Elman Eldaroğlu,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

İsmayıl Şıxlinin anadan olmasının 107-ci ildönümü də arxada qaldı.

İllər ötdükcə onun adı Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi salnaməsinin ən ön vərəqlərindən birini təşkil edir...

Son dərəcə dinamik, özünə güvənən, müstəqil düşüncəli, azad bir insan idi. İnsani keyfiyyətləri o dərəcədə yüksək idi ki, xalq içində bir şəxsiyyət kimi böyük nüfuz qazana bilmişdi. Dostları üçün çox şeylər etmişdi. İnsanlara yardımçı olmağı və onların problemlərini bölüşməyi sevərdi. Göstəriş almaqdan xoşlanmaz, inadcıl, öz sözündən dönməzdi. Yeri gələndə sərt çıxışları ilə auditoriyanı lərzəyə gətirə bilirdi...

1919-cu il martın 22-də Qazaxın İkinci Şıxlı kəndində müəllim ailəsində dünyaya gəlmişdi. Kosalar kəndində ibtidai məktəbi bitirib, üç il Qazax pedaqoji məktəbində təhsil almışdı. Bir il Kosalar kənd orta məktəbində baş dəstə rəhbəri və müəllim işlədikdən sonra Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunun dil və ədəbiyyat fakültəsində təhsilini davam etdirmişdi. Oranı bitirərək bir il Qazax rayonunun Kosalar kənd orta məktəbində dərs hissə müdiri işləmişdi. İkinci dünya müharibəsinə qatılmış, sovet ordusu tərkibində ön cəbhələrdə siravi əsgər olmuşdu. Ordudan tərxis edildikdən sonra altı ay Kosalar kənd məktəbində tədris hissə müdiri, Azərbaycan Pedaqoji İnstitunun filologiya fakültəsində aspirant, müəllim, baş müəllim olmuş, xarici ölkələr ədəbiyyatı kafedrasının müdiri, bir müddət Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının katibi vəzifələrində çalışmısdı. Daha sonra "Azərbaycan" jurnalında baş redaktor, Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının birinci katibi, SSRİ Yazıçılar İttifaqının katibi olmuşdu. 1986-cı ildə Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının sədri, 1991-ci ildə Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin Ağsaqqallar Şurasının sədri seçilmişdi. 1995-ci il iyulun 26-da vəfat edib...

O, dünyaya gələndə Azərbaycan Demokratik Respublikası cəmi bir il idi ki, qurulmuşdu. Ölkədə güclü ictimai-siyasi proseslər gedirdi. Atası Qəhrəman kişinin halal müəllim süfrəsində gələcək şöhrətindən xəbərsiz böyüyürdü. Və bir gün, on doqquz yaşında ikən ilk "Quşlar" şeiri "Ədəbiyyat" qəzetində dərc olundu. Bu onda böyük həvəs yaratdı. Başı müharibəyə qarışsa da qələbədən bir il sonra "İnqilab və mədəniyyət" jurnalında çap etdirdiyi "Həkimin nağılı" hekayəsi ilə mükəmməl ədəbi yaradıcılığa başladı. O vaxtdan son nəfəsinədək özünü ədəbiyyata həsr etdi...

Başladığı işi sona çatdırmağı xoşlayırdı. Möhkəm iradə və fiziki gücə, eyni zamanda idarəetmə qabiliyyətinə sahib idi. Həllini tapmamış problemlərə nifrət edirdi. Davamlı olaraq yenilik arzusunda olması onun ən diqqət çəkən xüsusiyyətlərindən biri olub. Heç zaman özünü məhdudlaşdırmağa çalışmazdı. Ona nəyisə bəyəndirməyə cəhd etmək mənasız olsa da olduqca həssas insan idi...

Ərsəyə gətirdiyi əsərlər çoxdur. Amma ona ümumxalq məhəbbəti gətirən əsəri isə “Dəli Kür” oldu. Bəlkə də əsərin baş qəhrəmanı Cahandar ağa obrazı onun daxili dünyasının təzahürü idi. Onun vasitəsi ilə Cahandar ağanı sevdik, qəlbimizdə, yaddaşımızda yuva qurdu. Nə qədər ki, Cahandar ağa yaşayır, haqqında söhbət açdığım xalq yazıçısı İsmayıl Şıxlı da yaşayacaq. Bəli, illər ötəcək, əsrlər bir-birini əvəz edəcək, Azərbaycan ədəbiyyatının Cahandar ağası- İsmayıl Şıxlı heç zaman unudulmayacaq...

…Ruhun şad olsun, böyük ustad!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(24.03.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Xəbər alsam Muğanımdan, Milimdən,

Nazlı Bakım, o neft qoxan gülümdən,

Kim demiş ki, düşmüş adı dilimdən...

Azərbaycan, mənim ana yurdum oy!...

Ölməz eşqim, içimdəki dərdim oy!..

Çiçəkli qoynunda bir bağça tikdim

Sulamaq üçün göz yaşları tökdüm

Gecə-gündüz əməyini mən çəkdim.

Yoldu meyvəsini yellər, a dağlar!..

Gizli yol kəsmədim, qaçaq olmadım,

Sakin bir həyatı pozmadım mən ki!...

Dost üçün qanlı bir bıçaq olmadım,

Heç bir qətlə fərman yazmadım mən ki!...

Sormayın kimlərdənəm, haralıyam, a dostlar,

Könüldən fırtınalı, buralıyam, a dostlar,

Qızıl bir qurşun aldım, yaralıyam, a dostlar!

Bunlar onun müxtəlif şeirlərindən misralardır… Milli istiqlal poeziyamızın ən duyğusal, parlaq və səmimi simalarından biri, həyatı ictimai-siyasi tufanlardan, burulğanlardan, fırtınalardan keçən, məşəqqətlərin girdabına atıldıqca vətən eşqi, yurd sevgisi sönmək bilməyən, hiss və duyğuların "boğulmayan səs"inə, müqtədir carçısına çevrilən Almas İldırımın misralarıdır.

Almas İldırım 1907-ci il mart ayının 24-də Bakının Qala kəndində anadan olub.

1928-ci ildə şeirlərində ifadə olunan millətçi ismarıclarına görə Dağıstana sürgün olunub.  Sürgündə "Dağlardan xatirələr", "Ləzgi elləri", "Krımda axşamlar", "Səlimxan" və "Günah kimdədir?" adlı şeirlərini yazıb. 1930-cu ildə Bakıya qayıdıb "Dağlar səslənərkən" şeirlər məcmuəsini nəşr etdirib. Lakin kitab senzuradan keçməyib şairin Azərbaycan Yazıçılar Birliyindən qovulmasına səbəb olub.

 Bu dəfə o Türkmənistana sürgün edilib. Orada bir müddət məktəb direktoru vəzifəsində çalışıb. Azərbaycandan Aşqabada göndərilən bir KQB agenti (Əkbər Ruhi) öz müşahidələri əsasında belə nəticəyə gəlib ki, "Almas İldırım ideolojimiz üçün zərərli bir insandır…". Bundan sonra Türkmənistanda qalmaq onun üçün təhlükəli olub.

1933-cü ilin iyun ayında o, yenicə evləndiyi Zivər xanımı və üç aylıq körpəsi Azəri də götürüb İrana doğru istiqamət alan qaçaqçı bir dəvə karvanına qoşulub. Sərhəd gözətçilərinin və gömrük məmurlarının gözünə görünməmək üçün ən çətin cığırlarla sıldırım qayalar ötüb, uca dağlar aşdıqdan sonra böyük məşəqqətlə İrana çatıblar, dərhal həbs olunub.

 25 gün həbsxanada qalıb. Onu bolşevik casusu hesab edərək işgəncə veriblər, istədikləri məlumatı qoparmaq üçün sinəsinə qədər soyuq suyun içərisində saxlayıblar. Bu işgəncə şairin səhhətində dərin izlər qoyub. O, sağalmaz böyrək xəstəliyinə mübtəla olub. Nəhayət, azad edilib Məşhəd şəhərinə göndərilib.

 Burada ürəyincə iş tapa bilmir və  çox yoxsul, acınacaqlı həyat sürüb. Burada qala bilməyib tezliklə Türkiyəyə gedib və 1934-cü ildə  qardaş ölkənin vətəndaşlığına qəbul edilib. O, burada  katibliklə, kargüzarlıqla məşğul olur, ibtidai məktəbdə dərs deyib. Ömrünün təqribən 12 ilini isə o, yaradıcılığını davam etdirməklə yanaşı müxtəlif bölgələrdə bucaq müdirliyində (qəsəbə bələdiyyəsində) çalışıb.

 1952-ci ilin 14 yanvarında böyrək xəstəliyindən vəfat edən Almas İldırımın Azər, Araz, Orxan və Bakıxan adlı dörd oğlu olub. Bakının Şüvəlan kəndində Almas İldırımın adını daşıyan küçə vardır. Vətən həsrəti, qəribliyin hüznü onun demək olar ki, bütün əsərlərinin aparıcı mövzusunu təşkil edib. O, Türkiyədəki on yeddi illik həyatında jurnal və məcmuələrdə, qəzetlərdə milli şeirlərini nəşr etdirib milliyətçi və istiqlalçı şair kimi tanınıb.

1954-cü il sentyabrın 18-də Azərbaycan SSR-in yeni daxili işlər naziri Quskov Azərbaycan KP MK-nın birinci katibi Mir Teymur Yaqubova məktub göndərərək kitabxanalarda siyasi cəhətdən ziyanlı kitabların olması haqda məlumat verərək onların dərhal yığışdırılmasını təklif edib. 1954-cü il oktyabrın 9-da qəbul edilən qərara əsasən araslarında onun da olduğu 21 müəllifin kitabları kitabxanalardan yığışdırılıb.

Kitabları

1. Seçilmiş əsərləri

2. Qara dastan (şeir və poemalar)

3. Azərbaycanın didərgin salınmış övladı şair Almas İldırımın şeirləriylə. Tərtib edəni və ön sözün müəllifi Hacı Hacıyev

4. Azərbaycan mahnıları

 Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(24.03.2026)

Şəfa Vəli, “Ədəbiyyat və incəsənət”

-Uduzduğumuz bir günün daha sonundayıq... Amma kimə desən ki, “ömrü uduzuruq”, inanmaz.

Belə demişdi bir küçənin tinində dayanan qoca.  Onda axşam idi, elə indi də axşamdır. Onda ümidləri rəngli idi, elə indi də sabaha bir ürək ümid aparır özüylə.

Yolu harada şeirlə kəsişdi, unutmuşdu. Bəlkə elə o küçənin tinində? Bəlkə elə dünən? Ya bəlkə zamanın özünü ölçməyi unutduğu bir yerdə?

          ***

Qərb lirik şeirinin ilk qadın müəllifi sayılır Safo. Öz dövrü üçün varlı idi. Və yazırdı:

Tanrı övladı altın,

Nə qurd gəmirə bilir altını, nə güvə;

İnsan ürəyindən daha dözümlü...

Ürəyi bu qədər adiləşdirmişdi Safo.  Amma Şərq... Ah, Qoca Şərq! Ürəyi heç vaxt adiləşdirmədi, əksinə, ürəyi qaldırıb qoydu hər şeydən-başımızdan da yuxarı. Şərq şairi başını yuxarı qaldırıb ürəyinə baxdı... Orada idi nəyi var - nəyi yoxdursa. İnsanın ürəkdən başqa nəyi var ki?!

Əlləri ürəyinə uzalı qalan Şərq şairi Zülfiyyə Yaqub deməliydi ki: “Ömrü bilmirəm, özümüzü ürəyə uduzuruq duyğu masasında...”  Və yazmalıydı o nağılı- “Yelləncək nağılı”nı.

Bu bir yelləncək nağılı-

Göy üzündən asılıb.

Yazıldıqca hekayələr,

Yaşandıqca ömürlər,

İpləri hər gün bir az,

Bir az daha qısalıb.

Danış, danış, yelləncəyim,

Yenə sevgi nağılı...

Yatmış gözəl yuxusundan

Şirin-şirin oyansın.

İp üstündə evcik qurub,

Həyat oyunu oynasın.

Sən yellənə-yellənə

Göy üzünə çatdıqca,

Nağıl dili yüyrək olar,

Arzular da rəngarəng.

Yorulub geri döndükcə

Bəyaz atlı şəhzadələr,

Xəyallarım göy üzündə

Gözdən itən çərpələng.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(24.03.2026)

Heyran Zöhrabova,

"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Bəzi kitablar bizə tövsiyə olunur, bəziləri adıyla maraq oyadır, bəziləri bir oxucu rəyi və ya bir sitatla diqqətimizi çəkir. Elə kitablar da var ki, onları özümüz kəşf edirik. Beləcə hər kitab və hər yazarla tanışlığımızın hekayəsi fərqli olur.

Mənim Çingiz Aytmatovun qələmi ilə tanışlığımın isə qəribə bir hekayəsi var.

Hardasa 3-4 il bundan əvvəl Nərmin Kamalın bir müsahibəsi çıxdıı qarşıma. Başlıq maraqlı gəldi və oxumağa başladım.

Müsahibənin bir hissəsi hədsiz diqqətimi çəkdi.

“- Ədəbi mühit bilirdi ki, Mövlud Mövlud sizi sevirdi. İntihar etməmişdən əvvəl sizə mesaj da yazmışdı. Bilmək olar, nə yazmışdı?

- Hə, intihardan bir neçə həftə əvvəl idi, yazmışdı “Salam, necəsən,” mən ona cavab vermədim, ardınca yazdı ki, “göy siçan, mənə su ver, yoxsa susuzluqdan qırılacağıq”. Ölümündən əvvəl mesajı görmüşdüm. Fikirləşmişdim ki, Mövluddur da. Cavab verməmişdim. Mövludun intiharından sonra uzun müddət axtardım ki, göy siçan nə deməkdir. Sən demə, mən bu əsəri oxumamışam. Sonra bir gün Sevinc Elsevər bu əsəri mənə tapdı. Çingiz Aytmatovun “Dəniz qırağı ilə qaçan alabaş” povestindəndir. Oxudum o əsəri. Bildim göy siçan nə imiş. Nə isə. Keçmişə qayıtmaq imkanım olsaydı mesajı cavablayardım.”

Bu müsahibədən sonra "Göy siçan"ın nə olduğu mənə də çox maraqlı gəldi və mən də sözü gedən əsəri tapıb oxudum.

Çingiz Aytmatovun qələmi ilə tanışlığım məhz belə başladı.  Daha sonralar onun "Gün var əsrə bərabər", "Ağ gəmi," "Cəmilə" kimi əsərlərini də oxumaq imkanım oldu və yazıçının qələmini çox sevdim. Hələ ondan oxumaq istədiyim çox əsər var. Bu tanışlığa görə çox sevinirəm, amma hər dəfə bu tanışlıq hekayəsi mənə çox qəribə gəlir.

Bəzən fikirləşirəm ki, bəlkə də hamımızın bir “göy siçanı” var.

Və hər birimiz zaman-zaman həyatımızın hansısa çətin periodlarında açıq-aşkar, ya da Mövlud  kimi dolayı yolla o göy siçanımızdan su istəyirik.

Kimi Mövlud kimi o çağırışa cavab almır. Kimi Krisk kimi müsbət cavab alır.

Bəzilərinin çağırışına da səslədiyi göy siçan deyil də hansısa aqukuk quşu və ya Alabaş dağı cavab verir.

Kaş hamının "göy siçanı" ona su versəydi...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(24.03.2026)

Nail Zeyniyev,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Ədəbiyyat şöbəsi

Bu gün həyətdə gəzirdim, illərdir qurumuş torpaqda gözümə bu kiçik, zərif çiçəklər sataşdı...

İnsan bəzən öz daxilindəki boşluqda boğulur. Bir az çətinlik görən kimi ruhu elə bil qum dənəsi kimi dağılır, ümidləri payız yarpağı tək saralıb ayaqlar altına düşür. Biz özümüzü dünyanın ağası sansaq da, əslində ən kiçik fırtınada əyilən, sarsılan, "niyə mən?" deyə sızıldayan zəif varlıqlarıq. Amma bax, bu kimsəsiz, unudulmuş torpağın çat-çat olmuş bağrına bax...

İllərdir bir damla suya həsrət qalan bu torpaq, əslində bir məzarlığı xatırlatmalı idi. Amma baharın nəfəsi gələn kimi, o quru zülmətin içindən narıncı bir üsyan baş qaldırır. Bu çiçəklər, bu kiçik, adsız qəhrəmanlar bizə dözümün fəlsəfəsini anladırlar.. Onlar şikayət etmirlər. "Niyə torpağım qurudur?", "Niyə məni kimsə suvarmır?" deyə sızlamırlar. Onlar sadəcə öz fitrətlərindəki o gizli gücə güvənirlər. Daşın ağırlığını, torpağın sərtliyini bir eşqlə yarırlar ki, günəşin üzünü görə bilsinlər.

Baxanda deyirsən ki, bir ovuc rəng bu qədər qüdrəti haradan alır? Hikmət bundadır ki, həyat ən çox dözənlərə, ən imkansız yerdə boy atanlara öz sirrini açır. İnsan isə çox vaxt rahatlıq axtarır, hər şey hazır olsun istəyir. Bir az susuz qalan kimi ruhumuz quruyur. Halbuki, bu çiçəklər bizə sübut edir ki, əsl ucalıq münbit bağçalarda deyil, taleyin ən quraq künclərində dik durmağı bacarmaqdadır.

Əgər bir çiçək heç bir dayağı olmadan, kimsəsiz bir çöldə beləcə gözəl açırsa, deməli, insanın da daxilində o gizli bulaq var. Sadəcə, biz zəifliyimizə təslim oluruq. Bu narıncı ləçəklər əslində bir güzgüdür. O güzgüdə biz öz acizliyimizi və eyni zamanda, əslində nələrə qadir olduğumuzu görürük. Hər çətinliyin altında sarsılmaq yox, o çətinliyi bir zireh kimi geyinib, bu çiçəklər kimi dünyaya təbəssümlə boylanmağı öyrənməliyik. Bəlkə də insanın varlıq səbəbi budur elə ən qaranlıq, ən quraq anında belə, daxilindəki o gizli baharı kəşf edib, inadla çiçək açmaq.

Çiçəklər haqqında qısa məlumat (Calendula arvensis):

Bu gördüyünüz çiçəklər elmi dildə Calendula arvensis, xalq arasında isə Gülümbahar və ya Çöl Nərgizi adlanır. Onlar təbiətin ən "qənaətcil" və dözümlü bitkilərindən hesab olunurlar. Onlar hətta ən kasıb, daşlı-kəsəkli və quru torpaqlarda belə yetişə bilirlər. Su qıtlığına qarşı inanılmaz müqavimətləri var. Bu çiçəklərin maraqlı bir xüsusiyyəti var günəş doğanda açılır, buludlu havada və ya axşam düşəndə isə yumulurlar. Sanki bütün enerjilərini yalnız işıqdan alırlar. Qədim zamanlardan bu çiçəklərin ləçəklərindən yaraların sağalmasında, iltihab əleyhinə və dəri baxımında istifadə olunub. Bu çiçəkləri seyr etmək həqiqətən də ruhun sakitləşməsi üçün ən yaxşı vasitədir. İnsanın təbiətdən öyrənəcəyi hələ çox şey var, bu zərif amma bir o qədər dözümlü çiçək bizə bir daha həyatı yaşamağı, dözümlü olmağı öyrədir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(24.03.2026)

Kübra Quliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Yaradıcılıq şöbəsi

Bahar bu il qəribə gəlmişdi. Sanki torpaq yalnız çiçəklərlə yox, dualarla da nəfəs alırdı. Küçələrdə səməninin yaşıl təravəti ilə iftar süfrələrinin sakit müqəddəsliyi bir-birinə qarışmışdı. İnsanlar bir tərəfdən baharın oyanışını qeyd edir, digər tərəfdən içlərindəki səssiz boşluqları Allaha yaxınlaşaraq doldurmağa çalışırdılar. Bu il Ramazan və Novruz eyni zamana düşmüşdü — həyatın və ruhun eyni anda yeniləndiyi nadir vaxtlardan biri idi.

Həmin gün biz nənəmgildə yığışmışdıq. Evdə qəribə bir istilik vardı — yalnız sobanın yox, xatirələrin də verdiyi istilik. Süfrənin üstündə səmənilər düzülmüşdü. Bəziləri balaca, bəziləri bir az böyük, amma hamısı eyni səbrlə, eyni ümidlə yetişdirilmişdi.

Nənəm onları sanki əşyaya yox, canlıya toxunar kimi sığallayırdı.

Mən isə bunu anlamırdım.

— Nənə, bu qədər səməni nə üçündür? — dedim, gülərək. — Hamısını qəbrə aparacaqsan? Bu bir az mənasız deyil?

Sözlərim otaqda qısa bir səssizlik yaratdı. O səssizlik ki, nə yüksək idi, nə də görünən… amma hiss olunurdu.

Nənəm başını qaldırıb mənə baxmadı. Sadəcə əllərini səməninin üstündə saxladı. Sanki cavab vermək istədi, amma söz tapmadı. Ya da bəlkə söz çox idi, sadəcə deməyə gücü yox idi.

Mən isə o an heç nə anlamadım. Sadəcə gülüb keçdim.

Ertəsi gün dayımın yoldaşı sakit səslə danışmağa başladı. Söhbət adi başlamışdı, amma birdən yön dəyişdi.

— Dünən nənəni görəndə ürəyim ağrıdı…

Mən diqqətlə baxdım.

— Bilirsən, onun bir oğlu olub… Rəşad. 9 aylığında rəhmətə gedib.

Sözlər sanki havada asılı qaldı. Mənim içimdə isə nəsə qırıldı.

— Hər il… — deyə davam etdi, — hər bayram o səmənini onun məzarına aparır. Deyir ki, “hamı üçün bayram var, mənim balam üçün də olmalıdır…”

Sanki dünənki gülüşüm qulaqlarımda təkrar-təkrar səsləndi.

“Bu nə mənasız şeydir…”

Mənasız?

Bir ananın 45 ildir yaşatdığı xatirə necə mənasız ola bilərdi?

Oğlunun böyüməyən yaşı…

Hər il yenidən doğulan bir ümid kimi əkilən səməni…

Və sonra o ümidin səssizcə bir məzara aparılması…

O an başa düşdüm ki, bəzi insanlar zamanı saatla yox, itirdikləri ilə ölçür.

Rəşad 45 yaşında deyildi.

Rəşad hələ də 9 aylıq idi.

Axşamüstü nənəmin yanına getdim. O, səməniləri yığırdı. Sanki onları bir səfərə hazırlayırdı. Günəş pəncərədən içəri süzülür, yaşıl tumurcuqların üstündə qızılı işıq kimi dayanırdı.

Sakitcə yanına oturdum.

— Nənə…

Səsim titrədi.

O, başını qaldırıb mənə baxdı. Gözlərində heç bir inciklik yox idi. Sadəcə yorğun bir sevgi vardı.

— Dünən… dediyim sözə görə üzr istəyirəm. Bilmirdim…

Nənəm yüngülcə gülümsədi. Elə bir gülüş ki, həm bağışlayır, həm də heç vaxt incimədiyini deyirdi.

— Bilmirdin, qızım. Bilən adam elə deməzdi.

Sonra səmənilərdən birini ehtiyatla götürüb səbətə qoydu.

— Mən indi onu aparacam, — dedi sakitcə. — Orada tək qalmasın deyə… bayramı da görsün deyə…

Mən heç nə deyə bilmədim.

Qəbiristanlıqda hava fərqli idi. Sanki külək belə daha sakit əsirdi. Nənəm addımlarını yavaş-yavaş atırdı. Səbətdəki səmənilər yelləndikcə mənə elə gəlirdi ki, hər biri bir xatirə daşıyır.

Rəşadın məzarının önündə dayandıq.

Balaca bir daş. Sadə, sakit… amma içində 45 ilin səsi vardı.

Nənəm diz çöküb səmənini torpağın üstünə qoydu. Əlini torpağa toxundurdu, sanki saç sığallayırmış kimi.

— Bax, balam… — dedi pıçıltı ilə. — Bahar gəlib…

Mən gözlərimi yayındırdım. Çünki o an başa düşdüm — bəzi analar üçün həyat iki yerə bölünür: yaşayanlar və torpaqda qalanlar.

Və o, hər bayram bu iki dünyanın arasında körpü qururdu.

Səməni ilə.

Ümidlə.

Sevgi ilə.

Həmin gün ilk dəfə dua etdim.

Yalnız özüm üçün yox.

Heç böyüməyən bir uşaq üçün.

Və onu hər bayram ziyarət edib, yenə də “balam” deyə səsləyən bir ana üçün.

Bahar gəlmişdi.

Amma bəzi qəlblərdə bahar — məzar üstündə cücərirdi.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(24.03.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

İpək kimi səsə malik Xalq artisti Tükəzban İsmayılova xalq mahnılarının, muğam və təsniflərin mahir ifaçısı idi. Həmişə onu tarda həyat yoldaşı - Xalq artisti Həbib Bayramov müşayiət edirdi. Bu ailədə daha bir Xalq artisti var idi – sonradan estradamızın ulduzuna çevriləcək İlhamə Quliyeva.

Bir gün Həbib Bayramov bu dünyadan köçdü. Tükəzban xanım uzun səhnə fəaliyyətini həyat yoldaşının ölümündən sonra dayandırdı. Sonra Tükəzban xanım özü də dünyadan köçdü.

İndisə İlhamə Quliyeva da daha yoxdur...

Tükəzban İsmayılova 1923-cü il dekabrın 21-də Bakı şəhərində anadan olub. Erkən yaşlarından özünü büruzə verən musiqi istedadı onu bütün həyatı boyu muğam sənətinə bağlayıb. O, 1939–1944-cü illərdə Asəf Zeynallı adına Musiqi Texnikumunda təhsil alıb və peşəkar xanəndə kimi çıxış etməyə başlayıb. Əmək fəaliyyətinə ilk əvvələr İkinci Dünya müharibəsi illərində təşviqat briqadasının tərkibində cəbhədə konsertlər verib

Daha sonra 1944-cü ildə Azərbaycan Radio Komitəsinin xor kollektivində müğənni kimi başlayan Tükəzban İsmayılova 1948–1956-cı illərdə Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasının solisti olub. Azərbaycan Dövlət Qastrol-Konsert Birliyinin solisti olub.1994–2004-cü illərdə isə İncəsənət Gimnaziyasında pedaqoji fəaliyyət göstərib. Milli musiqimizin böyük sənətkarlar nəslinin nümayəndəsi olan Tükəzban İsmayılova yüksək ifaçılıq qabiliyyəti və səhnə mədəniyyəti ilə fərqlənib.

Ömrünün altmış ildən artıq bir dövrünü muğama həsr edən Tükəzban İsmayılova musiqimizin inkişafı naminə böyük əmək sərf edib. Müğənninin oxuduğu klassik Azərbaycan muğamları və xalq mahnıları ifaçılıq sənəti tariximizə həmişəlik daxil olub. Repertuarında muğam, təsnif, xalq mahnıları ("Kürdün gözəli", "Yeri, dam üstə yeri", "Qarabağ şikəstəsi", "Qaragöz" və s.) və Azərbaycan bəstəkarlarının mahnıları əsas yer tutub.

Onun özünəməxsus üslubda oxuduğu "Qatar", "Xaric segah", "Şahnaz", digər muğam və mahnılar milli musiqi xəzinəmizi zənginləşdirib. Tükəzban İsmayılova mədəniyyətimizdə öz dəst-xətti ilə seçilən sənətkar olub. Bir çox mahnı və təsnif məhz onun təkrarsız ifası ilə geniş yayılıb. Tükəzban İsmayılova dünyanın bir çox ölkələrinə (Almaniya, Polşa, İraq, İran, Türkiyə, Misir, Əlcəzair və s.) qastrol səfərləri zamanı Azərbaycan mədəniyyətini layiqincə təmsil edib

O, respublikamızda gənc xanəndələr nəslinin yetişdirilməsində də öz qüvvəsini əsirgəməyib. Tükəzban İsmayılovanın Azərbaycan musiqi mədəniyyətinin inkişafındakı xidmətləri yüksək qiymətləndirilib. O, Azərbaycan Respublikasının ali mükafatlarından biri olan "Şöhrət" ordeni ilə təltif edilib.

1993-cü ildə Azərbaycan Respublikasının xalq artisti fəxri adı, 1998-ci ildə Azərbaycan Respublikasının "Şöhrət" ordeni ilə təltif edilib.

Mükafatları

- "Əməkdə fərqlənməyə görə" medalı

- "Azərbaycan SSR əməkdar artisti" fəxri adı

- "Azərbaycan Respublikasının xalq artisti" fəxri adı

- "Şöhrət" ordeni

- Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdü

Müğənni 2008-ci il mart ayının 24-də Bakıda vəfat edib. Məzarı II Fəxri Xiyabandadır.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(24.03.2026)

Nemət Tahir,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

“Bilirəm, məni öldürəcəklər, amma xalq elə həmin gün qatili parça-parça edib tikələrini qapımızın ağzına qoyacaq. Xalq qoymaz ki, qanım yerdə qalsın” -  Bu sözləri Şıxəli Qurbanov öz həyat yoldaşı Xavər hatuna demişdir. 

Sovet İttifaqı dönəmində, bəzi qüvvələr dövləti bayram kimi qeyd edilməyə başlanılan Novruz bayramını İslam dini ilə bağlayır, bu bayrama bu sayaq dəyəri verən respublika rəhbəri Şıxəli Qurbanovun əsl adının isə Şeyx Əli olduğunu deyirlər. O, dərhal Moskvaya çağırılır.

Şıxəli Qurbanov Novruz bayramının dinlə heç bir əlaqəsi olmaması barədə 22 səhifəlik izahat yazır. Bir müddət sonra o, özünün təqib edildiyini hiss edir.

Xalq arasında hörmət qazanan Şıxəli Qurbanov Azərbaycanın milli əqidəsi uğrunda ömrünün sonuna qədər mübarizə apardığı üçün 4 dəfə sui-qəsdlə üzləşir. Birinci dəfə atılan güllə əlindən azacıq yan keçir, ikinci dəfə onu avtomobillə vurmaq istəyirlər, üçüncü sui-qəsddən də xilas ola bilir. Lakin 4-cü sonuncu olur və onu həyatdan aparır.

23 may günündə o, stomatoloq dostu Əliağa Əhmədovun yanına gəlir. Dostunun ona vurduğu iynədən sonra Şıxəli Qurbanov 42 yaşında elə yerindəcə dünyasını dəyişir.

Əslən Bakının Kürdəxanı kəndindən olan Şıxəli Qurbanov (16 avqust 1925, Bakı – 24 may 1967, Bakı) - yazıçı, dramaturq, şair, filoloq-alim, ədəbiyyatçı, dövlət və ictimai xadim, filologiya elmləri doktoru, Ü. Hacıbəyov adına Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı laureatı (1967) idi. Ş. Qurbanov 1960-cı illərdə Azərbaycan EA-nın Dil və Ədəbiyyat İnstitutuna rəhbərlik etmişdir. Dəfələrlə Azərbaycan SSR Ali Sovetinə deputat seçilmiş, orden və medallarla təltif olunmuşdur.

Şıxəli Qurbanov uzunmüddətli fasilədən sonra 1967-ci ildə Azərbaycanda ilk dəfə dövlət səviyyəsində Novruz bayramının keçirilməsinə müvəffəq olmuşdur. O zaman o, Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin katibi idi. Mərkəzi Komitənin birinci katibi Vəli Axundov onu təhlükəli işlər gördüyü barədə xəbərdarlıq etmişdi. Şıxəli Qurbanov isə öz hərəkətlərinə görə özü cavab verəcəyini demişdi. Qeyd etdiyimiz kimi, Qurbanovu Moskvaya izahat yazmağa çağırdılar. O da Novruz bayramının tarixi ilə bağlı 22 səhifəlik izahat yazdı. Sübut etdi ki, Novruz bayramı heç də dinlə əlaqəli bayram deyil.

Qeyd etdik ki, Şıxəli Qurbanov həm də ədib kimi kifayət qədər uğurlara imza atmışdı. O, müxtəlif imzalarla şeirlər yazmışdır, əsasən o, “Şıxəli Qurbanzadə”, Şıxəli Sadiq”, “Şıxəli Qurbanov” imzalarından istifadə etmişdir. Şıxəli Qurbanovun müxtəlif mövzulara həsr olunmuş “Məktub yazılmışdır”, “Fırtına qabağı”, “Neftçi qardaşıma”, “Durnalar”, “Sülh göyərçini”, “Mahir”, “İnsanın gərək hər şeyi gözəl ola”, “Telefon zəngi”, “Keçəl dərman bilsəydi”, “Karyerist”, “Malades qanacağına”, “Alim”, “Gözdən olmasın”, “Bayram şamları” və s. bu kimi şeirlərində hiss olunur ki, sadə əmək adamlarına, yazıb-yaratmaq eşqi ilə yaşayan sənətkarlara, xalqın mənəviyyatına dərin kök salmış nəcib adət-ənənələrə, saf və səmimi dostluq duyğularına nə qədər məhəbbət bəsləyirsə, gündəlik yeniliklərdən yaradıcı istifadə edib sənətini təkmilləşdirməyən, telefon zəngləri ilə ali məktəblərə qəbul olunan, əzab-əziyyət çəkmədən müxtəlif yollarla alim adı almış fərsiz və istedadsız əfəllərə, süründürməçilik xəstəliyinə tutulmuş xəbislərə bir o qədər qüvvətli nifrət edir.

Şıxəli Qurbanovun ilk məlum nəsr əsəri “Telefon zəngləri” hekayəsidir. Bu hekayə ilk dəfə 1963-cü ildə “Kirpi” jurnalında, sonra isə “Əcəb işə düşdük” kitabında, daha sonralar 1968-ci ildə ilk əsərləri cildində çap olunmuşdur. Bunun ardınca isə mətbuatın müxtəlif sahələrində “”Elmi ezamiyyət”, “Mənə bu da azdır”, “Natiq”, “Balaxanımın dərdi”, “Xaş Məmiş”, “Mən niyə Qorki olmadım?”, “Yaxşılıq”, “Uğursuz başlanğıc”, “İnkubator danaları”, rus dilində nəşr olunan satirik hekayələr kitabında “Mənim qonşumun yuxusu” hekayəsi çap olunmuşdur.

Şıxəli Qurbanovun çap olunan və tamaşaya qoyulan əsərləri bunlardır: “Əcəb işə düşdük”, “Bahadır və Sona”, “Özümüz bilərik”, “Olmadı elə, oldu belə”, “Milyonçunun dilənçi oğlu”, “Sənsiz”, “Sevindik qız axtarır”, “Bitməmiş söhbət”.

Qayıdaq 1967-ci il may ayının 24-nə. Qeyd etdik ki, həmin gün Şıxəli Qurbanov dişlərini müalicə etdirmək üçün həkimə gedir və elə oradaca müəmmalı şəkildə vəfat edir. Həkim onun dişinə iynə vurarkən Şıxəli Qurbanov şok keçirərək həyatını itirir, həkimsə pəncərədən qaçır.

Ailəsi onun ölümünün dövlət səviyyəsində hazırlandığını iddia edir. Şıxəli Qurbanovun qızı Gülnarə Qurbanova deyir: "Aydın məsələdir ki, Şıxəli Qurbanovu öldürüblər. O zaman vəzifəyə gəlmək istəyənlər dövlət səviyyəsində bunu təşkil etdilər. Məlum oldu ki, ona diş həkimi keyləşdirici iynə vurmaq əvəzinə sianid turşusu vurub.”

Şıxəli Qurbanov ölümündən bir gün əvvəl sanki öləcəyini hiss etmişdi. Belə ki, mayın 24-ü – vəfat edən günü Azərbaycan Dram Teatrında Şıxəli Qurbanovun «Sənsiz» dramının ictimai baxışı idi. Mayın 23-də Şıxəli Qurbanov son məşqi xaricdən qonaqlar gəldiyinə görə yarımçıq qoyub getməli olmuşdu. Qapıdan çıxanda isə demişdi:

“ “Sənsiz”ə baxarsız mənsiz...”

Ruhu şad olsun, böyük hörmət və ehtiram yad edirik.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(24.03.2026)

Elman Eldaroğlu,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Deyirlər ki, ən güclü futbolçular məhəllə komandlarında yetişirlər. Amma heç bir peşəkar komanda bu işi görə bilmir. Kişilik də elədir. Yəni heç bir toplum, heç bir təhsil növü, heç bir elm ocağı adamdan KİŞİ düzəltməyi bacarmır. Gərək doğulanda KİŞİ doğulasan, mərhum xalq artisti Fuad Poladov kimi. Yox, yox, bu dəfəki söhbətim Fuad Poladovdan deyil, sağlığında ona əziz olan bir adam haqqında olacaq. Sadəcə, dostunu göstərdim ki, onun kim olduğunu təsəvvür edə biləsiniz...

Uşaqlıqdan becid və inadkar oğlan olub. Altı yaşında məktəbə gedib. İkinci sinifdə oxuya-oxuya şeirlər, kiçik hekayələr yazmağa başlayıb. Və qələmə aldığı şeir və hekayələri müxtəlif qəzet və jurnallara göndərib...

Deyir ki:- “Oradan gələn cavablar isə hamısı eyni olurdu: “Şeirləriniz bədii cəhətdən zəif olduğuna görə çap edə bilmədik”. Açığı, o vaxt mən heç başa düşmürdüm ki, bu “bədii cəhət” nə deməkdir. Mən yazırdım, ürəyimdən keçəni deyirdim- bəs niyə zəif idi, onu anlamırdım. Beləcə, mənimlə redaksiyalar arasında saysız-hesabsız məktublar gedib-gəldi, amma heç bir nəticə olmadı. Sonra üz tutdum rayon mərkəzinə- “Qızıl Araz” qəzetinin redaksiyasına. İki-üç il də oranın qapısını döydüm. Amma orda da eyni sözləri eşidirdim. Sanki başqa söz bilmirdilər. Hər dəfə o sözləri eşidəndə necə sarsılırdımsa, üç-dörd gün heç nə yaza bilmirdim. Amma nəhayət, bir gün mənim də bəxtimə günəş doğdu. On dörd yaşım olanda “Qızıl Araz” qəzeti mənim ilk şeirimi çap etdi. Bu mənim üçün təkcə bir şeirin çapı deyildi- bütün o illərin, o məktubların, o gözləntilərin cavabı idi...”

O, 1946-cı ilin mart ayının 23-də Füzuli rayonunun Yağlıvənd kəndində dünyaya gəlib. Həmin kənddə orta məktəbi bitirdikdən sonra iki il rayon mərkəzindəki məktəblərdən birində direktorun köməkçisi vəzifəsində çalışıb. 1964-1970-ci illərdə BDU-nun Şərqşünaslıq fakültəsində ali təhsil alaraq, fars dili üzrə tərcüməçi ixtisasına yiyələnib. 1970-1972-ci illərdə Sovet ordusunda hərbi xidmətdə olarkən, SSRİ Müdafiə Nazirliyinin fars dili üzrə tərcüməçilərindən biri olub. Sonrakı fəaliyyətinin əhəmiyyətli hissəsi Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin mətbuat orqanları ilə bağlıdır. 1973-cü ildən etibarən dövrün ən nüfuzlu nəşrlərindən olan “Ədəbiyyat və İncəsənət” qəzetində xüsusi müxbir, ədəbi işçi vəzifələrində işləyib.1974-1976-cı illərdə ixtisası ilə əlaqədar Sovet İttifaqından İran dövlətinə ezam olunub və orada iki il tərcüməçi kimi fəaliyyət göstərib. 1976-1981-ci illərdə "Ədəbiyyat və İncəsənət" qəzetində, 1981-1991-ci illərdə isə “Ulduz” jurnalında ədəbi işçi, şöbə müdiri vəzifələrində çalışıb. Hal-hazırda AYB-də məsləhətçi kimi fəaliyyətini davam etdirir. "Azərbaycan" jurnalının redaksiya heyətinin, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin İdarə Heyətinin və Türkiyə Elm və Ədəbi Əsər Sahibləri Birliyinin üzvüdür. 20-yə yaxın kitabı işıq üzü görüb...

Bəli, söhbət hələ də mərhum dostu Fuad Poladovun telefon nömrəsini öz telefonunun yaddaşından silməyən Seyran Əsgər oğlu Xanlarovdan gedir. Ölkəmizdə onu daha çox- Seyran Səxavət kimi tanıyırlar. Şair, yazıçı, dramaturq, publisist və tərcüməçidir...

...Sosial məsələlərdə ədalət və əməkdaşlığa önəm verir. Ani dəyişikliklərdən uzaq durmağa çalışır. Rahat və mehriban adamdır. Planlı və düşüncəli şəkildə hərəkət etməyi xoşlayır. İntuisiyasına çox güvənir və başqalarının görə bilmədiklərini hiss etməyi bacarır. Sərraflığı da var- ətrafdakıları yaxşı və ya pis olaraq zərgər dəqiqliyi ilə dəyərləndirə bilir. Onun üçün şübhəli vəziyyətlər mövcud deyil. Bu insan nəinki öz problemlərini, həm də ətraf mühitin haqsızlıqlarını açıq şəkildə görür və onlara qarşı mübarizə aparmaqdan çəkinmir. Dostlarına qarşı anlayışlı və diqqətcil davranır...

“Bəzən mənə sual verirlər ki, şeirlə ədəbiyyata gələn Seyran Səxavət necə oldu ki yazıçıya çevrildi? Düzünü deyim, mən bunu elə bir “çevrilmə” kimi qəbul etmirəm. Hara getsəm də, söz məni aparırdı. Şeirdə də, nəsrdə də eyni yükü daşıyırdım. Sadəcə, bir gün gördüm ki, söz məndən daha geniş meydan istəyir. Mənim üçün söz birdir- istər şeir olsun, istər nəsr. Sadəcə, onun ifadə forması dəyişir. Bəli, bir vaxt gördüm ki, içimdə yığılanlar şeirin çərçivəsinə sığmır. Şeir daha çox sıxılmış fikirdir, yığcamdır, bir növ partlayış kimidir. Amma həyat o qədər geniş, o qədər çoxqatlıdır ki, onu bəzən bir neçə misraya yerləşdirmək olmur. Mənim gördüklərim, yaşadıqlarım, insanların taleləri, kəndin, şəhərin, zamanın özü- bunlar artıq başqa bir nəfəs istəyirdi. O nəfəsi mən nəsrdə tapdım. Amma şeiri də içimdən çıxarmadım. Mənim nəsrimdə də şeir var- ritm var, ahəng var, sözə münasibət var. Ona görə deyərdim ki, mən şeirdən nəsrə keçməmişəm. Sadəcə, söz məni harada daha rahat danışdırırsa, mən də orada oluram...”- söyləyir...

...Yardımsevər, istiqanlı və ağıllı insandır. Dürüstdür və ona edilən yaxşılıqları heç vaxt unutmur. Çox ciddi və düşüncəli olduğu üçün öz üzərinə məsuliyyət götürməkdən çəkinmir. Bəzən dünyanı yaşamaq üçün ideal yer hesab etmədiyindən tək qalmağa üstünlük verir. Qəzəbli anlarında mühakimə edən və hər şeydə nöqsan axtaran bir xüsusiyyəti də var. Amma buna baxmayaraq, ədalətli və vicdanlı olduğu üçün həmişə hörmət qazanıb. Çox müdik adamdır, sınaqdan keçirməsə heç vaxt qərar vermir. Onun üçün kəmiyyət əsas deyil, keyfiyyətə üstünlük verir...

Deyir ki:- “Mən ədəbiyyatı illərə, onilliklərə bölənlərdən deyiləm. Mənim üçün ədəbiyyat təqvimlə ölçülmür. Ədəbiyyatda tarix yox, əsər var. Bu gün də yazılır, dünən də yazılıb. Amma hamısı ədəbiyyat deyil. Əsər varsa- o yaşayır, yoxdursa, istədiyin qədər tarix yaz, xeyri yoxdur. Əsəri rəqəmlə ölçmək olmaz. Onu ya hiss edirsən, ya da yox. Ədəbiyyat mənim üçün statistika yox, nəfəsdir. Nəfəsi olmayan mətnin isə yaşı da olmur...”

...Əsl səbəbini bilmirəm, amma düşünürəm ki, ikinci dünya müharibəsi zamanı və növbəti illərdə dünyaya gələn insanlar, sonra gələn insanlardan çox fərqlənirlər. Çətin dövrdə, ehtiyac içində böyüyüb boya-başa çatsalar da, heç vaxt ələbaxan, riyakar, namərd olmayıblar. Bəli, deyirlər ki, ən güclü futbolçular məhəllə komandlarında yetişirlər. Amma heç bir peşəkar komanda bu işi görə bilmir. Kişilik də elədir. Yəni heç bir toplum, heç bir təhsil növü, heç bir elm ocağı adamdan KİŞİ düzəlməyi bacarmır. Gərək doğulanda KİŞİ doğulasan, bizim Seyran Səxavət kimi...

Dünən, martın 23-ü Seyran Səxavətin 80 yaşı tamam oldu. Onu bu münasibətlə təbrik edir, qalan ömründə ağrı-acısız günlər, çəliyə möhtac olmamasını arzulayırıq...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(24.03.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

"Mən erməni Karapet Babayevin fabrikinə girdiyim vaxt on dörd yaşım var idi. Bir il ipək mövsümünü ayda manat yarım maaşla işlədim. Mən bu mövsümün altı ayını çalışıb, altı ayını oxudum" – görkəmli Azərbaycan yazıçısı Məmməd Səid Ordubadiyə məxsusdur bu xatirə. Bu o dönəmlər idi ki, biz öz elimizdə məcbur qalıb erməni sahibkar üçün çalışırdıq…

Məmməd Səid Ordubadi 24 mart 1872-ci ildə Ordubadda dünyaya göz açıb. Şair Fəqir Ordubadinin oğludur. Fəqirin ailəsi həmişə çətinliklə dolanıb. Sonralar gözləri tutulan şairin ömrünün son günləri xüsusilə ağır ehtiyac içərisində keçib. Atasının ölümündən sonra 7 yaşlı Məmmədi və bacısını bir müddət əmiləri saxlayıb, lakin onun da imkanı olmadığından az sonra Ordubadi iş axtarmalı olub. Onun ilk əmək fəaliyyəti isə həmin o erməni köpəkolunun fabrikində baş tutub.

Ordubadi ilk təhsilini molla yanında, sonra isə Mirzə Baxşı adlı bir müəllimin məktəbində alıb. Şeir və ədəbiyyat maraqlısı olan Mirzə Baxşı Ordubadinin istedadını və oxumağa böyük həvəsi olduğunu görərək ona daha artıq diqqət verib, hətta ondan təhsil haqqı da almayıb. Lakin əsl təhsilini Ordubadi dövrünün qabaqcıl maarifpərvərlərindən olan şair Məmməd Tağı Sidqinin açmış olduğu yeni tipli məktəbdə — üsuli-cədid məktəbində alıb.

Öz dövrünə görə geniş məlumat və dərin bilik sahibi olan Sidqi Ordubadinin müasir dünyəvi elmlərin əsaslarına yiyələnməsində, beynəlxalq ədəbi hadisələr, elm və mədəniyyət yenilikləri ilə tanış olmasında, onun demokratizm və maarifçilik ruhunda tərbiyə almasında mühüm rol oynayıb. Məktəbdən kənar vaxtlarını Ordubadi mədrəsəyə gedərək ərəb və fars dillərini, sərf-nəhv və məntiqi öyrənməyə sərf edib.

Dördsinifli şəhər məktəbini bitirdikdən sonra daha oxumağa imkanı olmayan Ordubadi biliyini şəxsi mütaliə yolu ilə artırmaqda davam edib, eyni zamanda fabrik və zavodlarda çalışaraq ailəsini dolandırıb. Əvvəllər siyasi şüuru aydın olmadığından o istismarı və onun səbəblərini hələ dərk etmirsə də, getdikcə istismarçı quruluşun bütün ağırlıqlarını öz üzərində hiss edərək etiraz səsini qaldırmağa başlayıb. Bu barədə xatirələrində yazıb:

“Sağlam bədənim var idi, yorğunluq nə olduğunu bilmirdim. Hər kəsdən əvvəl işə gəlib, hər kəsdən də sonra gedirdim. Zavod sahibi Karapet Babayev də "sağ ol" deyə hey fəaliyyətimi tərifləyirdi. Mən də bundan xoşlanırdım, çünki istismarın və istismarçının nə olduğunu bilmirdim. Mən 1901-ci ildən Rzayevin zavodunda çalışırdım. Rzayev çox böyük istismarçı idi. İşi illik olduğundan bütün əziyyətlərə dözməyə məcbur olurduq. Bu barədə mən bir şeir də yazmışdım:

Qorxuruq küləkdən, qorxuruq yeldən,

Ruzumuz asılmış incə bir teldən.

İşə çağırırlar ulduz batmamış,

İşdən buraxmazlar şəhər yatmamış...”

Sahibkarların zülm və haqsızlıqlarını fəhlələrə başa salıb etiraz çıxışları təşkil etdiyindən Ordubadi tez-tez işdən qovulub və yeni iş yeri axtarmağa məcbur olub. Bu vəziyyət 1907-ci ildə Culfaya köçdüyü zamana qədər davam edib. Culfaya köçməsinə isə onun ədəbi fəaliyyəti səbəb olub. Ordubadi ədəbi yaradıcılığa 14–15 yaşlarından başlayıb. Müəllimləri Mirzə Baxşı və Sidqi onda şeirə, yaradıcılığa olan meyil və həvəsi daha da gücləndirib. Bu barədə o öz xatirələrində deyib:

"Mən şeir demək və yazıçı olmağa heç də həvəslənmirdim. Atamın yazdığı şeirlərin palçıq içərisinə atılması heç də yadımdan çıxmırdı. Bir çox zamanlar anam da buna mane olurdu. Çünki atamın şeir sənətindən nə kimi fəlakətlər çəkdiyi onun gözünün qabağında idi. Lakin məktəb və şeirləşmə işi özüm də hiss etmədiyim bir surətdə məni şeir yazmağa öyrətdi".

1903-cü ildə "Şərqi-Rus" qəzetində Ordubadinin qəzetin nəşrə başlanmasını alqışlayan şeiri çap olunub. Bu, şairin mətbuatda çıxan ilk əsəri olub. Şeirinin dərc olunması onu ardıcıl olaraq dövri mətbuatda çıxış etməyə həvəsləndirib. Xüsusilə 1905-ci il inqalabından sonra mətbuat səhifələrində onun imzasına tez-tez rast gəlmək olub. İnqilabdan ruhlanan şairin yaradıcılığında yeni dövr başlayıb. O, azadlığa, mütləqiyyət üsuli-idarəsi ilə mübarizəyə çağıran əsərlər yazıb.

Cəhalət və nadanlıq əleyhinə yazdığı "Ədəbiyyat" adlı ilk mətbu şeiri Tbilisidə çıxan "Şərqi-Rus" qəzetinin 13 iyul 1903-cü il tarixli 31-ci sayında dərc olunub. 1906-cı ildə Tbilisidə "Qəflət", 1907-ci ildə isə "Vətən və hürriyyət" adlı şeir kitabları çap edilib. 1906-cı ilin aprelindən nəşrə başlayan "Molla Nəsrəddin" jurnalı gələcək ədibin yaradıcılıq inkişafına böyük təsir göstərib. Ordubadinin "Politika aləmindən" adlı felyetonu jurnalın 2 iyun 1906-cı il tarixli 9-cu sayında çap edilib, beləliklə, o, jurnalın əsas əməkdaşlarından biri olub.

O, Bakıda çıxan "İrşad", "Səda", "Sədayi-həqq", "Tərəqqi", "Tazə həyat" və s. qəzetlərdə, "Tuti", "Babayi-Əmir" jurnallarında da yaxından iştirak edib. 1906-cı ildə şairin "Qəflət", 1907-ci ildə isə "Vətən və hürriyyət" adlı şeir kitabçaları çapdan çıxıb. Hər iki kitabda müəllifin maarifçi fikirləri öz əksini tapıb. Ədəbi və inqilabi fəaliyyəti genişləndikcə hökumət dairələrinin Ordubadiyə qarşı şübhələri də artıb.

Nəhayət 1914-cü ilin yanvarında ədib həbsə alınaraq Saritsin şəhərinə sürgün edilib. Sürgün illəri ədib üçün olduqca ağır keçib. Qışın ən şiddətli soyuqlarında yatabla uzaq yol getməsi, həbsxanadan-həbsxanaya aparılması, aclıq, dözülməz sürgün həyatı onun səhhətini pozub. Buna baxmayaraq, imkan tapan kimi Ordubadi vətəndəki dostları ilə əlaqə yaradaraq yazdığı yeni əsərlərini çap etdirməyə müvəffəq olub.

1914-cü ildə Bakıda ədibin "Bədbəxt milyonçu" və "Əndəlisin son günləri, yaxud Qrenadanın təslimi" əsərləri çapdan çıxır, daha sonra "Babayi-Əmir", "Tuti", "Qardaş köməyi" və s. jurnal və qəzetlərin səhifəlrrində şeir və felyetonları dərc olunub. Sürgündən Ordubadi 1917-ci il fevral inqilabı nəticəsində azad olub.

 Tezliklə bolşevik təşkilatları ilə əlaqəyə girərək o, inqilabi fəaliyyətini davam etdirib. 1918-ci ildə Kommunist partiyası sıralarına daxil olan yazıçı Həştərxanda çalışan Azərbaycan bolşeviklərinin dəvəti ilə Həştərxana gələrək orada "Hümmət" qəzetində əməkdaşlıq edib. "Hümmət" səhifələrində Ordubadinin şeir və məqalələri, "Bolşevizm və aləmi-islam" adlı iri publisistik əsəri dərc olunub.

1920-ci ildə Ordubadi XI ordunun sırasında Dağıstana gəlib, orada mətbəələrin milliləşdirilməsində, poliqrafiya bazasının yaradılmasında fəal iştirak edib, "Qırmızı Dağıstan" qəzetini nəşr etdirib, sonra isə Azərbaycana gəlib. 1920-ci ilin mayında Bakıya gələn ədib böyük bir sevinc və "enerji ilə ədəbi-ictimai işə qoşularaq maarif və mədəniyyətin müxtəlif sahələrində çalışıb. Xüsusən mətbuat sahəsində onun böyük fəaliyyət göstərdiyini qeyd etmək lazımdır.

 "Əxbar", "Kommunist", "Maarif işçisi", "Yeni yol", "Molla Nəsrəddin", "Şərq qadını" kimi qəzet və jurnalların nəşrində Ordubadinin əməyi çox olub. O zamanlar yenicə təşkil olunan "Tənqid-Təbliğ" teatrında da Ordubadi fəal çalışıb. O, teatr üçün günün mühüm məsələlərinə dair kupletlər, kiçik təbliği pyeslər yazıb.

20-ci illərdə Ordubadinin lirik və satirik şeirlərdən, tərcümə və poemalardan ibarət bir neçə şeir kitabı da nəşr edilib, "Şe'rlər", "Leninə", "Analıq", "Köhnə adamlar" "Mənim şe'rlərim" və başqa kitablarının nəşri Ordubadinin şeir və bədii tərcümə sahəsində də ardıcıl çalışdığını göstərib. Bu dövrdə ədəbiyyatın demək olar ki, bütün janrlarında yazıb yaradan sənətkar, mövzusu müasir həyatdan alınan bir neçə dram əsəri də qələmə alıb.

Böyük Vətən müharibəsi illərində qocalığına və səhhətinin pozulmasına baxmayaraq vətənpərvər yazıçı, öz qələm yoldaşları ilə birlikdə yorulmadan çalışıb, radio və mətbuatda faşizm əleyhinə əsərləri ilə çıxış edib, sovet adamlarının rəşadət, vətənpərvərlik kimi yüksək keyfiyyətlərini alqışlayan yeni-yeni əsərlər yazıb. "Gənc çekistlər", "Kiçik şəhər", "Serjant İvanov adına körpələr evi" kimi roman və hekayələr, "Maral", "İntizar çəkənlər" pyesləri həmin dövrdə yazılıb.

"XII əsr Azərbaycan ədəbiyyatı və onun klassik Şərq ədəbiyyatına təsiri" əsəri ciddi tədqiqatın məhsuludur. Bütün bunlarla bərabər, o, Azərbaycan ədəbiyyatında tarixi roman janrının banisi kimi şöhrət tapıb. O, 20-ci illərdən əvvəl yazmağa başladığı dörd cildlik "Dumanlı Təbriz" roman-epopeyası ilə Azərbaycan ədəbiyatında bu janrın əsasını qoyub.

Nizami Gəncəvi dövründən bəhs edən "Qılınc və qələm" romanında ədib dahi şairin obrazını, o dövrün ictimai-siyasi mənzərəsini yaradıb. Onun "Döyüşən şəhər" (1938), "Gizli Bakı" (1940) tarixi romanları da var. M. S. Ordubadinin "Həyatım və mühitim" əsəri təkcə ədibin həyatı və yaradıcılığı haqqında deyil, dövr haqqında geniş məlumat verən bir əsər kimi qiymətlidir. M. S. Ordubadinin geniş bilik sahibi olduğunu təsdiq edir.

 Topluda ikinci əsər "Qanlı sənələr"dir. 1905–06-cı illərdə Qafqazda, xüsusən Azərbaycanda ermənilərin törətdiyi qanlı hadisələri M. S. Ordubadi özünün canlı müşahidələri və 245 müxbir məktubu əsasında tarixi faktlara əsaslanaraq qələmə alıb. 1920-ci ildən daha məhsuldar işləyən ədib şer, felyeton, publisistik məqalələr yazıb, tərcüməçiliklə məşğul olub, şer kitabları çap etdirib.

 "Koroğlu", "Nərgiz", "Nizami" operalarının, "Beş manatlıq gəlin", "Ürək çalanlar" musiqili komediyalarının librettosunu, "Dumanlı Təbriz" pyesini yazıb, həmçinin Nizami Gəncəvi, Füzuli, Molla Pənah Vaqif, Mirzə Ələkbər Sabir və başqaları haqqında məqalələr dərc etdirib. Əsərləri müxtəlif dillərə tərcümə edilib.

Azərbaycan SSR Ali Sovetinin (1–3-cü çağırış) deputatı seçilib, Lenin ordeni və "Şərəf nişanı" ordeni ilə təltif olunub.

Kitabları

- Qanlı illər

- "Qılınc və qələm" romanı. I hissə

- "Qılınc və qələm" romanı. II hissə

- Dumanlı Təbriz (roman). 1-ci kitab

Librettosunu yazdığı musiqi əsərləri

- Nərgiz

- Koroğlu — Heydər İsmayılovla birgə

- Nizami

- Səid Rüstəmovun "Beş manatlıq gəlin" musiqili komediyası

- Fikrət Əmirovun "Ürək çalanlar" operettası

M. S. Ordubadi uzun sürən xəstəlikdən sonra 1 may 1950-ci ildə Bakıda vəfat edib.

Azərbaycanda bir sıra küçəyə, mədəni-maarif müəssisəsinə Ordubadinin adı verilib, Ordubadda və Bakıda ev-muzeyi yaradılıb.

Bəli, o kommunizmə aldanan ədiblərimizdən olub, sovet Azərbaycanına, communist partiyasına sədaqətli olub, bunlar öz yerində. Amma o, ədəbiyyat tariximizə qızıl kimi romanlar da bəxş edib. Buna görə də, onun yaradıcılığına birmənalı yanaşmaq olmaz.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(24.03.2026)