaşaçı marağı gətirib.
Rəssamın ilk fərdi sərgisi də Moskvada keçirilib.
O, Bakıya qayıdanda artıq tanınan və sevilən məşhur bir rəssam olub.
Mikayıl Abdullayev demək olar ki, təsviri sənətin bütün sahələrində dəzgah rəngkarlığı, qrafika, teatr dekorasiyası, monumental rəngkarlıq və s çalışıb.
Rəssamın əsərləri dünyanın bir çox şəhərlərində təşkil olunan beynəlxalq sərgilərdə və festivallarda nümayiş olunub, dəfələrlə müxtəlif mükafatlara layiq görülüb. 1966-1967-ci illərdə Berlin və Leypsiqdə, eləcə də sonrakı illərdə başqa şəhərlərdə fərdi sərgiləri keçirilib. Onun əsərləri dünyanın müxtəlif muzey, qalereya və şəxsi kolleksiyalarında saxlanılır. Rəsmləri ilə yanaşı özünəməxsus yazı üslubu olan sənət ustasının öz yaradıcılığı və dünya sənətkarlığı barədə məqalələri müxtəlif qəzet və jurnallarda dərc edilib.
Rəssamın şöhrətinə yeni çalarlar gətirən “Mingəçevir işıqları” əsəri həm Moskvada, həm də Budapeşt şəhərində sərgilənib.
O, müxtəlif illərdə bir çox xarici ölkələrdə - Hindistan, Əfqanıstan, Macarıstan, Polşa, İtaliya və digər ölkələrdə yaradıcılıq ezamiyyətlərində olub vətəəssüratlarını əsərlərində ilə ifadə edib.
Əsasən tematik tablolar ustası kimi tanınan Mikayıl Abdullayev portretlər də yaradıb, bir sıra kitablara illüstrasiyalar da çəkib.
Onun portretləri arasında Üzeyir Hacıbəyovun portreti xüsusi diqqət çəkir.
Vətəni qarış-qarış gəzməyi çox sevən rəssamın cənub bölgəsinə olan səfərindən yadigar qalan əsərləri o qədər maraqlı və baxımlı olub ki, onlardan biri - “Sevinc” lövhəsi 1958-ci ildə Brüsseldə keçirilən Ümumdünya sərgisində gümüş medala layiq görülüb.
Rəssam elə 1974-cü ildə layiq görüldüyü Azərbaycan Dövlət mükafatı laureatı adını da məhz bu tablolarına görə alıb.
Mikayıl Abdullayev Azərbaycan təsviri sənətin inkişafında göstərdiyi xidmətlərə görə 1955-ci ildə Azərbaycan SSR Əməkdar İncəsənət Xadimi fəxri adı alıb. 1958-ci ildəSSRİ Rəssamlıq Akademiyasının müxbir üzvü seçilib. 1963-cü ildə SSRİ Xalq rəssamı fəxri adına, 1969-cu ildə beynəlxalq C.Nehru mükafatına, 1974-cü ildə Azərbaycan SSR Dövlət Mükafatına layiq görülüb. Xüsusi ilə qeyd etmək lazımdır ki, o, SSRİ Xalq rəssamı fəxri adına layiq görülmüş ilk Azərbaycan rəssamı olub.
O, həmçinin bir neçə dəfə Azərbaycan SSR Ali Sovetinin deputatı seçilib.
Ona rənglərin poeziyasını yaradan rəssam deyirlər.
Mikayıl Abdullayev 2002-ci il avqustun 21-də ömrünün 81-ci ilində vəfat edib.
Ruhu şad olsun!
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(19.12.2025)
Kosmosa qurban verilən səssiz qəhrəman
Fatimə Məmmədova, “Ədəbiyyat və incəsənət”
Tarix bəzən böyük addımlarla irəliləyir. Amma o addımların altında kimlərin qaldığını göstərmir. Kosmosa gedən yol da belə oldu. İnsan ayağını orbitə qoymamışdan əvvəl, bir itin ürəyi orada dayandı. Onun adı Layka idi. Layka qəhrəman olmaq istəmirdi. O, Moskvanın küçələrində yaşayan adi bir küçə iti idi. Soyuğa, aclığa öyrəşmiş, həyatı səssizcə qəbul edən minlərlə sahibsiz itdən biri. Məhz buna görə onu seçdilər. Çətinliyə dözümlü, sakit və təkcə olan canlı.
1957-ci ildə insanlar kosmosdan qorxurdular. İnsan kosmosa getsə, orada sağ qalmaq mümkün olmayacaqdı. Bu qorxunun qarşısına isə bir can qoyuldu - insan yox, bir it.
Layka Sputnik-2 raketindəki dar, nəfəs almaq belə çətin olan kapsula yerləşdirildi. Kapsul geri dönməyə nəzərdə tutulmamışdı. Sadəcə, Layka üçün heç kim “sən sağ qalacaqsan” deyə bilmirdi.
Təlimlər aylarla davam etdi. Kiçildilən qəfəslərdə hərəkət edə bilmirdi, nəbizləri ikiqat artdı, qan təzyiqi yüksəldi. Onu santrifuqa ilə sınağa çəkdilər, raket səsləri ilə qorxutdular. Həyat artıq qorxu ilə ölçülürdü. Layka sakit idi. Digər itlərlə mübahisə etmirdi. Sovet alimləri onu “cazibədar və sakit” adlandırırdı. Bəlkə də məhz bu sakitliyi onun taleyini müəyyənləşdirdi.
Uçuşdan bir neçə gün əvvəl alimlərdən biri Laykanı evinə apardı. O, uşaqlarla oynadı, bəlkə ilk dəfə özünü sadəcə it kimi hiss etdi. Vladimir Yazdovski yazırdı: “Onun üçün gözəl bir şey etmək istəyirdim. Çünki yaşamaq üçün çox az vaxtı qalmışdı”.
3 noyabr 1957-ci il. R-7 raketi havaya qalxdı. Yer üzündə alqışlar vardı, qürur dolu radio dalğaları yayıldı. Amma kapsulun içində Layka tək idi. Səs, istilik, titrəyiş və anlamadığı bir yolçuluq.
Uzun illər onun sakitcə oksigeni bitdiyi üçün öldüyü deyildi. Amma həqiqət 2002-ci ildə açıqlandı: Layka uçuşdan bir neçə saat sonra hipertermiya — həddindən artıq istilik səbəbilə ölmüşdü. Sistem nasazlığı və çıxış yolu olmayan bir ölüm.
Onun ölümü kosmik proqramı dayandırmadı. Əksinə, yol açdı. Dörd il sonra Yuri Qaqarin kosmosa göndərildi. İnsanlar sevindi, tarix yazıldı. Layka kosmosa getdi. Geri dönmədi. Amma insanlığın vicdanında həmişəlik qaldı.
Mövzu ilə bağlı müraciət etdiyimiz Bakı Slavyan Universitetinin müəllimi Aynurə Əhmədova (foto onunkudur) bildirib ki, etika əxlaq haqqında elm olsa da, bu o demək deyildir ki, etika yalnız insan və insanlararası münasibətlərə aid problemləri tədqiq etsin:
"Etika, həmçinin insanın bütün fəaliyyət sahələrini əhatə edir. “Tətbiqi etika” adlı etikanın bölməsi məhz bu zərurətdən yaranıb. “Alimin etikası”, “ekoloji etika”, “bioetika” və s. kimi sahələri əhatə edir. XX əsrdə yaranmış bu sahələr insan davranışını tənzimləmək, müəyyən bir məqamda “dur!” deməklə, insanlığa, bəşəriyyətə və təbiətə zərər vurmamağa çağırır. Elmi tədqiqatlarda heyvanlardan istifadə müasir elmdə ən mürəkkəb etik dilemmalardan biridir. Bəzi tədqiqatçılar insanlara zərər olmaması üçün şüursuz varlıq olan heyvanlardan istifadə edilməsini məqsədəuyğun hesab etsələr də, bəziləri bunun tam olaraq əleyhinə çıxış edirlər".
Aynurə Əhmədovanın sözlərinə görə, heyvanlar üzərində aparılan tədqiqatlar saysız-hesabsız tibbi nailiyyətlərə və elmi kəşflərə töhfə versə də, digər növlər qarşısında mənəvi öhdəliklərimiz və məqbul elmi təcrübənin hüdudları ilə bağlı fundamental suallar doğurur:
"1957-ci ildə Sovet İttifaqı zamanı Kosmosa göndərilən Laykanın (əsl adı Kudryavka) taleyi bir çox insanlar tərəfindən kədərlə xatırlanır. Kosmosun canlı orqanizmlərə təsirini öyrənmək üçün həyata keçirilən tədqiqatda Layka - yeddi gün nəzərdə tutulsa da, - bir neçə saatdan sonra tələf olur. Bu hadisənin etik dəyəri minimal zərərlə maksimum faydanın əldə olunmasındadır. Onun hekayəsi bizi insanlığımızı və bütün həyata hörmətimizi qoruyaraq bilik əldə etməyə çağırır.
Laykanın “elmə töhvəsi” isə kosmosa insanın göndərilməsinin mümkünlüyü ümidini artırması oldu. Belə ki, 1961-ci ildə Yuri Qaqarin adlı adlı kosmonavtın uğurlu uçuşu gerçəkləşdirildi. Hazırda qarşıda duran məqsəd Marsın “fəth” edilməsidir.
Elmi nailiyyətlərin əldə olunması və inkişafı üçün elmə hər zaman qurban lazımdır".
A.Əhmədova qurban ifadəsinə əsasən vurğulayıb ki, bundan sui-istifadə etmək, “qurbanları” ifrata çatdırmaq, onlara zülm və əziyyət etmək olmaz:
" Uca Allah Quranda: “Yer üzündəki heyvanlar da, qanadları ilə uçan quşlar da ancaq və ancaq sizin kimi ümmətlərdir”.(Ənam surəsi, 38-ci ayə) -deyə buyurur".
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(19.12.2025)
MƏMMƏD CƏFƏR – “Füzuli sevir”
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı dahi Azərbaycan şairi Məhəmməd Füzuliyə həsr edilmiş məqalələrin təqdimini davam edir.
Füzuli sevir, Füzuli düşünür deməkdir. Aşiq Füzuli ilə mütəfəkkir Füzulini ancaq vəhdət halında duymaq olar. Füzuli başqa cür dərk edilə bilməz.
Böyük bir ideal kəskin və sərrast məntiqlə ifadə edildiyi kimi, dəhşətli bir gülüş, amansız, sarsıdıcı bir satirada könül açan və ürək parçalayan məhəbbət lirikası ilə ifadə edilə bilər.
Füzuli öz fikirlərini daha çox sevgi lirikası ilə ifadə etmişdir.
Şair öz sənətinin bu başlıca xüsusiyyətlərindən birini müasirlərinə anlatmaq istəyirmiş kimi bir qəzəlinin sonunda:
Məndən, Füzuli, istəmə əşari-mədhü zəmm,
Mən aşiqəm, həmişə sözüm aşiqanədir.
demişdir.
Biz Füzulinin böyük fikirlərini onun aşiqanə deyilmiş qəzəllərində axtarmalıyıq. Füzulinin aşiqanə sözləri onun həm də həkimanə sözləridir. Bizim klassik poeziyamızda o, bir qayda olaraq, həmişə mütəfəkkir bir aşiq kimi danışır.
Məhəbbətin dili ilə böyük həqiqətlərin şərh edilməsi nadir və təəccüblü hadisə deyildir, buna bütün xalqlarda rast gəlirik. Fəqət nədənsə yüksək fikirlərin aşiq dili ilə şərhi, ümumiyyətlə, Şərq və xüsusən Azərbaycan üçün çox səciyyəvi bir hal olmuşdur. Buna görədir ki, bir mütəfəkkirin aşiq dili ilə danışmasının nə demək olduğunu bilməyən şəxs Azərbaycan klassik poeziyasının məzmunundan çox çətinliklə baş çıxara bilər. Təsadüfi deyil ki, Azərbaycan şairləri indi də, Füzulinin ölümündən 400 ilə yaxın bir zaman keçəndən sonra belə, yenə öz fikirlərini aşiqanə lirika – qəzəl şəklində şərh etməyə qüvvətli meyil göstərirlər...
Vəfa hər kimsədən kim, istədim, ondan cəfa gördüm,
Kimi kim bivəfa dünyada gördüm, bivəfa gördüm.
Kimə kim dərdimi izhar qıldım istəyib dərman,
Özümdən həm betər bir dərdə onu mübtəla gördüm.
Mükəddər xatirimdən qılmadı bir kimsə qəm dəfin,
Səfadən dəm vuran həmdəmləri əhli-riya gördüm.
Əgər su damənin tutdum, rəvan döndərdi üz məndən
Və gər güzgudən umdum sidq, əksi-müddəa gördüm.
Ayaq basdım dəri-ümmidə, sərgərdanlıq əl verdi,
Hünər səriştəsin tutdum, əlimdə əjdaha gördüm.
Mənə göstərdi gərdun, tirə bəxtim kövbəkin yüz gəz,
Məni-bədbəxt ona hərgah kim baxdım, qara gördüm.
Füzuli, eyb qılma üz çevirsəm əhli-aləmdən,
Nədən kim, hər kimə üz tutdum, ondan yüz bəla gördüm.
Gözəl sənət incisi olan bu qəzəldə nələr yoxdur! Siz bu kiçicik şeir gövhərini istəsəniz, zülm və haqsızlıq üzərində qurulmuş cəmiyyətlərdə yaşayan insanların tarixi xülasəsi adlandırın, istəsəniz, ona şairin içərisində yaşadığı ictimai mühitə qarşı yazılmış qüvvətli bir ittihamnamə deyin, istəsəniz, bunu həyatda vəfa, sədaqət və doğruluq eşqi ilə alışıb-yanan və öz alovları ilə də bəşəriyyətin səadət yollarını işıqlandıran böyük şair qəlbinin sirlərinin ifadəsi deyə tərif edin. Bəşər taleyindən bizə dastanlar danışan bu balaca bədii tabloya nə qədər dərin məna versəniz, yaraşar!
Füzuli böyük lirikdir. Diqqət edilsin ki, ədəbiyyat tarixində hər şairə bu ad verilmir. Böyük lirik hər şeydən əvvəl, həssas dahi insan, böyük mütəfəkkir deməkdir.
***
Füzuli sevir, Füzuli aşiqdir və bu adla da fəxr edir:
Məndə Məcnundan füzun aşiqlik istedadı var,
Aşiqi-sadiq mənəm, Məcnunun ancaq adı var
deyir. Füzuli qəzəllərində tez-tez özünü keçmiş zamanların, qərinələrin məşhur aşiqləri ilə müqayisə edir və özünü zəmanəsinin yeni qüdrətli aşiqi adlandırır.
Sürdü Məcnun növbətin, indi mənəm rüsvayi-eşq,
Doğru derlər, hər zaman bir aşiqin dövranıdır.
Füzuli nədən özünə aşiqlik hüququ, aşiq adı qazandırmaq istəyir və bunu fəxr bilirdi? Bu sualın cavabı aydındır, çünki Füzulinin zamanı da əsrlərdən bəri davam edib gələn, doğma fikir mədəniyyətinə zidd və yabançı olan dini mistika amiranə bir tövr ilə: “İnsan, dünyanı sevmə, axirəti sev” deyib dururdu. O zaman Şərq də, Qərb də belə idi: “İnsan, sevmə! Həyat əsli deyil, fanidir” – batil etiqadlar carçısı zahidin və rahibin məşum səsi dünyanın hər tərəfində eşidilirdi.
Həyat sevgisi olmadan insan necə yaşaya bilərdi?
İnsana “sevmə” o demək idi ki, insan, sən öz mahiyyətindən əl çək! Bu məvhum müddəa açıqdan-açığa həyatı və ömrü inkar edirdi. Mistika və batil etiqad insanın bütün yaradıcı qüvvələrini öldürür, şəxsiyyətin mənəviyyatını və iradəsini əlindən alır, onu adi oyuncağa çevirirdi. Həqiqi insan və həqiqi həyat zəmanəyə görə mistikanın öldüyü və şəxsiyyətin azad olduğu yerdə başlayaçaqdı. Füzuli böyük sələfləri Nizami və Nəsimi kimi bunu aydın dərk edə bilmişdi.
Füzuli hər şeydən əvvəl öz xalqının doğma mədəniyyətinin böyük varislərindən biri, insan və insanın məziyyəti, insanın ləyaqəti və şəxsiyyətinin böyük müdafiəçisi olduğundan bu metafizik hökmə qarşı “eşqdir hər nə varsa aləmdə” müddəasını irəli sürmüş, həyat sevgisini inkar edənlərin cəhalət, avamlıq yuxusu təbliğatçıları olduğunu göstərmiş və öz oxucularına qulaq sırğası olsun deyə, belə nəsihət etmişdi:
Vaiz sözünü dutma qulaq, qafil olma kim,
Qəflət yuxusunun səbəbi ol fəsanədir!
Füzulinin nəzərində insan hər şeydən əvvəl həyat aşiqi, elm və idrak aşiqi, gözəllik aşiqi deməkdir.
Füzuli sənətinin iki əsas canlı məsdəri vardır: eşq və idrak. Füzuli varlığa da bu yolla mərifət yetirirdi. Bunun üçündür ki, qəti hökm ilə:
Sərmənzili hər muradə rəhbərdir eşq,
Keyfiyyəti hər kəmalə məzhərdir eşq,
Gəncineyi-kainata gövhərdir eşq,
Hər sadir olan nəşəyə məsdərdir eşq
demişdir:
Ötən günlərdə bizim ata-babalarımız Füzulinin qəmlərinə şərik olmağı, Füzulini anaraq kədərlənməyi çox sevmişlər, çünki bu qəmlər həyatda onlara da üz vermişdir. Mən bir anlığa yarımsavadlı ağsaqqal bir ixtiyarı xəyalımda canlandırıram. Budur, o qoca fələkzadə yadelli işğalçılar tərəfindən altı üstünə çevrilmiş xanimanının qarşısında qabarlı əllərini qoynuna qoyub dayanmış və qollarında zəncir, qürbət yerlərə sürgünə göndərilən, gözünün ağı-qarası bircə oğlunun dalınca həsrətlə baxa-baxa böyük Füzulinin sözlərini öz-özünə dodaqaltı pıçıldayıb gizli-gizli ağlayır.
Dust bipərva, fələk birəhm, dövran bisükun,
Dərd çox, həmdərd yox, düşmən qəvi, tale zəbun.
Mən Füzuliyə bu cür yanaşmaqda o qocanı müqəssir görmürəm və başa düşürəm ki, bu öz-özlüyündə bir faciə, həm də bütöv bir xalqın faciəsidir. Başa düşürəm ki, bu odlu göz yaşları düşmənə boyun əymək istəməyən bir elin faciəsi idi. Başa düşürəm ki, bu:
Yetər, tavuztək üçbilə qıl arayişi-surət,
Vücudindən keçib aləmdə bir ad eylə ünqatək.
Gövhərtək qılma təğyiri-təbiət, dəlsələr bağrın,
Qərar et, hər havada olma şürəngiz dəryatək.
deyən böyük şairin nəsihətinə sadiq qalan məğrur bir nəslin faciəsi idi, bu göz yaşları da xalqa, vətənə olan məhəbbətin ifadəsi idi.
Füzulinin xalqı çox əziyyət çəkdi, çox inlədi, ancaq əyilmədi...
Səadəti-əzəli qabili-zaval olmaz,
Günəş yer üstünə gər düşsə, payimal olmaz!..
Füzuli kədərini ancaq öz xalqını düşünən, elin dərdinə qalan həqiqi, kamil insanlar və namuslu, qeyrətli vətəndaşlar anlamağa qabildirlər.
Füzuli elin dərdini çəkirdi. Füzulinin qəmləri elin qəmləri, elin şikayətləri idi. Füzuli əsərlərinin başında böyük bir qəm karvanı dolanır ki, bu karvan el qəminin, el dərdinin karvanıdır.
Füzuli sevirdi. Füzulini başa düşmək üçün hər şeydən əvvəl sevən qəlbə malik olmaq lazımdır. Elə bir qəlbə ki, sevib yüngülləşmək deyil, sevib kədərlənə bilmək üçün də döyünsün. Sevib yüngülləşmək, nəşələnmək çox asandır, bu cür sevməyi hər kəs bacarır. Sevib kədərlənmək, xalqın, elin, bəşərin dərdinə şərik olmaq isə çox çətindir.
Mən kiməm? – Bir bikəsü-biçarəvü-bixaniman,
Taleyim aşüftə, iqbalım nigun, bəxtim yaman,
Nəmli əşkimdən zəmin məmlu, ünümdən asiman,
Ahü-naləm navəki peyvəstə, xəm qəddim kaman,
Tiri-ahım bixəta, təsiri naləm bigüman,
Müttəsil qəmxaneyi-spnəmdə yüz ğəm mihman,
Harda bir ğəm itsə, məndə istəsinlər, mən zəman,
Yox mənə qeydi-bəlavü dami-möhnətdən aman.
Füzuli belə sevirdi. Füzuli öz böyük qəlbində bəşərin bütün eşqini, ələmini belə gəzdirirdi.
***
Mən Füzulinin əsərlərini xoşlamayan və qorxan adamlar çox görmüşəm. Bunlar həmin adamlardır ki, barmaqlarına bir tikan batanda və ya papiroslarının vaxtı keçəndə bütün dünyanın və ömrünün mənasız olduğuna hökm verə bilərlər. Belə adamları üzdən tanımaq çox çətindir, çünki onlar mənəvi boşluqlarını zahiri parıltı və dil pəhləvanlığı ilə gizlətməyi məharətlə bacarırlar. Ancaq belələrini tanımaq üçün sanki böyük Füzulinin sözləri məhək daşıdır. Siz belə adamların əsl varlığını, mənəvi boşluğunu müəyyən etmək üçün onların yanında Füzulinin bir qəzəlindən təkcə bu beyti oxuyun:
Füzuli, dəhrdən kam almaq olmaz olmadan giryan,
Sədəf su almayınca əbri-neysandan göhər verməz.
Bu zaman siz onlardan aşağıdakı sözləri eşidəcəksiniz: “Bu qəmgin, köhnə sözlər nədir oxuyursunuz?”
Bu qəribə adamlar Füzulidən nə üçün qorxurlar?! Sualın cavabı aydındır; çünki Füzulinin əsərləri düşündürür, kədərləndirir. Onlar isə düşünmək, kədərlənmək və başqalarının dərdinə şərik olmaqdan dəhşətli bir yanğından qorxan kimi qorxurlar.
Belə adamları təkcə üç sözlə xasiyyətləndirmək olar: özü üçün yaşayanlar... Bu yalançı “basavadlar” öz heysiyyət və milli iftixar hisslərini itirmiş adamlardır.
Fəqət mən qoca tarixin bir çox ciddi və ağır imtahanlarından çıxmış məğrur odlar ölkəsinin bugünkü ... nəslini gördükcə böyük səy və qeyrətlə öz milli mədəniyyətlərini irəli apardıqlarının şahidi olduqca, nəhayət, Füzuli sənətinə, Füzuli dühasına böyük hörmət və məhəbbətlə yanaşan xalqımızın yüzlərcə və minlərcə ləyaqətli və istedadlı oğullarını, ağıllı-kamallı qızlarını gördükcə qəti bir inamla deyirəm:
– Füzuli yaşayır, Füzuli sevilir, Füzulinin xalqı böyük xalqdır!..
Füzuli sevirdi. Füzuli sözün geniş və yüksək mənasında həyat aşiqi idi. Həyat və idrak aşiqi – bu ad Füzuliyə çox yaraşır.
Füzuli sevirdi. Füzuli öz xalqını, onun keçmişini, gələcəyini, onun zəngin mədəniyyətini, ədəbiyyat, elm və sənətini, onun adət və ənənəsini, onun könül açan gözəl və şirin dilini dərin ehtirasla sevirdi.
Füzulini sevin!..
Yazılma tarixi: 1941
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(18.12.2025)
