Rəqsanə Babayeva,

”Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Beyləqan və İmişli təmsilçisi

 

Beyləqan Rayon İcra Hakimiyyətinin təşəbbüsü, Mil-Muğan Regional Təhsil İdarəsinin Beyləqan rayon sektoru və Mil-Muğan Regional Mədəniyyət İdarəsinin Beyləqan rayonu üzrə mədəniyyət müəssisələrinin birgə təşkilatçılığı ilə 1 İyun – Uşaqların Beynəlxalq Müdafiəsi Günü münasibətilə Heydər Əliyev parkında təşkil olunan tədbirdə məktəblilər, müəllimlər, valideynlər və ictimaiyyət nümayəndələri iştirak edib.

 

Tədbir çərçivəsində Uşaq-Gənclər İnkişaf Mərkəzinin şagirdlərinin əl işlərindən ibarət rəsm sərgisi nümayiş etdirilib, gənc idmançılar və şahmatçılar öz bacarıqlarını təqdim ediblər. Uşaqlar üçün müxtəlif əyləncəli proqramlar, musiqili nömrələr və maraqlı təqdimatlar təşkil olunub.

Tədbirdə Beyləqan Rayon İcra Hakimiyyəti başçısının müavini Yeganə Məmmədova, Mil-Muğan Regional Mədəniyyət İdarəsinin Beyləqan rayon nümayəndəsi Məhəmməd Qələndərov və Mil-Muğan Regional Təhsil İdarəsinin Beyləqan rayon sektorunun müdiri Elvin Abbasov çıxış edərək uşaqları bayram münasibətilə təbrik edib, ölkəmizdə uşaqların hərtərəfli inkişafı, təhsili və rifahının təmin olunmasının dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri olduğunu vurğulayıblar. Bildirilib ki, Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə həyata keçirilən məqsədyönlü siyasət nəticəsində uşaqların təhsili, istedadlarının üzə çıxarılması və sağlam mühitdə böyümələri üçün geniş imkanlar yaradılıb.

Bayram proqramı çərçivəsində məktəbəqədər təhsil müəssisələrinin fidanları və məktəblilər rəngarəng rəqs nömrələri ilə çıxış edib, Uşaq Musiqi Məktəbinin və ümumtəhsil müəsisələrinin şagirdləri tərəfindən şən musiqilər və xor kompozisiyaları təqdim olunub. Uşaqların hazırladıqları səhnəciklər, mahnılar və yaradıcı çıxışları iştirakçılar tərəfindən böyük maraqla qarşılanıb.

Uşaqlara unudulmaz anlar yaşadan bayram tədbiri yüksək əhval-ruhiyyə ilə başa çatıb.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(01.06.2026)

Hərflərin sehirli ölkəsinə xoş gəlmisiniz

 

 İlahə Ümidli, Niderlanddan

“Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

 

 

“– Biz nə uğrunda döyüşürük?

– Yazı.

– Niyə?

– Yazı yaddaşdır. Yazı itsə tariximiz itər…”

 

 

Hər il olduğu kimi bu il də may ayı mütaliəmi, 1 İyun – Uşaqların Beynəlxalq Müdafiəsi Günü münasibətilə xüsusi olaraq uşaq ədəbiyyatına ayırdım. Seçimim müəllim, pedaqoq, uşaq yazıçısı Günel Rəcəbin “Orfolənd” əsəri oldu.

 

Günel Rəcəbin “Orfolənd” əsəri oxucunu hərflərin sehrli ölkəsinə aparan, yazının mənasını sadəcə texniki bacarıq deyil, yaddaş, şahidlik və varlıq kimi təqdim edən bənzərsiz bir uşaq romanıdır. Bu əsər yazının taleyə, xatirəyə və kimliyə çevrildiyi bir dünyanı qurur, elə bir dünya ki, orada hərf itərsə, tarix də itə bilər. “Yazı yaddaşdır” fikri bu kitabda sadəcə cümlə kimi yox, ideya, dəyər və fəlsəfə xüsusundadır.

 

Günel Rəcəbin yaratdığı “Orfolənd” həm uşaq təxəyyülünün sərhədsizliyinə, həm də yetkin müəllim müşahidəsinin dəqiqliyinə söykənir. Əsərdə hərflər obrazlaşır, səfər motivi ilə yol başlayır, mifoloji qatla pedaqoji baxış bir-birinə ilmə-ilmə hörülür.

 

“Orfolənd” yalnız uşaqlara xitab edən bir mətn deyil, o, valideynlər, müəllimlər və uşaq dünyasını anlamağa çalışan hər kəs üçün çoxsəsli bir çağırışdır. Elə buna görə də əsərin mərkəzində çox sadə, amma dərin bir sual dayanır: yazı itərsə, nə itər?

 

“Oxucu–yazıçı söhbətləşməsi” layihəm çərçivəsində bu dəfə uşaq dünyasına yaddaş və cəsarət prizmasından baxan Günel Rəcəbdən aldığım müsahibəni oxucularla paylaşmaqdan məmnunluq duyuram.

 

 

Günel xanım, Sizcə yazı nədir? Yazı zamanın izi ola bilərmi?

 

Yazı daha çox şahiddir. Zamanın şahidi. Ən gözəl anlarımızın şahidi Məsələn, övladlarımızın yazdığı məktubların, valideynlərin yazıb qoyduğu kiçik qeydlərin şahidi.

 

Necə oldu ki, “Orfolənd” kimi bir əsər yazmaq qərarına gəldiniz?

 

Bir ara məktəbəqədər uşaqlara dərs deyirdim. Qrupda bir qonşu qızı vardı, Nailə. Çox ağıllı qız idi. Dayanmadan sual verən, yüksəkdən danışan, hər şeylə maraqlanan. Xoşum gəlir belə uşaqlardan. Bircə xətti pis idi. Bir də çox cəsarətli idi. Cəsarətli olduğu üçün də uşaqlar onu sevməzdi. O qızın xəttinə görə cəzalandırılıb, əslində, cəsarətinə görə mükafatlandırıldığını təsəvvür edirdim.

 

Əgər “Orfolənd” yazılmasaydı, daxilinizdə hansı hiss yarımçıq qalardı?

 

Hər birini ayrı-ayrı düşünüb ağlımda qurduğum o dünya – Yazıstan yox olardı. Onunla birlikdə orda yaşayan sakinlər, qəhrəmanlarım yox olardı. Yaratdıqlarım yox olardı. Bu da məni məyus edərdi. Xatırladıqca oxucularımla paylaşmadığım üçün təəssüf hissi keçirərdim.  

 

“Orfolənd”i yazarkən uşaq Günel, yoxsa yetkin Günel sizə yol göstərirdi?

 

Bir tərəfdən yetkin Günel. Çünki bu bir müəllimin müşahidələridir. Bu bir müəllimin dərs prosesində ağlına gələn maraqlı ideyalardır: Məsələn, “Ğ” hərfinin başında şlyapa gəzdirməsi, otağının başdan-başa şlyapa kolleksiyasından ibarət olması, saitlərin samitlərin soyadlarının “li” hissəciyi ilə bitməsi (Saitlilər, Samitlilər) və s. Bir tərəfdən də uşaq Günel. Hadisələrə onun gözü ilə baxmaq, onun anlayacağı dildə yazmaq. Hər ikisi bir-birinə kömək edib.

 

Bu kitabın dünyasını qurarkən Azərbaycan nağıl və mifoloji düşüncəsi sizə necə təsir etdi?

 

Nağılların, mifoloji mətnlərin təkraralanan motivləri var ki, bu əsərdə də ondan istifadə etmişəm. Xüsusən də, nağıllarda istifadə edilən başlanğıc motivlərindən biri “Səfər” motivindən. Qəhrəmanı səfərə təhrik edən qadağa və o qadağanı pozma. Ümumiyyətlə, qəhrəmanın yolunu nağıllarımıza xas motivlər əsasında qurmağa çalışdım. Orfo, əslində, sehrli köməkçi rolunu oynayır. Bundan başqa, “Til” adlı əjdahanı yaradarkən müəllimlərin şagirdlərə tez-tez dediyi “Bu hərfi niyə yemisən? Acmısan?” kimi ifadəsi hər dəfə yadıma düşəndə bir əjdaha obrazı gəlib dururdu gözümün qabağında. Amma qəddar obraz kimi təsvir etmək istəmədim onu. Ona görə də Qocanın cəzalandırdığı hərfləri udaraq xilas edir. Qədim türk dilinə istinad edərək adını “Til” qoydum.

 

Sizcə əsərdəki simvol və metaforaları uşaq oxucu hiss edə bilirmi, yoxsa bu daha çox böyüklər üçün gizli qatdır?

 

Həm böyüklər, həm kiçiklər üçündür. Balaca oxucular simvolları, motivlərin anlamını, matofaraları, bəlkə də, dərindən başa düşməzlər. Amma bu metaforalar şüuraltına təsir edir. Məsələn, adətən nağıllarda qəhrəmanlar binar oppozisiyaya uyğun olaraq ya mənfi, ya da müsbət qəhrəman tiplərinə bölünürlər. Amma bu əsərdə tam müsbət və ya tam mənfi obrazlar yoxdur. Mənfi obrazın belə “mənfi” olma səbəbləri var. Həyatda olduğu kimi insanlar müxtəlifdir.

 

Sizcə uşaq kitabı yazan müəllifin əxlaqi sərhədləri haradan başlayır və harada bitir?

 

Uşaq yazıçısı üçün əxlaqi sərhədlər uşağın dünyasını qorumaqdan başlayır. Mənim üçün bu sərhədlər uşağın təmiz duyğularına, təhlükəsizliyinə və inkişafına hörmətlə yanaşmaq deməkdir. Yazıçı fantaziyasını sərbəst işlədə bilər, amma zorakılığı, nifrəti, ayrı-seçkiliyi və ya uşağın psixologiyasına zərər verə biləcək mövzuları cazibədar göstərməməlidir. Əxlaqi sərhəd o yerdə bitir ki, müəllif uşağın düşüncə azadlığını, empatiya qabiliyyətini və ümidini gücləndirir. Yəni sərhəd qadağadan çox, məsuliyyət hissidir: uşağa həm maraqlı hekayə təqdim etmək, həm də onu sevgi, dostluq və dürüstlük kimi dəyərlərlə tanış etmək.

 

Uşaq oxucuya nəsihət vermədən dəyər aşılamaq nə qədər çətindir?

 

İndiki uşaqlara nəsihət vermək böyük ustalıq tələb edir. Çünki onlar açıq öyüd-nəsihəti tez hiss edir və çox vaxt da bu cür nəsihəti qəbul etmirlər. Əgər onlara nəyisə aşılamaq istəyiriksə, bu öyüd-nəsihəti hekayəyə toxumaq lazımdır. Qəhrəmanla empati quran kiçik oxucular qəhrəmanın hərəkətlərini təhlil edir, nəticələr çıxarır və sonda doğru olanı seçir. Yazıçının müdrikliyi birbaşa nəsihətlər şəklində hiss edilməməlidir, onun göstərdiyin yolun işığı hekayədə hiss edilməlidir.

 

Sizcə bugünki uşaqlar fantaziya ədəbiyyatından nə gözləyir və “Orfolənd” bu gözləntiyə cavab verirmi?

 

İlk öncə, “Bugünki uşaqlar” ifadəsində diqqətli olmaq lazımdır. Çünki indiki uşaqlar həddindən artıq çox informasiya ilə əhatələniblər və fantaziya kitabından gözləntiləri əvvəlkilərdən fərqlidir. Bugünki uşaqlar fantaziya ədəbiyyatından sadəcə sehrli dünyalar gözləmir. Onlar həm macəra, həm də öz həyatları ilə bağlı suallara cavablar axtarırlar. Fantaziya kitabı onların təxəyyülünü genişləndirməli, amma eyni zamanda gündəlik hisslərinə – dostluq, qorxu, ümid, cəsarət – toxunmalıdır. Uşaqlar fantastik hekayələrdə özlərini görmək, qəhrəmanlarla birgə böyümək və çətinlikləri aşmaq istəyirlər. Yəni onlar fantaziyadan həm qaçış, həm də güc gözləyirlər: bir tərəfdən reallıqdan uzaqlaşmaq, digər tərəfdən reallığa daha güclü qayıtmaq.

 

Sizcə uşaq ədəbiyyatı yazmaq böyüklər üçün yazılan ədəbiyyatdan daha məsuliyyətlidir, yoxsa fərqli cür məsuliyyət tələb edir?

 

“Daha çox” və ya “daha az” olduğunu deyə bilmərəm, sadəcə “fərqli”dir. Uşaq ədəbiyyatı yazmaq böyüklər üçün yazmaqdan fərqli bir məsuliyyət tələb edir. Böyüklər üçün yazıçı daha çox estetik, bədii və intellektual məsuliyyət daşıyır. Uşaq yazıçısı isə həm bunları, həm də uşağın psixoloji inkişafını, duyğularını və dünyagörüşünü nəzərə almalıdır. Yəni məsuliyyətin miqdarı deyil, mahiyyəti dəyişir. Uşağa yazmaq demək, onun gələcək düşüncə və dəyərlərinə toxunmaq deməkdir. Bu, yazıçını daha diqqətli, daha həssas və daha məsuliyyətli edir. Böyüklər üçün yazıda sərhədlər daha genişdir, uşaqlar üçün yazıda isə sərhədlər daha incədir.

 

“Orfolənd”i oxuyan valideynlər üçün gizli bir mesajınız varmı?

 

Əlbəttə. Övladlarınızı sevin, onlarla birgə vaxt keçirin. Bütün dünya onlara qarşı olsa da, onlara inanın, onların yanında olun, onlara dəstək olun. Necə ki, Aynurun anası qızına inanırdı, onu sevirdi.

 

Bir pedaqoq kimi fikriniz maraqlıdır: qırmızı xətti keçən uşaqlarla, o xətti keçə bilməyən uşaqların gələcək yolunda hansı fərqlər yaranır?

 

Qırmızı xətti keçmək cəsarət istər. Cəsarətli addımlar insana uğur gətirər. Bəzən biz kifayət qədər savadlı, kifayət qədər səriştəli olsaq da, öz yerimizi tapa bilmirik. Addım atmağa, yeni qərarlar verməyə cəsarət etmirik. Onda da öz sevmədiyimiz vəziyyətimizlə barışmalı oluruq. Odur ki, Aynur kimi qırmızı xətti keçmək lazımdır!

 

Sizcə müxtəlif ixtisaslar üzrə belə bədii əsərlərin yazılması həmin sahələrin öyrənilməsinə nə dərəcədə müsbət təsir göstərə bilər?

 

Bu istiqamət uşaq ədəbiyyatında aktualdır. Məsələn, türk uşaq ədəbiyyatında “Ege ile Ece”, elə bizdə də “Balabilgə nəşrləri”ndə seriya çap olunmuşdu: “Həkim Bilgə”, “Polis Bilgə” və s. Düşünürəm ki, bu cür kitablar həm peşə seçimi ilə bağlı uşaqlara kömək ola bilər, həm də dünyagörüşünün artırılmasında və ya fənnin tədrisində yardımçı vasitə kimi istifadə oluna bilər.

 

Doğrudanmı insanın “xətti” onun xarakterinin göstəricisidir?

 

Bu mövzuda elmi və ya psixoloji tədqiqatlar varmı? Bu əsəri yazarkən qrafologiya haqqında çox oxudum. Yazı həm şüurlu, həm də şüuraltı proseslərin təsiri altında formalaşır. İnsanın daxili xüsusiyyətlərini əks etdirə bilər. Lakin bu elmin nəticələri də mübahisəlidir. Amma hansısa şərq ölkəsində belə rəvayət edirdilər ki, məmur işə götürərkən onun xəttinə baxırdılar. Əgər xətti gözəldirsə, deməli, səbrlidir. Şeir yaza bilirsə, deməli, yaradıcı təfəkkürü var. Uşaqlarda da bu belədir. Məktəbəqədər təhsildə hərflər öyrətməzdən əvvəl qırıq-qırıq xətləri birləşdirmək öyrədilir, kiçik motorika inkişaf etdirilir. Bu həm də uşaqlarda diqqəti formalaşdırır. Diqqət, yaddaş, məntiq erkən inkişafın əsasını təşkil edir.

 

Bəs Sizcə insan öz taleyinin yazısını dəyişə bilərmi?

 

Dəyişə bilər. İstəmək, dua etmək, arzulamaq, o arzuya enerjiyə yükləmək, hətta o arzunu yazmaq belə onun gerçəkləşməsinə yardımçı olacaq. Hətta kitabı əldə edənlər əlavə bir vərəq əldə edir. Lələk muzeyindən gəlmiş mandala. Lələk şəkilli mandalanın arxasında arzunun gerçəkləşməsi üçün qeydlər də var. Əsas nə istədiyini bilmək, vəziyyət xoşuna gəlməyəndə bunu qəbul etmək, bu vəziyyəti dəyişmək istəməkdir. Hər şey anlamaqdan başlayır. İnsan nə istədiyini anlamalıdır. Bunun üçün insan özüylə danışmağı, özünü dinləməyi bacarmalıdır. Bu isə elə də asan deyil.

                                                                                                      (31 may 2026-cı il)

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(01.06.2026)

 

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı Kamil Şahverdinin Himnimiz barədə məqalələr silsiləsindən 5-ci yazısını təqdim edir.

                                                        

Kamil ŞAHVERDİ

 

BİR DAHA HİMNİMİZ HAQQINDA

V yazı

   

         Cümhuriyyət fədailəri "Azərbaycan marşı”nı unudulmağa qoymadılar. 70 il qürbətdə qorunandan sonra vətənə dönən "Azərbaycan marşı" haqqına qovuşdu. 20-ci yüzillikdə ikinci dəfə müstəqilliyini qazanan dövlətimizin  himninə qədər "Azərbaycan marşı" qəlblərdə, yaddaşlarda yaşadı. Mühacir həyatı yaşayan cümhuriyyətçilərin pənahı oldu, onları sınmağa, əyilməyə qoymadı, yaralı qəlblərinə məlhəm oldu...

  

         Əksər mənbələrdə 1919-cu ildə Üzeyir bəy Hacıbəyli tərəfindən yazıldığı qeyd olunan "Azərbaycan marşı"nın yazılma tarixinə aid mülahizələrimi sonrakı hissələrdə diqqətinizə çatdıracağam. "Azərbaycan marşı" haqqında ilk məlumata birbaşa olmasa da, dolayısı ilə "Azərbaycan" qəzetinin 30 may 1919-cu il tarixli nömrəsində şair Əli Yusifin "Pəncərə önündə yarım saat" adlı məqaləsində rast gəlinir. Cümhuriyyətin bir illiyi münasibəti ilə yazılmış məqaləni olduğu kimi təqdim edirəm:

         "Azərbaycan cümhuriyyətinin paytaxtı milli bayraqlara qərq olaraq istiqlal gününü bayram edirdi. Hər müəssisə, hər kütlə, hər fərd kəndi iktidarınca bu şanlı bayramda iştirak edirdi.

         Dəstə-dəstə vətəndaşlar Parlaman qarşısına toplanır, bir-birlərini, Parlamanı və hökuməti təbrik və təhniyət (mübarəkbazlıq) edirlərdi. Parlaman İdarə(si) şöbələrinin birisinin pəncərəsindən bu axın-axın gələn insanları, fərahfəza (fərəhli, sevincli) lövhələri iki arxadaşımla seyr edirdik. Hər kəs sevinc, bəşuş (şən), ümidli və haqlı bir vüqara müştəğrəq (qərq olmuş) idi. Bu aralıq 30 nəfərə qədər 10 yaşından 7 yaşına cocuqlar, bir coxu başıaçıq, ayaqyalın, əllərində taxtadan kəndi sənətlərincə yapılma silahlar, ağac başına taxılmış mini-mini milli bayraqlarla kamali-ciddiyyətlə keçdilər. Bir çınqıraq (qumrov) sədası qədər lətif səslərlə marş oxuyurlardı.

 

         Mən yalnız "Şanlı vətən!" dediklərini anlaya bildim. Pək müəssir (təsirli) bir mənzərə idi. Hazirun (orada olanlar) həpsi bunu hiss etmiş olmalıdır ki, hər tərəfdən bu mini-mini "vətəndaşcıqlar”ı alqış gürultuları qarşıladılar... Bilaixtiyar (qeyri-ixtiyari) arxadaşlarımın üzünə baxdım. Onlar da ziyadəsiylə mütəəssir olmuşlardı. Bir arxadaşımın qolundan tutaraq: "İndi inanalım ki, istiklal bir kaç xülyapərəstin fantezisi deyil də, millətin ruhunun ən dərin guşələrindən təzahür edən ehtiyacdır," – dedim. O da fikrimə şərik olaraq: "Əvət, – dedi, – həpimizin qəlbi bugünkü gün o cocukların qəlbi qədər səmimi, saf çırpınırsa, biz də bu bayramı bu məsumlar qədər sevirsək, inanalım ki, istiklalımız daimi və əbədi olacaqdır". Bu gün ordu əfradının (əsgərlərin) müntəzəm Avropa əsgərlərinə yaxışan bir tərzdə rəsmi-keçiddə Rəisi-vükala (Baş nazir) tərəfindən salamlanması, küçələrdən tarixi simaların keçirilməsi, Parlamentin tarixi iclası qədər böyük və möhtəşəm mənzərələr(ə) də şəhadət etdim. Fəqət nədənsə yenə ən gözəl xatirə, ən müəssir lövhə o cocuqların ciddiyyətlə istiqlal bayramına kəndi arzu və xahişləri ilə iştirak etmələridir.

         Zira bu mənzərədə həm siyasi, həm də psixoloji bir məna olmaqla bərabər, həssas və qayət gözəl bir sekret (sirr) vardı. Gələcəkdə cümhuriyyətimizin ən qiymətdar, ən namuslu vətəndaşları da bu cocuklar olacağına heç şübhə yoxdur. Azərbaycan idealı, istiqlal məsləki bir müxtərenin (ixtiraçının) icadı, yaxud bir şairin xəyalı deyil, bəlkə, sənələrcə millət köksündə bəslənmiş və ən sonunda hüsula gəlmiş bir qayədir. Hətta Anadolu annələri belə cocuklarına layla çalarkən  "Sən böyüyüb həm Türkiyəni məsud edəcəksən, həm də sair  türk-islamların imdadına qoşacaqsan" deyir, onlara hənuz beşikdə ikən Qafqaz dağlarının vəhşi gözəlliklərindən, oradakı qardaşlarının əsarətindən bəhs edirlərdi. Yalnız böylə bir tərbiyə ilə böyüyən bir insan məslək sahibi ola bilər, vətən və millət uğrunda heç bir fədakarlıqdan çəkinməz. Onun üçün cürətlə deyə biləriz ki, bu gün istiqlal bayramını böylə fövqəladə sevinclə qarşılayan cocuqlar, yarın bir məmləkətin vətəndaşları olduqlarında onu sevəcək və müdafiə edəcəklər. Əvət, Rusiya siyasəti bizi ruslaşdırmağa qalxışarkən Azərbaycan evlərinin beşiklərində gələcək bir cümhuriyyətin vətəndaşları yetişdiyini bilməzdi. Azərbaycan Qafqaziyada doğulub Anadolu köksündən imdad aldı və nəhayət, ayağa qalxdı, dirildi. Cocuqluqda alınan təsirat unudulmaz. Onun üçün bu gün bizimlə bərabər, fəqət bizdən daha səmimi bir surətdə İstiqlal bayramına iştirak edən azəri türklərin yavruları əbədiyyən bu böyük günü xatırlayacaq. Bu, sarsılmaz bir həqiqətdir. Azərbaycan doğdu (doğuldu) və kəndini gələcək nəslə şimdidən sevdirdi. Bu gün taxta və nahəmvar (qaba, səliqəsiz) "silahlarla" Parlaman qarşısında bir yer tutmağa can atan "igidlər" yarın əllərində son sistem əslihə (silahlar), başlarında müasir düşüncələr, biliklər qəlblərində namuslu bir vətənpərvərlik hissi, kəndi hüquqlarını, istiqlallarını müdafiə edəcəklər. O vaxt onlar bu birinci bayramı xatırlayaraq cümhuriyyətlərinin nə qədər ağır şərait daxilində təşəkkül etdiyini düşünəcək və bu ağır qiymətə alınmış varlıqlarını, hüquqlarını daha əzəmətli bir həmiyyətlə qorumağa çalışacaqlar.

                                                        Əli Yusif"

 

(ADA Universitetinin təşəbbüsü və dəstəyi ilə 20 cilddə nəşr edilən "1918-1920-ci illər "Azərbaycan" qəzetinin tam külliyatı". VIII cild. May 1919.

Transliterasiya edənlər: filolofiya üzrə fəlsəfə doktoru Mehdi Gəncəli, filoloq, tərcüməçi Azad Ağaoğlu.

Elmi redaktor: akademik Teymur Kərimli.)  Beləliklə, Əli Yusif uşaqların dəstə ilə parlament binası qarşısından keçərkən xorla oxuduqları zaman aydın eşitdiyi yalnız "Şanlı vətən!" sözlərini misal gətirir. O dövrə aid materialların araşdlrılmasından  gəlinən nəticə budur ki, Əli Yusifin uşaqlardan eşitdiyi "Şanlı vətən!" sözləri "Azərbaycan marşı"na aid ola bilər. Hər halda, o günlərdə bu sözlərin işləndiyi başqa bir nümunəyə hələ ki rast gəlinməyib.

         1919-cu ildə Bakıda "Milli məğmələr" toplusu dərc olunur. "Vətən marşı" adı ilə topluda yer alan şeirin müəllifi kimi Cəmo bəy göstərilib.

(Asif Rüstəmli. “Cəmo bəy Cəbrayılbəyli: həyatı və bədii yaradıcılığı” səh. 104. "Elm və təhsil" Bakı-2024).

        Professor Asif Rüstəmlinin bu kitabı qiymətli tarixi sənədlərlə və məlumatlarla zəngindir. O, ciddi araşdırma apararaq bir çox məsələlərin üzərinə işıq salmış və müxtəlif mənbələrdən topladığl məlumatları bir kitabda cəmləşdirmişdir. Lakin "Vətən marşı" ilə bağlı  bəzi qeydlərdə uyğunzuzluqlar olduğu üçün  xüsusi izaha ehtiyac duyulur. Ona görə də Asif Rüstəmlinin qənaətinə münasibət bildirmək üçün bu mövzunun üzərində daha ətraflı dayanmağa zərurət yaranır. Yazının növbəti hissələrində bu mövzuya  qayıdaraq düşündüklərimi izah etməyə çalışaram.

         1919-cu ilin noyabr ayında Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Xalq Maarif Nazirliyi Nazirlər Şurasına Dövlət gerbinin və Dövlət himninin qəbul edilməsi üçün müsabiqə elan olunması  təklifi ilə müraciət edir. Bu müraciət "Azərbaycan" qəzetinin 1919-cu il 14 noyabr tarixli (246 saylı) nömrəsində dərc edilir. Əfsuslar olsun ki, 1918-1920-ci illərdə cap olunan "Azərbaycan" qəzetinin bir neçə nömrəsi, o cümlıdən 246 saylı nömrəsi itmiş hesab olunur və bu günə qədər tapılmamışdır. Ona görə də Xalq Maarif Nazirliyinin təklifinin mətnini "Azərbaycan" qəzetinin rus dilində çap olunan 1919-cu il 20 noyabr tarixli (45 saylı) nömrəsindən tərcümə edərək diqqətinizə çatdırıram:

         "AZƏRBAYCANIN DÖVLƏT GERBİ və MİLLİ HİMNİ.

          Xalq Maarif naziri  Azərbaycan Respublikasının Dövlət

Gerbinin və Milli Himninin hazırlanmasının təşkili haqqında düşüncələrini hökumətə təqdim etmişdir.

         Ən yaxşı milli himn seçmək üçün müəyyən edilmiş qaydada müsabiqə elan olunması, 1920-ci il fevralın 1-nə qədər əsərlərin himn yarışmasına təqdim olunması təklif olunub. Ən yaxşı himn üçün 15.000 rubldan başlayan mükafat müəyyən edilsin. Müsabiqəyə daha çox iştirakçı cəlb etmək üçün Bakı və Tiflis qəzetlərində müsabiqə geniş işıqlandırılacaq..."

("Azərbaycan" qəzeti, (rus dilində) 1919-cu il, 20 noyabr. N 45).

         Qəzetdə çıxan bu məlumatdan məlum olur ki, Xalq Maarif Nazirliyi hökumətə təkliflə çıxış edir. Bir çox araşdırmaçılar isə bunu himn haqqında müsabiqə elan olunması kimi təqdim edirlər. Əslində isə bu Maarif naziri tərəfindən hökumətə verilmiş təklif idi.

         1920-ci il yanvarın 30-da Azərbaycan Respublikasının Hökuməti Xalq Maarif Nazirliyinin təklifinə baxır və qərar qəbul edir. Qərarda belə idi:

         "No 723

30 yanvar. Azərbaycan Respublilasının hərbi ordenlərinin, milli himninin, gerb və möhürünün layihələrinin hazırlanması haqqında Qərar.

         1.Hərbi nazirə tapşırılsın ki, orden layihələrinin təqdim edilməsi üçün 25.000 rubl mükafatla müsabiqə elan etsin.  Layihələrin əsas məqsədi isə Azərbaycanın müstəqillik simvoluna xidmət etməlidir.

         2.Xalq Maarif nazirinə tapşırılsın ki, milli himn, dövlət gerbi və möhürü layihələrinin təqdim edilməsi üçün 50.000 rubl birinci, (milli himn üçün – K.Ş.) 25.000 rubl ikinci üçün  (dövlət gerbi və möhürü üçün – K. Ş.) mükafatla müsabiqə elan etsin.

Azərbaycan Respublikası hökumətinin məlumatları. (rus dilində) 1920. 11 fevral, No 10."

         Rəsmi dövlət qəzetlərində hökumətin bu qərarı geniş işıqlandırılır və müsabiqənin şərtləri haqqında məlumat verilir. Müsabiqə şərtlərinə görə, layihələr 1920-ci il 1 may tarixinə qədər bağlı zərfdə Xalq Maarif Nazirliyinin dəftərxanasına təhvil verilməlidir. Eyni zamanda iştirakçılar qeyd olunan predmetlər üzrə təqdim etdikləri layihədə öz əsərlərinin   yaradılmasına xidmət edən tarixi, siyasi səbəbləri və gerçəklikləri ətraflı izah etməlidirlər. ("Azərbaycan" qəzeti, (rus dilində) 1920, 19 fevral, No 33).

 

         Məlumdur ki, elan olunmuş müsabiqəyə yekun vurmaq mümkün olmadı. 1920-ci il aprelin 27-dən 28-nə keçən gecə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti qırmızı bolşeviklər tərəfindən işğal olundu. Cəmi 23 ay davam edən müstəqilliyimizə qəsb edildi. Cümhuriyyət qurucularına qarşı amansız təqiblər başladı.

         Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Xalq Maarif Nazirliyinin dəftərxanasına müsabiqədə iştirak üçün təhvil verilən sənət nümunələrinin sonrakı taleyi bu günə qədər məlum deyil. Bu müsabiqədə kimlər iştirak etmək üçün müraciət edib, iştirakçıların sayı, onların təqdim etdikləri əsərlər haqqında hər hansı bir məlumat əldə etmək hələ ki mümkün olmayıb. Lakin bir fakt ümidimizi itirməmək üçün bizə əsas verir ki, nə zamansa Xalq Maarif Nazirliyinin dəftərxanasına təhvil verilən əsərlərin sorağını ala biləcəyik.

         İstedadlı jurnalust, araşdırmaçı Dilqəm Əhməd bir neçə il bundan əvvəl İstanbulda bir kolleksionerdən AXC gerbinin eskizinin orijinal nüsxəsini əldə edib. Bu fakt düşünməyə əsas verir ki, ölkəmiz bolşeviklər tərəfindən işğal olunanda cümhuriyyətçilər Xalq Maarif Nazirliyinin dəftərxənasından bəzi sənədləri özləri ilə apara bilmişlər. Əgər müsabiqəyə təqdim olunan gerbin orijinal eskizi İstanbulda bir kolleksionerdə aşkar olunubsa, demək, himn üçün təqdim olunan əsərləri də Türkiyədə axtarmaq lazımdır. Əgər bu məlumatlar əldə olunarsa, onda bir çox suallara cavab verilmiş olacaq.

         Bir maraqlı faktı da qeyd etməyi vacib sayıram. Himn üçün elan olunmuş müsabiqədə kimlərin, neçə bəstəkar və şairin iştirakı haqqında dəqiq məlumat olmasa da, tanınmış türk bəstəkarı və musiqişünası İsmayıl Zühtü Kuşçuoğlunun müsabiqəyə öz əsərini göndərməsi haqqında bilgilər vardır.

         İsmayıl Zühtü Bəy (1877-1924) Krım savaşından canlarını  qurtarmaq üçün gəldikləri Bolqarıstanın Aydoş qəsəbəsinə köçmüş ailədə dünyaya gəlib. Hələ qundaqda ikən ailəsi İstanbula gəlmiş, lakin iki ildən sonra yenidən Bolqarıstana qayıtmışlar. İsmayıl üç yaşında olanda  atası çiftçi (nalbənd) Əhməd Ağa Kuşçuoğlu vəfat edir. Bir müddət sonra anası Ayşə xanım ikinci dəfə ailə qurur. İsmayılın atalığı ona qarşı olduqca mərhəmətsiz davranır. 8-9 yaşında uşağı çobanlıq etməyə məcbur edir. İsmayıl 10 yaşında olanda atalığı vəfat edir və o, anası Ayşə xanımla Türkiyəyə, İzmirə köçür.

         İzmirdə bugünkü Mithatpaşa Endüstri Meslek Liseyinin olduğu yerdə İzmir Sənaye Məktəbi fəaliyyət göstərirdi.  İsmayıl Zühtü bəy bu məktəbə daxil olur və musiqi bölümündə təhsil alır. Həmin illərdə məktəbdə dərs deyən dövrünün məşhur pianoçusu, "Macar Tevfik" adıyla tanınan Alessandro Voltandan piano, harmoniya və kontrapunkt, Şem Tov Şikardan türk musiqi nəzəriyyəsi dərsləri alan İsmayıl Zühtü bəy peşəkar musiqiçi kimi formalaşlr. Ona görə də məzun olduğu məktəbdə yaradılan ansambla rəhbər təyin olunur. Şagirdlərdən ibarət Avropa tipli bu ansambl İzmirdə konsert proqramları ilə çıxış edən ilk ansambl sayılır. Onlar şəhərin bütün mədəni tədbirlərində iştirak edir və qısa zamanda tamaşaçıların rəğbətini qazanırlar. Hətta o dövrdə həftə sonu Torbalıdakı Sultan Çifliyindəki at yarışmaları zamanı konsertlərlə çıxış edirdilər. İsmayıl Zühtü bəyin rəhbətlik etdiyi ansamblın sorağı bütün Türkiyəyə yayılır.

         İsmayıl Zühtü bəy 1913-cü ildə  İzmirdə  böyük bəstəkar Adnan Sayqunun atası Cəlal Bəyin tövsiyəsi ilə yeni açılan İttihat və Tərəqqi Məktəbinə dəvət alır və bu məktəbdə dərs deməklə yanaşı, dördsəsli xor yaradır.

         1914-cü ildə Birinci Dünya müharibəsi başlayanda İsmayıl Zühtü bəy hərbi xidmətə çağırılır və Çanakkala döyüşlərində iştirak edir. Məşhur yazıçı və türk musiqi tarixinin  araşdırıcısı Ahmet Say "...İsmayıl Zühtü, Çanakkaleden sağ çıkmışdır. Bu, bir möcüzədir..." yazır. (Ahmet Say. Sanattan yansımalar portalı. İsmail Zühtü bey. 18 oktyabr, 2015).

         1920-ci ildə İsmayıl Zühtü bəy Qurtuluş Savaşında  işğalçılara qarşı döyüşmək üçün könüllü olaraq yenidən çəbhəyə yollanır. Eskişehirə gələn bəstəkar Qərb Cəbhəsi Komandanlığı tərəfindən Qərb Cəbhəsi hərbi orkestrinə rəhbər təyin edilir. Daha sonra bəstəkar Ankarada Türkiyə Böyük Millət Məclisinin orkestrinə rəhbərlik edir. İsmayıl Zühtü bəy Böyük Millət Məclisi orkestrinə dirijorluq edən ilk türk bəstəkarı idi. Dirijorluqla yanaşı, böyük bəstəkar eyni zamanda Ankara məktəblərində musiqi dərsləri verirdi. 

         İsmayıl Zühtü bəy Ankarada BMM-nin bağcasında hər axşam simfonik orkestrin konsertlərini təşkil edirək müharibə səbəbindən ruh düşkünlüyü yaşayan soydaşlarının əhvalını yüksəltməyə çalışlrdı. Bu konsertlər tamaşaçıların böyük rəğbətini qazanmışdı. Belə konsertlər Qurtuluş Savaşı zamanı böyük əhəmiyyət kəsb edirdi. Bəstəkarın vətənpərvərlik ruhunda yazdığı marşlar insanlarda ruh yüksəkliyi yaradırdı. Milli düşüncəyə sahib olan İsmayıl Zühtü bəy bütün yaradıcılığı boyu, istər uşaqlar üçün yazdığı 100-dən artıq mahnıları ilə, istərsə də vətəndə baş verən hadisələrə həsr etdiyi əsərləri ilə türk insanının milli özünüdərkinə xidmət göstərirdi.  İzmirin yunanlar tərəfindən işğalına həsr etdiyi "Fəryad" (Feryat), Əskişəhərdə bəstələdiyi "Türkün duası", "Türk ocağı marşı", "İzmir yurdu marşı", "Hamidiyanın akını", "Türk Donanma marşı", "Hürriyətin səsi", "Koroğlu", "Selanik marşı" onun ən məşhur əsərlərindəndir. Bəstəkarın gənc şair Kemalettin Kamunun sözlərinə yazdığı "Türkün duası" əsəri İzmirin işğalı səbəbindən matəm içində olan millətin duası idi.

 

         Türkün duası

         Sarmış matem boroları,

         Saz benizli ovaları,

         Boynu bükük yuvaları.

         Sen himaye et, ya Rabbi.

 

         Bir gün sabah olur diye,

         Katlandık her işkenceye,

         Bu nihayetsiz geceye

         Bir nihayet ver, ya Rabbi.

 

         12 mart 1921-ci ildə Birinci Türkiyə Böyük Millət Məclisində Mustafa Kamal Atatürkün rəhbərlik etdiyi iclasda "Çanakkale şehitlerine", "Bülbül" kimi dillər əzbəri olan şeirlərin müəllifi Mehmet Akif Ersoyun Türk Ordusuna həsr etdiyi şeiri İstiklal marşı olaraq qəbul edildi. Ölkə savaş içində olduğu üçün İstiklal marşına musiqi yazmaq iki il ertələndi. Lakin bir çox bəstəkarlar, İsmayıl Zühtü bəy də daxil olmaqla, İstiklal marşı üçün musiqi müsabiqəsini gözləmədən Mehmet Akif Ersoyun sözlərinə musiqi bəstələmişdilər. Ölkənin müxtəlif yerlərində eyni sözlər fərqli bəstələrlə  oxunmağa  başlandı. Ədirnədə Ahmet Yekta bəyin, İzmirdə ve Əskişəhərdə İsmayıl Zühtü bəyin, Ankarada Osman Zeki bəyin, İstanbulda Ali Rifat bəyin və Zati bəyin bəstələri oxunurdu.

12 fevral 1923-cü ildə İstanbul Maarif Müdirliyinə bəstə yarışması keçirmək tapşırığı verildi. 24 bəstəkarın iştirak etdiyi müsabiqədə qalib elan olunmadı.

1924-cü ildə münsiflər heyəti Ali Rifat Çağatayın bəstəsini İstiqlal marşı kimi qəbul etdi. 6 ildən sonra İstiqlal marşının musiqisi dəyişdirildi. 1930-cu ildə Cümhurbaşkanlığı Simfonik Orkestrin dirijoru Osman Zeki Üngörün 1922-ci ildə yazdığı və bu günə qədər səslənən musiqi İstiqlal marşının musiqisi kimi təsdiq edildi.

         1877-1924-cü illər arasında yaşamış İsmayıl Zühtü bəy qardaş Türkiyə musiqi tarixinin ən önəmli simalarındandır. O, ilk operanın, ilk simfoniyanın, ilk sonatanın, kamera instrumental janrının yaradıcısıdır. İsmayıl Zühtü bəy Türkiyə Cümhuriyyətinin ilk dövlət sənətçisi adına layiq görülsə də, sonrakı illərdə adı  unudulmuş, əsərləri it-bata düşmüşdür. Bəstəkarlıqla yanaşı, İsmayıl Zühtü bəy pedaqoji fəaliyyəti,  musiqi tədrisinin təşkili sahəsində də misilsiz xidmətlər göstərmişdir. Türkiyənin ən görkəmli bəstəkarlarından olan Adnan Sayqunun da ilk müəllimi İsmayıl Zühtü bəy olmuşdur.

         Böyük bəstəkar, dərin düşüncə sahibi İsmayıl Zühtü bəy Türkiyə Cümhuriyyəti öncəsi dönəmində  qardaş Azərbaycan xalqının öz müstəqilliyini elan etməsini ürəkdən alqışlamış və AXC-nin 1920-ci ildə elan etdiyi Dövlət Himni müsabiqısinə qoşularaq "Azərbaycan marşı" yazaraq Bakıya göndərmişdir.

 

         İsmayıl Zühtü bəyin bəstələdiyi "Azərbaycan marşı" ilə əlaqədər olduqca maraqlı məqamları qeyd etməyi vacib hesab etdiyim üçün bu əsərin yazılması,

 Azərbaycana göndərilməsi, illər sonra necə, hardan və kim tərəfindən aşkarlanması haqqında topladığım məlumatları diqqətinizə çatdırmaq idtəyirəm.

 İlk dəfə bu əsər haqqında 2001-ci ildə hörmətli alimimiz, tarix üzrə fəlsəfə doktoru, DİA-nın Tarix kafedrasının müdiri Firdovsiyyə  Əhmədova  məlumat vermişdi. "Elmi araşdırmalar" jurnalının 2001-ci il 3-4-cü sayında (səh. 192-194) "Ədəbi qayıdışa ölüm imkan vermədi" adlı məqaləsində Firdovdiyyə xanım AMEA Əlyazmalar İnstitutunun arxivində görkəmli dövlət xadimi Nəriman Nərimanova aid bir neçə sənədin aşkarlanması haqqında maraqlı yazı ilə çıxış etmişdi. Tarixçi alim qeyd edir ki, Əlyazmalar İnstitutunun arxivində əski əlifba ilə yazılmış dörd kağız vərəqi (şeirin üçü oxşar, biri fərqli  xətt formasındadır) saxlanılır. Oxşar xəttlə yazılmış sənədlərdən biri Nəriman Nərimanovun ölümündən bir qədər əvvəl, 1925-ci ilin yanvar ayında 5 yaşlı oğlu Nəcəfə yazdığı vəsiyyətnamə-bitməmiş məktubudur. Məktub nəzmlə yazılmış, dörd bəndlik şeir formasındadır. Fərqli görünən xətlə yazılmış iki bəndlik şeir ASSR Xalq Komissarları Soveti sədrinin şəxsi katibi vərəqində yazılıb.

         Bu arxiv sənədini mən də əldə edib diqqətlə baxdım. ASSR Xalq Komissarları Soveti sədrinin səxşi katibinin vərəqində yazılmış iki bəndlik şeirin 1922-ci ildə qələmə alındığı qeyd olunur. Bu olduqca maraqlı fakt çox diqqətçəkəndir və bəzi mülahizələrə yol açır. Yuxarıda qeyd olunduğu kimi, İsmayıl Zühtü bəy 1920-ci ildə AXC Hökumətinin Dövlət Himni haqqında elan etdiyi müsabiqədə iştirak etmək üçün əsər yazır və Azərbaycana göndərir. 1920-ci il aprelin 27-dən 28-nə keçən gecə XI qırmızı ordunun ölkəmizi işğalı nəticəsində Dövlət Himni üçün elan olunmuş müsabiqəni yekunlaşdırmaq mümkün olmur. Müsabiqədə iştirak etmək üçün AXC Xalq Maarif Nazirliyinin dəftərxanasına təqdim olunmuş əsərlərin sonrakı taleyi haqqında isə bu günə qədər heç bir məlumat əldə olunmayıb. Ona görə də Nəriman Nərimanovun səxsi arxivində saxladığı, daha sonra AMEA-nın Əlyazmalar İnstitutuna təhvil verilən bu sənəd böyük əhəmiyyət kəsb edir.

Firdovsiyyə Əhmədovanın üzə çıxartdığı bu sənəddə qeyd olunmuş şeirin  əvvəlcə Nəriman Nərimanova aid olduğu bildirilirdi. Çünki şeirin müəllifi göstərilməyib (Bu məqamı yadda saxlamaq lazımdır. Daha sonra  bu haqda düşündüklərimi qeyd edəcəyəm). Nəriman Nərimanova məxsus sənədlərin arasında tapıldığına görə ona aid olduğu iddia olunurdu. Bu hal 2020-ci ilə qədər davam etmişdi. Nəhayət, 2020-ci ildə jurnalist Rəşad Sahil türkiyəli araşdırmaçı Atilla Oralın "Nuri Killigil" adlı kitabında (Atilla Oral, "Nuri Killigil" səh. 121) həmin şeirə rast gəlir. Burada şeirin müəllifi İsmayıl Zühri göstərilir (əslində, İsmayıl Zühtü bəy olmalıdır). Atilla Oral şeirin istinadı kimi "Yeni Kafkasiya" dərgisini göstərir. Bunu  görən Rəşad Sahil tarixçi-alim Firdovsiyyə xanımla əlaqə saxlayır və Nəriman Nərimanova aid edilən şeirin başqa müəllifə aid olduğu  haqda ona məlumat verir. Firdovsiyyə xanım da "Yeni Kafkasiya" dərgisini nəşrə hazırlayan türkiyəli alim, professor Yavuz Akpinarla əlaqə saxlayaraq dərgidə belə bir şeirin olması barədə sorğu göndərir. Bir müddət sonra Yavuz Akpinar Bakıya gəlir və Firdovsiyyə Əhmədova Rəşad Sahillə birlikdə türkiyəli alimlə görüşür. Bu görüş haqqında Rəşad Sahil 26.02.2020-ci ildə "admiral.az" saytında  yazı dərc edir. Yavuz Akpinar və Firdovsiyyə Əhmədova ilə aparılan müsahibədən məlum olur ki, bu şeirin müəllifi İsmayıl Zühtü bəydir.  Yavuz Akpinar "Yeni Kafkasiya" dərgisinin 28 may 1925-ci il tarixli sayından sitat gətirir:

– Sizə "Yeni Kafkasiya" dərgisindən bir yazı oxuyum. Dərginin 28 may 1925-ci il tarixli sayında İsmayıl Zühtü ilə bağlı çox aydın şəkildə yazılıb: "Yuxarıda dərc etdiyimiz şeir məşhur bəstəkar, izmirli mərhum Zühtü bəyindir. Azərbaycanımızın istiqlalı elan olunmasından cuşə gələn qiymətli sənətkar, bu şeiri yazaraq bəstələyib. Bəstəni də İzmirdə və Anadolunun müxtəlif yerlərində öz tələbələrinə öyrədib".

Yavuz Akpinarın bu müsahibəsindən sonra Azərbaycanda bu şeirin Nəriman Nərimanova deyil, İsmayıl Zühtü bəyə aid olması təsdiqini tapmış oldu. Türkiyə mənbələrinin çoxunda da "Yeni Kafkasiya"ya istinad olunaraq şeirin İsmayıl Zühtü bəyə aid olması mübahisə doğurmurdu.

         Əslində isə İsmayıl Zühtü bəy bu şeirə musiqi bəstələyərək "Azərbaycan marşı"nı yazmışdı. Şeirin müəllifi isə böyük türk yazıçısı, ədəbiyyat tarixçisi, ədəbiyyatşünas, jurnalist, siyasətçi İsmayıl Həbib Sevükdir.

Mən uzun müddət İsmayıl Zühtü bəyin "Azərbaycan marşı" ilə bağlı məlumatları araşdırmaqla məşğul olmuşam. Bu əsərin notlarını hələ də əldə edə bilməsəm də, marşın söz müəllifinin tanınmış ədəbiyyatçı İsmayıl Həbib Sevükün olması haqqında danılmaz faktlar toplamışam.

 

İsmayıl Həbib Sövük bu əsər haqqında öz xatirələrinə yazır:

         "1920-ci ilin ilk ayları. Müzəffər müttəfik dövlətlər Türk Azərbaycan Cümhuriyyətinin istiqlalını elan etdilər. Qatı qaranlıqda bir kibrit işığının belə bir lampa parıltısından daha qüvvətli görünməsi kimi, işğal altındakı İzmirdə də bu xəbər bizi, bəlkə də, öz mahiyyətinin haqqı olan səadət payından qat-qat çox sevindirmişdi.

​         Hələ daima coşğun yaşayan İsmayıl Zühtü; xəbəri nərə çəkən bir əda ilə hayqıraraq liseydəki otağıma girdiyi zaman, ustadı, ruhu qanadlanaraq ayaqları yerdən qalxmış sanmışdım. Xoş-beşə belə vaxt buraxmadan "Haydı mənə dərhal bir marş sözləri yaz" dedi. "Nə marşı?" deyirəm. "Azərbaycan üçün, canım" deyir. "Sənə mənim şeir yazdığımı kim söylədi? Mən şair deyiləm". Ustadda partlayıcı bir qəzəb: Vay, qırx ildə bir kiçik xahişdə bulunmuş, zatən hiz... Baxdım söyüşləri sıralayacaq, "Yaxşı, yaxşı" deyirəm.

​         Marşın sözləri səkkiz hecalıq iki qitədən mürəkkəb olacaqmış, misralar çox uzun olarsa, marşa gəlməzmiş; hər iki qitənin nəqərat mahiyyətində ayrıca birər beyti də tapılacaq. "Dərziyə ölçülü-biçili paltarmı sifariş edirsən?" deyirəm. Boşboğazlığı burax" deyir. Can adamı qırmaq əlimizdə deyil. "Bunun adı nə olacaq?" dedim. "Qardaş salami, canım, anlamadınmı?" dedi. Bu söz yazılacaq şeyin bütün ruhunu ilhamlandırmışdı:

​

Hilal artıq söndü deyə

Sevinmişdi düşmən niyə?

Hilal birkən iki oldu,

Salam bizdən ikinciyə!

 

Gerisinə lüzum yox. "Allah səni həməncik müvəffəq etdi, məni də inşallah bir həftəyə edər" deyərək kağızı qapdığı kimi çıxıb getdi.

         Bir həftə deyil, üç gün, sanki heç çıxmayacaqmış kimi evinə qapandı. Dördüncü gün, çöhrəsində bayram sevinci ilə otağıma girdi: "Oldu, oldu, həm də gözlədiyimdən daha yaxşı oldu!" – deyərək not vərəqindən marşı oxumağa başladı.

​         Xüsusilə dördüncü misra: "Salam bizdən, salam bizdən, Salaaam bizdən ikinciiiyə!" – deyə "salam bizdən" ifadəsinin üç dəfə ard-arda təkrarlanması, üçüncüdə isə tamamilə uzanaraq "ikinci" sözünün üzərinə yüklənməsi, onu da bu üçlü dalğanın sürəti ilə üç-dörd qat uzadıb Əbdülhəmid marşındakı oynaqlığı

 xatırladan bir səs əzəmətinin yaranması... Ustadı təkcə qollarımla deyil, bütün qəlbimlə sarılaraq təbrik edirəm.

Növbəti il, 1921-ci il oktyabrın 8-i. Azərbaycanın Ankara Səfirliyinə təyin edilən İbrahim Əbilov; 27-si kişi, 9-u qadın olmaqla, böyük bir heyət ilə vəzifəsinin icrasına getmək üçün Kastamonuya gəldi. Baş redaktoru olduğum gündəlik "Açıq söz" qəzetində bu gəlişi şərəfləndirmək üçün "Qardaş hökumətin səfiri" başlıqlı bir yazım çıxmışdı.

​         Səfirin şərəfinə verilən və bölgənin bütün irəli gələnlərini toplayan ziyafətdə qarşılıqlı nitqlər söyləyirik. Salon çox səmimi bir ab-hava ilə doludur. Əbilovun şirin bir Azərbaycan şivəsi ilə danışması hamımızın xoşuna gəlirdi. Söhbət əsnasında: "Azərbaycanda hər kəs sizdən gələn bir marşı bilir" – deyərək "Salam bizdən, salaaaam bizdən..." deyə bizim o məlum marşı oxumağa başlamasınmı?

​         Bir dostumun həmin marşın sözlərinin mənə aid olduğunu söyləməsi üzərinə səfirin nəzərində qiymətim artmış olacaq ki, növbəti gün Kastamonudan ayrılarkən, o vaxt orada İstiqlal Məhkəməsi sədri olan Nəcati bəydən başqa, mənə də bir papaq dərisi hədiyyə etdi; qıvrım-qıvrım, qızılı parıltılı bir Astraxan dərisi..."

(İsmayıl Həbib Sevük "Milli mücadele hatıralarından" Bir marş hikayesi. Cümhuriyyət, səh. 2. 15 nisan (aprel), 1948).

       Yazıqlar olsun ki, bu "Qardaş salamı" – "Azərbaycan marşı"nın musiqisini eşitmək, onu yenidən ifa etmək hələ ki mümkün deyil. İsmayıl Həbib Sevük xatirələrində Azərbaycan SSR-in Türkiyədə ilk səfiri İbrahim Əbilovun "Azərbaycanda hər kəs sizdən gələn bir marşı bilir" deməsi sübut edir ki, bu əsər ölkəmizdə böyük rəğbətlə qarşılanıb. Hətta Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Sovetinin 1-ci sədri, Zaqafqaziya Sosialist Federativ Sovet Respublikası İttifaqının sədri, SSRİ Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi Rəyasət Heyətinin ZSFSR-dən 1-ci sədri, görkəmli dövlət xadimi Nəriman Nərimanovun da diqqətini cəlb etmiş və o bu marşın sözlərini köçürtdürərək özündə saxlamışdır. Əslində, elə tarixçi-alim Firdovsiyyə Əhmədova bu əsəri Nərimanovun Əlyazmalar İnstitutuna təhvil verilmiş arxivindən üzə çıxarıb. Nəriman Nərimanovun müəmmalı ölümündən sonra onun iş otağında və evində aparılan axtarışlara, müsadirə olunan çoxsaylı sənədlərə rəğmən, bu şeirin  necə qorunub günümüzə çatması haqqında maraqlı məlumatları bir qədər sonra diqqətinizə çatdıraram. İndi isə böyük bəstəkar İsmayıl Zühtü bəyin türkçülüyə xidmətləri haqqında məlumatlara nəzər salaq. 

         Türkiyəli musiqişünas alim Seymen Özdeniz İsmayıl Zühtü bəyin həyat və yaradıcılığına həsr olunmuş araşdırma yazılarından olduqca maraqlı məlumatlar toplamışdır. Bu akademik yazılar Dokuz Elül Araştırma Universitesi 3. Uluslararası Sanat-Tasarım Konfransı, Perfomans və Sergisi. 14-15 Kasım 2023. İzmir., (Seymen Özdeniz. "Türk müzik tarihinin kayıp besteçisi: İsmail Zühtü. səh. 85-104) və Konya Selcuk Universitesi və Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin birgə təşkilatçılığı ilə keçirilən 7-ci Uluslararası Sosyal ve Ekonomik Araştırmalar Ögrenci Kongresi. 2-3 mayıs, 2024. Bakü / Azerbaycan. Tam metin bildiri kitabında (Seymen Özdeniz "Kardeş ülke Azerbaycana marş armağan eden bestekar: İsmail Zühtü bey".  seh. 99-111) çap edilmişdir. Bu yazılarda olduqca qiymətli məlumatlar yer alıb. Diqqətimi çəkən bəzi tarixi məlumatları sizin də nəzərinizə çatdırmaq istəyirəm:

         "Türk ocağının 1912-ci ilin martında İstanbulda qurulmasından sonra həmin ilin avqustunda rəsmən açılmış İzmir şöbəsinin ilk rəhbəri dövründə ustad qəbul edilmiş fikir adamlarından Nəcib Türkçü idi. II Meşrutiyet dövrü İzmirin ən önəmli mədəniyyət mərkəzkərindən olan Türk Ocağı şöbəsində Türk gəncləri tez-tez toplanır, burada təşkil olunan konfrans və konsertləri izləyirdilər. Misal olaraq 1913-cü ilin iyulunda İstanbuldan gələn Əhməd Ağaoğlu, Hamdullah Suphi, Fuat Köprülü, Ali Canip, Aka Gündüz və Kazım Nami kimi tanınmış isimlərin verdiyi konfranslar və Köprülünün “Türkün duası” adlı şeirinin İsmayıl Zühtünün bəstələrinin müşayiəti ilə bir pyes şəklində təmsil edilməsi İzmirdə uzun zaman danışılan bir hadisə idi. Bundan başqa, milli teatrların da göstərildiyi Türk Ocağı, Barışıq və Yunan işğalı təhlükəsi qarşısında xalqı maarifləndirmək və dirənişə təşviq etmək kimi bir çox məsələlərdə də önəmli rol oynamışdır. Bu ocağın aktiv gənclərinin daha sonra Cümhutiyyət Türkiyəsində önəmli vəzifələr daşıdıqları da qeyd olunmalıdır" (Karahan T. Tokadizade Şekip Beyin Derviş Sözleri adlı eseri. Akademik Dil ve Edebiyat dergisi, cilt: 4, sayı: 1, s. 27-58.)

         Seyfeddin Pamuk "Türk ocağı marşları ne oldu?" məqaləsində (Türk yurdu, cilt: 28, sayı: 256, s. 64-65) Türk ocağı üçün bir çox marşların yazıldığını qeyd edir. 1918-ci ildə İsmayıl Zühtü bəyin "Türk ocağı marşı"nı bəstələdiyi və bu marşın Türk ocağının toplantılarında oxunduğu bildirilir. Marşın sözlərinin müəllifi və nə zaman yazıldığı bəlli deyil. "Türk ocağı marşı"nın sözləri aşağıda verilmişdir:

   

         Türküz, ederiz daim iftihar,

         Hilkatle başlar tarihimiz var.

         Kalplerde türklük aşk ile çarpar,

         Yok bize başka yar...

 

         Önde sancak, elde süngü, kalpde Tanrı biz,

         Dünyaya hakim olmak isteriz.

         Mektebimiz Türk ocağı, mefkuremiz yüce, parlak

         Turandır hep ancak.

 

(Seymen Özdeniz. "Türk müzik tarihinin kayıp besteçisi: İsmail Zühtü". III. Uluslararası Sanat-Tasarım Konferansı.

İzmir. 2023, s. 96-97).

         Yuxarıda qeyd olunanlardan göründüyü kimi, İsmayıl Zühtü bəy dövrünün görkəmli fikir adamları ilə əqidə dostluğunda olmuş və türkçülüyün, Turan ideyasının təbliğinə xidmət etmişdir. Ona görə də onun "Kardeş salamı" –  "Azərbaycan marşı" yazıb ölkəmizə göndərməsi bir təsadüf deyil, əqidəsinin təzahürü idi.

          

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.06.2026)

 

 

 

 

 

 

 

 

Kamalə Abiyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

 

(Uşaqların Beynəlxalq Müdafiə Gününə)

İnsanların həmişə nəyəsə ehtiyacı olur. Təbii, mənəvi, maddi... Bir də adamı heyrətə salan qorunmaq ehtiyacı var. Yox, təbii fəlakətlərdən demirəm, bir-birindən qorunmaq. Bir anlıq hər birimiz düşünək: həmişə bir-birimizdən qorunmaq, müdafiə olunmaq ehtiyacımız niyə olsun? Bu nə ağır yükdür. Nə sarsıdıcıdır.
Bir də uşaqlar var. Daha dəqiq, 1 iyun uşaqların Beynəlxalq Müdafiə Günü var. Beynəlxalq gün! Bütün dünyada bayram kimi qeyd olunan gün.

Bu günü qadınlarımız tarixiləşdirib. “Niyə” si maraqlıdır. Önəmlidir. Bu günün qeyd olunması qadınların – anaların dünyaya “müharibələrə yox” mesajıdır.
Dünyanı Analar idarə etsəydi...

Hələ Birinci Dünya savaşından dəhşətə gələn ingilis sosial reformçusu Eglantye Jebb (1876 – 1928) kimi. Müharibənin gətirdiyi acıları anlayan xanım səfalətə düçar olan, aclıq çəkən Avstriya və alman uşaqlarına yardım etmək üçün 1919 – cu ildə "Uşaqları xilas edin” (Save the Children) fondu yaradır. 1959 – cu ildə BMT tərəfindən müəyyən redəktə, dəyişikliklərlə qəbul olunan, 1989 – cu ildə isə Uşaq Hüquqları Konvensiyasının təkanvericilərindən olan ilk Uşaq Hüquqları Bəyannaməsinin ilkin variantını da 1925 – ci ildə E. Jebb hazırlayıb. 1 iyun 1950 – ci ildə "Qadınların Beynəlxalq Konfransı”nda isə təkliflər səslənib və BMT-nin Baş Assambleyası tərəfindən 1 iyunun Uşaqların Beynəlxalq Müdafiə Günü kimi qeyd olunması qərara alınıb. Bu günü biz də qeyd edirik. Hər il müxtəlif maraqlı tədbirlər hazırlanır, uşaqlara "sənin bayramındır” deyirik - nə gözəl. Simvolik olaraq - bayram kimi qeyd etsəydik sevinərdim. Sevinclidir, amma bu sevinc ağrılı, ağlayan sevincdi. Çünki uşaqları - dünyamızı müdafiə etməyə - qorumağa məcburuq, ehtiyacdı artıq. Yada salmalıyıq uşaqları - yadımıza salmalıyıq. "NİYƏ”si narahat edir. Yəqin ki, bu "niyə” savaşlara qarşı "Durun! Dayanın!” harayıdı.
Vikipediyadan öyrəndim ki,  "Uşaq Hüquqları Bəyənnaməsi"ndən əlavə 1989-cu ildən bütün dövlətlərin qəbul etdiyi "Uşaq Hüquqları Konvensiyası^]" da (UHK) mövcuddur..

Təəssüf ki, bunu qəbul edən ölkələr müharibə edir.

Yenə düşünək: Bu nədir? Dövlətlər özü özüylə oyunmu oynayır? Bir-birinimi aldadır?
Bütün insanlar müharibə istəyə bilməz. İstəmir də. Hamı öləcəyini bilir, niyə bir-birini öldürsün ki?
İnsanlar bir-birindən qorunmaq üçün evlər, məhlələr, kəndlər, şəhərlər, dövlətlər - sərhədlər yaratdılar. İnsanların ağlı, savadı, dünyagörüşü artdıqca sərhədlər də artıb, möhkəmlənib, daha güclü qorunub. Atom fizikası, radioaktivlik, nüvə reaksiyaları - filan keçirdim uşaqlara. Hələ 2500 il əvvəl Demokrit cisimlərin kiçik zərrəciklərdən - atomlardan təşkil olunduğunu deyib. Atomun quruluşu 25 əsrə yaxın öyrənilib, hələ də öyrənilir. Bapbalaca atom bəşəriyyəti həmişə təəccübləndirir. Bəlkə Bekkerel təsadüfən radioaktivliyi - nüvələrin özbaşına şüalanmasını müşahidə etməsəydi, Pyer və Mariya Kurilər, ya başqa alimlər bu hadisəni tədqiq etməsəydi, Pezorford da atomun quruluşunu verə bilməzdi. Nüvə reaksiyaları da öyrənilməzdi, nüvə silahları da yaranmazdı…Nə bilim o qədər fikir yürüdürəm ki. Yəqin Demokrit, Bekkerel, Rezorford kimi nəhənglərin ağlına gəlməyib ki, insanlar atomu öyrənə - öyrənə bir gün kütləvi qırğın silahları düzəldəcək bir-birlərini məhv etməkçün. Təbiiki atomu əvvəl-axır kimsə kəşf edəcəkdi.  Və bir gün sevginin yavaş-yavaş öləcəyi gümanlıqdan çıxacaqdı.

Müharibə adamyeyən divdi, yeddibaşlı əjdahadı, təpəgözdü. Onlar haqqında anaların, nənələrin danışdığı nağıllarda eşitmişdik. Boşuna deyilmiş, yalan deyilmiş. Ana və nənələrin nigaran duyğularıymış, bir gün bu adamyeyənlərə qalib olmaq ümidiymiş nağıllar. Böyüdükcə anladım bunu:

Nağıllar anaların uydurduğu ümidlər,
ümidlər anaların uydurduğu nağıllardı.

Uşaqları qorumaq kimi ehtiyacımız varsa – insanlığı qorumağa ehtiyacımız var, deməli sevgi ölür. Yəni tarix boyu çəkişmələrin, müharibələrin baş verməsini heç cür ağlım almır. Hamı həyata bir dəfə gəldiyini, necə yaşasa da öləcəyini bilir, özü də dəqiq bilir, güman yeri olmadan bilir. Nəinki ayrı-ayrı insanların, dövlətlərin də "mənəmlik iddiası”nı başa düşmürəm. Niyə döyüşürlər, niyə müxtəlif bəhanələrlə həyatı cəhənnəmə döndərirlər? Sonra da deyillər "cənnət o biri dünyadadı”. Dünyada səfil, ac-yalavac, evsiz-eşiksiz bu qədər insan varsa, nəhəng, demokratik dövlətlər niyə silaha bu qədər pul xərcləyir? Öz nəhəngliyini qorumaq üçünmü? Əgər insanlar silah düzəldirsə, deməli sevgi ölür. Müharibə sevginin məğlubiyyətidir.

Müharibə-İnsanlığın faciəsi, fəlakəti,
Müharibə inasanların bir-birinə xəyanəti.
müharibə ölüm yağışı-göz yaşı, göz yaşı, göz yaşı...
Bircə damcı göz yaşına dəyməz vallah, min cür silah.
Bircə damcı göz yaşıdı, İnsan qanıdı
edə biləcəyimiz ən böyük günah.

Bu günahdan qorunsaq əgər!
Əslində insan həyat uğruna, xoşbəxtlik uğruna savaşmalı, yaşamalıdır. Xoşbəxt günləri qeyd etməliyik biz. Təntənə ilə qeyd etməliyik; Uşaqların Beynəlxalq Müdafiə günü kimi. Sadəcə bir bayram günü kimi. Qorxuyla, göz yaşıyla deyil, bayram kimi. Sevinclə.
Bu il də bu gün qeyd olunacaq müxtəlif ölkələrdə. Şənliklər olacaq, mahnılar oxunacaq, uşaqlara hədiyyələr alınacaq...
Uşaqlar xoşbəxt olacaqmı?
Dünyamızın qaynar qazana bənzədiyi bir vaxtda nə arzulamaq olar? Rahat, güllə səsi eşidilməyən günlər, sülhdə yaşamaq. Mən də bütün dünyamıza bunu arzulayıram.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(01.06.2026)

 

Aytən Ağasıyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

 

Əgər həqiqətən sevirsənsə, tale səni hara aparsa, hansı yoxuşlara qaldırıb, hansı enişlərə salsa belə yenə də cazibə qüvvən sevdiyin olacaqdır...

 

“İrəvanda xan qalmadı”. Kitab 19-cu əsrin əvvəllərini kino kimi gözlərimizin qarşısına sərir. Həmişə tarix dərslərində müəlliməm adımı çəkməsin deyə başımı aşağı salırdım. Tarixdən qorxan və sevməyən mən bu gün bu romanı oxumaqla heç vaxt nəticə ala bilmədiyim bəzi yerlərə cavab tapa bildim. Əsərdə 19-cu əsrdə Şimali Azərbaycan torpaqlarına sahiblənmiş Rusiya imperiyasının İrəvan xanlığına dəfələrlə hücumundan, Sarı Aslanın və bütün döyüşçülərin şücaətindən, böyük qüvvə ilə üz-üzə qalmış təklənmış xanlıqdan, İrəvan qalasının divarlarının 167 gün fasiləsiz top atəşinə tutulmasından və xəyanətlə əldə edilmiş qalibiyyətdən, Uluxan və Selcanın taleyindən danışılır.

Əsərdə göstərilir ki, tarix itmir. Tarix hər zaman yazılır. Bəzən bir medalyonla, bəzən bir xalça ilə, bəzən də sevgi ilə.

Qərbi Azərbaycana qayıtmaq arzumuzun yaxın zamanlarda gerçəkləşməsi ümidilə biraz kitabdan götürdüyüm qeydlərdən danışmaq istəyirəm.

 

Xeyir və şər.

Ədalət və haqsızlıq.

Olum və Ölüm.

Kitabı oxuduqca Təsəvvüfdə fəna ilə, yəni yox olmaq vasitəsilə bəqaya, yəni var olmağa yetişməkdən, şəhidliyin ən uca zirvə olduğundan bəhs edən fikirlərlə də rastlaşdım, altından xətt çəkdiyim cümlələr bu başlığa yaraşar deyə düşünürəm..

“İnsan ömründə acılı-şirinli, bədbəxt və xoşbəxt günlər olur. Amma pis günlərinin ən acısının, ən bədbəxtinin, yainki yaxşı günlərinin ən şirininin, ən xoşbəxtinin məhz hansı gün olmasını həyatın boyu müəyyənləşdirə bilmirsən. Bu gün ən pis günümdür deyibən sabah ondan da betərini yaşayırsan, yaxud, bu gün ömrümün ən böyük xoşbəxtliyini yaşadım deyərək, başqa gün o günün bugünkünün yanında bir heç olması həqiqətini görürsən. Beləcə də ömür keçib gedir. Və yalnız son günündə, onda ki daha sabah olmayacaq, həyatının son nöqtəsi qoyulur, bax, o zaman bütün ömrün bir kitab kimi gözün önündə vərəqlənəndə ayırd edə bilirsən ki, ən xoşbəxt və ən bədbəxt günlərin hansılar olub...”

 

İrəvan şəhərinin tarixi

Heç şübhəm yoxdu ki, siz də köhnə nəsildən  "Rza" ya "irza" "Rübabə" yə "İrbaba" dediklərini duymamış olasız .. elə məhz kitabda da bu faktla üzləşirik.

Övliya Çələbinin "Səyahətnamə" kitabındakı tarixçəyə görə 1501-ci ildə Azərbaycanın Səfəvilər İmperiyasının başında duran Şah İsmayıl Xətai ovaxtkı Çuxursəd torpaqlarındakı zəngin çəltik plantasiyalarına malik, Zəngi çayının sahilində, çox strateji bir yerdə qərarlaşmış bir kəndin yaxınlığından keçərkən orada qala tikməyi sərkərdəsi Rəvanqulu xana həvalə edir, Rəvanqulu xan da qalanı yeddi ilə tikdirərək başa çatdırır, azərbaycanlılarda r hərfi ilə başlayan adların qarşısına i hərfi qoymaq adəti olduğundan Rəvan qalasına da İrəvan deyirlər..

Bu tarixçə də İrəvanın Qərbi Azərbaycan torpaqlarından olduğunu var gücü ilə qışqırır. Kar olmaq lazımdı ki onu duymayasan..

 

Özümə yer eylərəm, gör sənə neylərəm..

Qafandan azərbaycanlıların çıxarılmasını öz gözləri ilə görən rus sovet yazıçısı Aleksandr Proxanov 2008-ci ildə nəşr edilən "Təpə" adlı romanında belə şərh vermişdi: "Ermənilər tərəfindən qovulmuş azərbaycanlıların Qafanı necə qarlı aşırımla, soyuq küləkdə donaraq çıxdıqlarını gördüm. Onların arasında körpə uşaqlı qadınlar, dəyənəklərə söykənərək hərəkət edən yaşlı adamlar da var idi".

1991-ci il avqustun 7-də sonuncu azərbaycanlı kəndi - Nüvədinin əhalisi regionu tərk etdi, beləliklə, 1827-ci ildən başladılan bir iş başa çatmış oldu. 15-ci əsrdə Azərbaycan xanlıqları dövründə Çuxursəd bəylərbəyliyi ərazisində yaradılmış İrəvan xanlığının bax belə bir acı tarixi vardır.

Kitabı oxuduqca ermənilərin kifir xisləti ilə dəfələrlə qarşılaşacaqsınız..

 

İncəsənət qurban tələb edir

İncəsənət elə bir silahdır ki, dağıtmır, qurur, yaradır. Kitab balaca monoloqla bizə bunu pıçıldayır:

“-Ritorik nitq, parlaq tünd kostyumla rəngbərəng qalstuk, bahalı avtomobil, yüksək vəzifə, bank hesabında yeddirəqəmli məbləğ, ən əsası da xeyriyyəçilik imitasiyası, media qarşısında hansısa bir kasıba verilən ianə... Bu gün prioritet budurmu, yainki nimdaş pencəklə, tozlu ayaqqabı ilə, borc və kredit girdabında boğulub qalan, amma çörək alacağı son puluna küçədə ac-yalavac qalıb zingildəyən bir küçüyə kolbasa alıb verməkdirmi? İnsanlıq o zaman qalib gələr ki, səsləri eşidilmədiyi üçün hər gün bir az daha susanları bu cəmiyyət dinləməyə başlasın. Bu işdə isə, məncə, incəsənət ən güclü silahdır. Və biz anlaşmaq üçün məhz teatrı seçmişik...”

Həqiqətən, ən güclü hikkələri, qəzəb və nifrətləri ram edə biləcək ən sərt əzələləri belə yumşaldacaq gücdə olan bir silahdır incəsənət!

 

Düşmən tərəfin köməyinə gələn xəyanət

Qaisin kim olduğu təxmin edilməsi çətin olmasa da Tələt bəy məni yenə kitabın sonunda təəccübləndirməyi bacardı. Hansı ki o hələ də Selcanın onun kimi ikiüzlü, xainlə bir yolda yürüyəcəyini düşündü. “Öldü var, döndü yoxdu” deyib kişili-qadınlı bu döyüşdə duruş gətirənlərdən biri idi Selcan. Tələt bəyin cavabı Selcan tərəfindən gecikmədi. Onu qılıncından keçirdi. Ən gözəli isə o idi ki, Tələt bəyin ruhu cismindən halallıq belə ala bilmədi..

 

İrəvanda xal qalmadı

O xal nə xaldı qoşa düzdürmüsən?

De görüm nə xaldı qoşa düzdürmüsən?

“Nəymiş bu sevgi? Onu kim icad etdi, necə oldu ki, yarandı? Necə bir asılılıqdır ki, suyun, çörəyin qədər vacibliyini hiss edirsən? Necə bir mərəzdir, yuxusuz gecələrinə, dolmuş gözlərinə, ağrı çəkən ürəyinə səbəbkar olur? Necə bir əzabdır, çəkdikcə çəkirsən, qurtulmağın mümkünsüzə çevrilir? Və necə bir atəşdir, alovdur, yandırdıqca yandırır, acımasızlıqla, zərrəcə güzəşt etmədən çathaçat yandırıb külə döndərir?”

Hər kəs kimi mən də Uluxan və Selcanın taleyinin necə olacağını ürək döyüntülərimlə gözləyirdim. Kim bilərdi ki tale onlara birlikdə ömür yox, ölüm yazmışdı... Son səhifələri vərəqlədikcə onların söhbəti yadıma düşdü :

Uluxan ilk görüşlərinin birində sevdiyinə zarafatla demişdi: İrəvanda xal qalmayıb, onları yığıb da yanağına qoşa düzdürmüsən. Sevgilisi də gülümsəyərək demişdi, xal mənimdir, ixtiyar da mənimdir, xalxa nə dəxlidir, necə düzdürmüşəm?

Bir sözlə kitabı oxuyarkən mən də Selcanla birlikdə içimdəkiləri suya pıçıldadım, sevdiyimin qulaqları cingildəsin deyə, Gülgəz xanımın toxuduğu xalçanın hər bir ilməsinə ürəyimi qoydum, Uluxanın çəkməsi palçığa batdıqca mən də Selcana çatmaq üçün tələsirdim, mən də Qurdbasarla birlikdə "gavura ölüm" deyə bağırdım, mən də knyazla birlikdə Paskeviçə öz şeirlərimi təqdim elədim, mən də təlxəklə birlikdə divara qısılıb ağı dedim.

 Sonda, "Ən yaxşı kitabım hələ yazmadığım kitabımdır" - ədəbi meyarı dəyişilməz olaraq qalan müəllifə təşəkkür edir, “sevgi ilə qalın” deyirəm!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(01.06.2026)

 

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Mütaliə saatı”nda yeni roman təqdim edilir. Bu, gənc yazar Bahar Bəxtiyarqızının “Əslində, mən kiməm?!” romanıdır.

Xoş mütaliələr.

 

9-CU DƏRC

 

Vicdanlı vəkil ədalətin səsi, haqqın qoruyucusudur. Qanunu bildiyi qədər, ədaləti də hiss edər.

 

 

Doqquzuncu hissə

 

Lalənin həyatına elə heyranlıqla qulaq asırdım ki, zamanın necə keçdiyini hiss etmədim. Görünür, o da eyni hissləri yaşayırdı, çünki saat artıq çox irəliləmişdi. Lalə günün son pasiyenti olduğuna görə seansın vaxtı bir xeyli uzanmışdı.

Söhbətin qızğın yerində gözüm pəncərəyə sataşdı. Hava tamamilə qaralmışdı. Saata baxdım və seansın bitməli olduğu vaxtdan xeyli keçdiyini gördüm. Bu qəfil həyəcanımı Lalə də sezdi və təbəssümlə dedi:

- Humay xanım, deyəsən, çoxdan bitməli idi seans, hə? Bağışlayın, hisslərimə o qədər qapılmışam ki, vaxtın necə keçdiyini unutmuşam. Mənim üstümə düşən vaxtdan artıq oturmuşam. Sizi də yordum.

- Yox, Lalə xanım, narahat olmayın. Sizi dinləmək mənim üçün də çox maraqlıdır. – deyə onu sakitləşdirdim.

Lakin beynimi məşğul edən başqa bir şey vardı. O danışarkən bir neçə dəfə “Rüstəm” adını çəkmişdi. Hər ikimiz ayağa qalxdıq, üst geyimimizi geyinib otaqdan çıxdıq.

Çölə çıxanda hava xeyli soyumuşdu, küçələri zəif lampalar işıqlandırırdı. Payızın sərt küləyi üzümə toxunduqca, şalımı başıma daha da bürüdüm. Bir qədər həyəcanlı idim. Lalənin sözləri beynimdə dolaşır, Rüstəm adı bir sirr kimi qəlbimə hopurdu. 

Bu fikirlərlə nəhayət evə doğru yola düşdüm. Birdən arxadan bir qadının səsi eşidildi:

- Humay xanım?

Dayanıb arxaya döndüm. Orta yaşlı, qara geyimli bir qadın mənə yaxınlaşdı. Qadının baxışlarında elə bir ifadə var idi ki, həm doğmalıq, həm də bir qədər inciklik hiss etdim.

- Bağışlayın, sizi tanıya bilmədim… – tərəddüdlə dedim.

Qadın kinayə ilə gülümsəyib başını yellədi:

- Təbii ki, tanımırsınız. Amma mən sizi çox yaxşı   tanıyıram. Siz mənim yoldaşıma özünü tapmaq yolunda kömək etmişdiniz.

Diqqətlə qadının üzünə baxdım. Xatırlamağa çalışırdım, amma yenə də xatırlamadım.

- Bağışlayın, yoldaşınız kim idi?

Qadın yenə kinayə ilə gülümsədi. Bir qədər susdu, sonra:

- Humay xanım, siz yaxşı insansız, amma yaxşılığınızı sona çatdırmadınız. Onu yarı yolda qoydunuz..

- Mən… mən başa düşmədim…

- Gecdir… Mən gedim. – dedi və çantasını çiyninə atıb addımladı.

Arxasınca səsləndim:

- Yoldaşınızın adı nədir?!

Qadın artıq uzaqlaşırdı. Addımlarını sürətləndirdi. Səsimi bir qədər də ucaltdım:

- Xahiş edirəm, deyin! O kimdir?!

Qadın dayanmadan irəlilədi, amma nəhayət, qaranlığa qarışmaq üzrə ikən, səssizliyin içindən bir ad pıçıldadı:

- Rüstəm…

Bu ad beynimdə şimşək kimi çaxdı. Ürəyim yerindən çıxacaqmış kimi döyündü. Qadının ardınca qaçmaq istəsəm də, hərəkət edə bilmədim…

Və sonra…

Birdən nəfəs darlığı hiss etdim, başım fırlandı və qəfil gözlərimi açdım. Nə  qadın, nə küçə, nə də soyuyan hava vardı.  Otaq zülmət qaranlıq idi. Öz yatağımda,  qan-tər içində idim. Sanki, bir az əvvəl bunları reallıqda yaşamışdım.  Evə nə vaxt gəlib, nə vaxt yatağa uzandığımı xatırlamırdım.

“Yuxu idi… sadəcə yuxu idi…” – deyə pıçıldadım, amma içimdə bir hiss, bu yuxunun sadəcə təsadüf olmadığını deyirdi. Bəs bu yuxu bir işarə idimi? Yoxsa sadəcə şüur altımda Lalə ilə etdiyim söhbətin əksi idi?

Bu düşüncələrlə yenidən yuxuya getdim. Bir neçə saat sonra qəfil oyandım. Birdən yadıma düşdü ki, bu gün saat 10-da işdə olmalı idim.

Saata baxdım – 09:15!

Tez yatağımdan sıçradım, əl-üzümə su vurub, tələm-tələsik geyindim. Yemək yeməyə belə vaxt yox idi. Çantamı götürüb evdən çıxdım. Hələ də beynimdə o qadının səsi səslənirdi:

“Onu yarı yolda qoydunuz …”

İşə vaxtında çatsam da, fikirlərim tamam başqa bir yerdə idi. Adi günlərdən fərqli hisslərlə gəlmişdim. Hər zaman sakit və təmkinli olan düşüncələrim, bu dəfə bir yuxunun ağırlığı altında qarışmışdı. İlk seansım isə Əli Camaloğlu ilədir.

Əli bəy, içəri girib salamlaşdı. Hal-əhval tutub danışmağa başlamaq istəyəndə, fikrimin dağınıq olduğunu hiss edib susdu. Bir neçə dəfə səbəbini soruşmaq istədi, amma susdu. Nəhayət, dözə bilmədi:

- Humay xanım, siz yaxşı deyilsiniz? Görünür, sizi nə isə narahat edir.

Özümü itirdim. İçimdəki düşüncələrimi ört-basdır etmək istəyirdim. Amma nə qədər çalışsam da, sözlərim məni ələ verdi:

- Üzr istəyirəm. Mən bir az özümü yaxşı hiss etmirəm, Rüstəm bəy.

Sözlərimin sonunda səhvən Əli bəyə “Rüstəm bəy” dedim: 

Əli duruxdu.

- Rüstəm? O kimdir?

Bir şey anlamadı. Gözlərini mənə dikib nə baş verdiyini öyrənməyə çalışdı.

Özümdən biixtiyar Rüstəm haqqında danışmağa başladım amma birdən qəfil dayanıb əlavə etdim:

- Bu gün də onunla bağlı qarışıq bir yuxu gördüm. O qədər real idi ki… Hələ də təsirindən çıxa bilməmişəm…

Əli bəy, danışdıqlarıma qulaq asarkən, sanki bu ad ona çox tanış gəlmiş kimi, dodaqlarından asta səslə “Rüstəm” adı çıxdı. Fikrə getmiş kimi gözlərini bir nöqtəyə zillədi.

Dərhal reaksiya verdim:

- Əli bəy, bəli, Rüstəm?

Mövzunu dəyişərək öz keçmişindən danışmağa başladı. Otaqdakı atmosfer artıq dəyişmişdi. 

Əli bəydən, ogünkü söhbətdən sonra necə olduğunu soruşanda, başını aşağı salıb astadan cavab verdi:

- Əslində, yaxşı hiss elədim, sözlərinizdən təsirlənmişdim. Ona görə də, ürəklənib dostumun qəbri üstünə getdim. Amma yaxınlaşa bilmədim.

- Niyə, Əli bəy? Nə mane oldu ki?

- Məzarlıqda, kənardan baxanda gördüm ki, anası qəbrinin başında oturub ağlayır. Cəsarətim çatmadı, Humay xanım. Yaxınlaşsam, nə deyəcəkdim? Anası məndən soruşsaydı ki, “Oğlumu sən niyə xilas eləmədin?” – Mən nə cavab verəcəkdim? Deyəcəkdim ki, “Bağışlayın, oğlunuzu qoruya bilmədim?”

Əli gözlərini yumdu, sanki baş verənləri yenidən yaşayırmış kimi:

- Hamı məni qəhrəman kimi görür. Amma mən… mən əslində günahkaram. O ananın göz yaşlarını, oğlunun qəbir daşını qucaqlayıb öpdüyünü görüb, içim parçalandı. Elə bil, ürəyimdə bir şeylər qırıldı. Mən qəbrin yaxınında dayanıb ona baxdıqca daha çox pis oldum. Daha sonra… Yenə əvvəlki vəziyyətimə qayıtdım.

Ona qulaq asdıqca, əzabını ürəyimdə hiss edirdim.

- Əli bəy, özünüzü niyə bu qədər günahlandırırsınız?

Əli qaşlarını çatıb başını qaldırdı:

- Çünki, mən dostumun qatiliyəm, Humay xanım. Onu qoruya bilmədim. Onun arzuları yarımçıq qaldı. Mən onun arzularını da oğurladım. Ona görə də mən həm qatiləm, həm oğruyam.

Bu sözləri deyəndə Əlinin boynu büküldü,  o yekəpər, enli kürəkli adam, bir anda, balaca bir uşaq kimi oldu:

- Siz bilirsiniz ki, əgər kiçik də olsa bir şansınız olsaydı, özünüzü oda atardınız ki, dostunuz sağ qalsın. Düz demirəm, Əli bəy?

Əli başını aşağı salmış halda çiyinlərini tərpətdi, razılıq əlaməti olaraq yavaşca başını yellədi. 

- Elə isə bu cür düşünməyin. Əksinə, dostunuzun anasının yanına getsəniz, o, oğlunun qoxusunu sizdən alacaq. Sizi qucaqlayıb təsəlli tapar. Onun yarası tam sağalmasa da, az da olsa, qəlbi yüngülləşər. Siz dostunuzun ruhuna bunu borclusunuz. Özünüzə gəlməsəniz, dostunuzun xatirəsinə də, hörmətsizlik etmiş ola...

Cümləmi bitirməyə macal tapmamış, qapı astaca döyüldü. Qapının yavaşca aralandığını gördüm və “Olar?” deyə bir səs eşitdim.

Tavat xanım içəri keçib, seansın vaxtının bitdiyini və təcili iclas çağırıldığını məlumat verdi. Bu gün iclas olacağını unutmuşdum.

Əli bəy sağollaşıb otaqdan çıxdı. Mən də onun ardınca çıxıb iclas zalına getdim.

Bir neçə saat sonra otağıma qayıtdım. Yorğun zehnimi rahatlatmaq üçün qəhvə sifariş edib, yerimə keçdim. Bir neçə dəqiqə sonra Tavat xanım qəhvəmi gətirdi.

- Təşəkkür edirəm.

- Humay xanım, bir pasiyentiniz bu gün gələ bilməyəcəyini dedi. Qəbul vaxtını başqa günə keçirdim.

- Yaxşı. Onda digər pasiyent ilə danışın. Mümkündürsə bir az tez gəlsin.

- Oldu, Humay xanım.  –  deyib otaqdan çıxdı.

Qəhvədən içə-içə evdə görüləcək işlərin planını qururdum. Boş qalan zaman aralığında qeyd dəftərimi götürüb yazmağa başladım. Beləcə zehni yorğunluğum da azalmış oldu.

Diqqətimi yazmağa o qədər yönəltmişdim ki, zamanın necə keçdiyinin fərqində deyildim.

Qapı döyüldü. Dəftərimi bağlayıb çantama qoydum:

- Buyurun.

İçəri, qara, dalğalı qısa saçları olan, dolu bir xanım girdi. Xoş aurası olan bu xanımın adı Sevinc idi. Bu mənim köhnə pasiyentim Aytən xanımın bacısı idi. Biz onlarla həm də ailəvi dostluq edirdik.

Sevinc xanım, öz həyat hekayəsini qaldığı yerdən danışmağa başladı. Onun həyat hekayəsi də çox təsirli idi. O uşaq həsrəti ilə alışıb-yanan gənc bir qadın idi.

Sevinc xanımla söhbət edərkən zamanın necə axıb getdiyini bilmədik. Ona ayrılmış zamanın sonuna gəldik. Seansın sonunda mənimlə sevindirici bir xəbər bölüşdü:

- Seanslarınız mənə o qədər yaxşı təsir etdi ki, analığın sadəcə dünyaya övlad gətirməkdən ibarət olmadığını dərk etdim. Bu minvalla yoldaşımı da razı salıb, uşaqlar evindən bir körpəni sahiblənməyə qərar verdik.

Sevinc xanım getsə də, mənə verdiyi bu şad xəbərin təsiri altında idim.  Bir az sonra işlərimi yekunlaşdırıb, hazırlaşıb evə getdim.

 

***

Başım elə qarışmışdı ki, həftə sonunun necə gəlib keçdiyini hiss etmədim. Yeni həftənin ilk iş günü idi. İşə gəlib, çantamı masanın üstünə yenicə qoymuşdum ki qapı döyüldü.

- Buyurun.  

Lalə, içəri daxil oldu.Üzündəki təbəssüm göz oxşayırdı, əhvalı çox yaxşı idi. Əlində isə tort vardı. Yaxınlaşıb masanın qarşısındakı stulda əyləşdi. Tortu da, masanın üstünə qoydu. Ona tərəf sual dolu baxışlarla baxdığımı görüb sözə ilk özü başladı:

- Bu gün qarşınızda oturan xanımın doğum günüdür. – Qürurla dedi.

Gülümsəyərək təbrik etdim:

- Nə gözəl! Lalə xanım, sizi ürəkdən təbrik edirəm. Hər zaman gözlərinizin içi belə parlasın və xoşbəxtlik sizinlə olsun!

- Çox sağ olun, Humay xanım. Açığını desəm, uşaqlığımı nəzərə almasaq, bu günə qədər belə sevincli ad günüm olmayıb. Çünki, bu gün özümü həqiqətən tapmışam və yeni yaşıma bu duyğu ilə qədəm qoymağın sevincini yaşayıram.

Sözlərindəki səmimiyyət və sevinc o qədər saf idi ki, bir anlıq onun xoşbəxtliyinə şərik olmuşdum. Laləni belə sevincli görəndən sonra onunla keçmiş barədə danışmağa tərəddüd etdim. Hətta ona təklif etdim ki, bu gün keçmişi unudub, sadəcə indiki anın xoşbəxtliyindən danışaq. Amma o, etiraz etdi:

- Yox, əksinə! Həyatımın ən vacib məqamına qayıtmışdıq – qalibiyyətimin başlanğıcına.

Razılaşdım. Hər ikimiz üçün pürrəngi çay sifariş etdikdən sonra dedim:

- Elə isə, buyurun danışın.

- Mənim vəkilə yazdığım müraciətə cavab gəlmişdi. İsrafil bəy, məni öz ofisinə dəvət etdi. Ertəsi gün, ofisə yaxınlaşdım. İlk anda utanır, özümü və hadisələri düzgün ifadə edə bilməməkdən qorxurdum. Amma özümə gəlməyim bir neçə saniyə çəkdi və cəsarətlə sözə başladım:

- Hörmətli vəkil, mən boşanmaq istəyirəm. Amma bu kifayət deyil. Mən həm də, yoldaşımın həbs müddətinin uzadılmasını tələb edirəm.

İsrafil bəy, əvvəlcə sakit və mülayim baxışlarla qulaq asırdı. Amma son cümləmi dedikdən sonra hiss etdim ki, baxışları dəyişdi, sərtləşdi.

Qısa və aydın şəkildə soruşdu:

- Niyə?

- Çünki yoldaşım məni emosional zorakılığa məruz qoyur. O, həbsdə olsa da, məni daim təhqir edir, qorxudur və müxtəlif yollarla izlətdirir. Hətta paranormal hərəkətlərlə də, məni dəli etmək istəyir.

- Yoldaşınız niyə belə edir? Səbəb nədir?

- Məni qısqanır. Özünüz də, inanmayacaqsınız, amma o, məni kitablarıma qısqanır.

İsrafil bəyin gözlərində təəccüb gördüm. Bu təəccübə azca təbəssüm də qarışmışdı. Mən isə cəsarətlə davam etdim:

- Bəli, doğru eşitdiniz – kitablara. Hələ qəza törətməmişdən əvvəl o, dostuna etiraf edib ki, keçmişdə sevib-seçdiyi qadın, təhsil aldığı üçün onu tərk edib. İndi mənim də eyni addımı atacağımı düşünürmüş. Mənim kitab oxumağıma həmişə qarşı olub. O türməyə düşəndən sonra işləmək üçün kitabxanaya getmək istədim. Xəbəri eşidəndə daha da əsəbiləşdi və həyatı mənə cəhənnəmə çevirdi.

- Polisə müraciət etmisiniz?

- Bəli, müraciət etmişəm. Hətta rəsmi şəkildə yazmışam ki, mənim başıma bir iş gəlsə, buna görə yalnız o məsuliyyət daşıyacaq.

İsrafil bəy, başını tərpədib, məni dinləməyə davam etdi. Söhbətə davam edərkən o, tez-tez üzümə baxır, sanki hər ifadəmi diqqətlə oxumağa çalışırdı. Sonda dedi:

- Lalə xanım, sizi diqqətlə dinlədim. Sizin danışdıqlarınız, üz ifadələriniz və gözlərinizdəki qorxu dolu çarəsizlik hər şeyi açıq-aydın izah edir. Sizə kömək etməyə çalışacağam.

Bu sözlər mənə bir az rahatlıq gətirdi. Amma ani ağlıma başqa bir fikir gəldi. O axı tanınmış vəkildir, yəqin ki, xidmət haqqı da, baha olar. Hətta bilirdim ki, bir çox vəkillər ödənişi əvvəlcədən tələb edirlər. Elə buna görə də mən ona qonorarla bağlı sual verdim. O, cavab verdikdən sonra məbləğin çox olması məni məyus etdi. Çünki həmin məbləği ödəmək imkanım yox idi. Bu düşüncələr içində itmişdim ki, vəkilin səsi məni özümə gətirdi.

O, təmkinlə dedi:

- Bu barədə narahat olmayın. Ödənişi iş bitdikdən sonra da, edə bilərsiniz. Ən yaxşısı, yaşadıqlarınızı tam təfərrüatı ilə mənə danışın.

Yəqin ki, ani səssizliyimdən o hər şeyi başa düşdü. Vəkilin bu yanaşması məni çox təəccübləndirdi. Aydın idi ki, o, bu işi maddi maraq üçün yox, öz işinə olan sevgisi və insanlara kömək etmək istəyindən edirdi. O barışmağın mümkün olub-olmadığını soruşaraq, bununla bir ailənin dağılmasının əleyhinə olduğunu bildirirdi.

Bu görüşdən sonra əmin oldum ki, qarşımdakı insan, həqiqətən, ədaləti qorumağa çalışan biridir. İndi isə onun köməyi ilə həyatımda yeni bir səhifə açmağa ümid edirəm.

- Çox gözəl, Lalə xanım. Məhkəmə zamanı bəs nələr baş verdi?

- Məhkəmə zalına daxil olanda qəlbim həyəcan və qorxu ilə çırpınırdı. Sol tərəfimdə vəkilim, İsrafil bəy dayanmışdı. O, sakit və özündən əmin görünürdü. Ona çox güvənirdim. Qarşı tərəfdə isə dəmir barmaqlıqlar arxasında oturan, həyat yoldaşım Samir vardı. Baxışları yenə də, eyni idi – nifrət dolu və hədələyici.

Hakim zalda sakitliyi təmin etdikdən sonra prosesə başladı.

- Lalə Muradxanlı, siz, həyat yoldaşınız Samir Muradxanlıdan boşanmaq üçün, məhkəməyə müraciət etmisiniz. Bildirdiyiniz kimi, əriniz həbsdə olsa da, sizə psixoloji təzyiqlər edir. Qısa şəkildə izah edə bilərsiniz ki, hansı hadisələr baş verib?

 Nəfəsini dərib danışmağa başladım:

- Hörmətli Hakim, yoldaşım Samir içkili vəziyyətdə maşın sürüb və bir insanın ölümünə səbəb olub. O, həbs olunandan sonra, həbsxanadan mənə təzyiqlər etməyə başladı. Telefon vasitəsilə hədələyirdi, məni küçədə izləyən adamlar vardı. Hətta bir dəfə, tanımadığım bir kişi qapımın ağzına məktub qoyub, qapını döyüb getmişdi. Məktubda məni vahiməyə salacaq sözlər yazıb qorxutmağa çalışmışdı. Mən qorxmadan yaşamaq istəyirəm!

Hakim başı ilə təsdiq edib qarşı tərəfə – Samirin vəkilinə baxdı:

- Müdafiə tərəfi, nə deyə bilərsiniz?

Samirin vəkili ayağa qalxdı:

- Hörmətli məhkəmə heyəti, müvəkkilim cəzaçəkmə müəssisəsindədir və onun çöldə kiməsə hədə-qorxu gəlməsi qeyri-mümkündür. Hər hansı bir təhdidin olması mümkün deyil.

İsrafil  bəy, özünə əmin halda irəli çıxdı:

- Hədə-qorxularla bağlı sübutlarımız var, cənab hakim. Birincisi, Lalə xanımın telefonuna gələn hədələyici zənglərin qeydiyyatını təqdim edirik. Burada göründüyü kimi, zənglər həbsxana yaxınlığındakı telefon nömrəsindən gəlib. İkincisi, polis şöbəsinə edilən şikayətlərin surətləri buradadır. Üçüncüsü isə müşahidə kameralarından əldə etdiyimiz görüntülərdir. Burada, Lalə xanımı izləyən şəxslər açıq-aşkar görünür.

Zalda bir anlıq sükut yarandı. Samirin üzü daha da, sərtləşdi. O, mənə nifrətlə baxırdı, amma artıq heç nə edə bilməzdi.

Hakim sənədləri gözdən keçirdi, sonra ciddi baxışlarla qarşısındakılara nəzər saldı:

- Göstərilən sübutlar kifayət qədər ciddidir. Buna əsasən, Samir Muradxanlının həbs müddəti uzadılır. Həmçinin, Lalə Muradxanlının boşanmaq tələbi təmin edilir. Bundan əlavə, zərərçəkmişə qarşı hər hansı hədə-qorxu və ya təzyiq halında, Samir Muradxanlı yeni ittihamlarla üzləşəcək!

Bu sözlərdən sonra gözlərim doldu. Uzun müddətdir bu anı gözləyirdim – azadlıq anını. Vəkilim İsrafil bəy, mənə sakitcə “Alqışlayıram.” – deyə pıçıldadı.

Məhkəmə prosesi başa çatdı. Mən zalı tərk edərkən Samir arxadan qışqırdı!

- Lalə! Sən bunun cəzasını çəkəcəksən!

Amma artıq bu sözlər mənə təsir etmirdi. Çünki, mən nəhayət azad idim.

- Təbrik edirəm sizi, Lalə xanım!

- Çox sağ olun! Açığı, İsrafil bəy olmasaydı, bunu bacarmazdım. O, təkcə peşəkar vəkil deyil, həm də böyük qəlbə sahib bir insandır.

Məhkəmənin sonunda ona yaxınlaşıb, ödənişi bir neçə gün sonra edə bilərəmmi deyə soruşmaq istədim. Amma sanki nə deyəcəyimi əvvəlcədən bilirmiş kimi, üzümə baxıb sakitcə dedi:

- Lalə xanım, mən sizin vəziyyətinizi anlayıram. Mənə heç bir borcunuz yoxdur. Əsas olan odur ki, siz artıq təhlükədə deyilsiniz. Təbrik edirəm!

Bu sözləri eşidəndə gözlərim doldu. Daxilimdə minlərlə təşəkkür var idi, amma dilimdən sadəcə bir kəlmə çıxdı:

- Amma…

O isə gülümsəyib başını yellədi və sakitcə dedi:

- Amması yoxdur…

Sonra isə heç nə demədən getdi.

- Bəli, dünyada elə insanlar da var ki, etdikləri yaxşılıq üçün heç bir qarşılıq gözləmirlər. Onlar sadəcə insan olduqları üçün yaxşılıq edirlər.

Bax, beləcə, Humay xanım, nəhayət, rahat həyatıma qədəm qoydum. Düzdür, arada bəzi dedi-qodular və qohum-əqrəbanın söz-söhbətləri olur, amma ümumilikdə hər şey gözəldir.

- Bəs universitetə necə qəbul oldunuz? Nişanlınızla necə tanış oldunuz?

- Evə qayıtdım… Düzdür, yaşadıqlarım asan deyildi, ağır idi, məni ruhən sarsıtmışdı. Özümü boşluqda hiss edirdim. Evə çatan kimi, Rüstəm bəydən zəng gəldi. Ona hər şeyi danışdım və mənə verdiyi dəstəyə görə sonsuz təşəkkürümü bildirdim. O da, bu xəbərə çox sevindi. Daha sonra planlarımı soruşdu. Mən də dedim ki, yəqin ki, əvvəl işlədiyim kitabxanada bu dəfə onlayn yox, yerində işləyərəm. O isə etiraz etdi:

- Yox, elə onlayn davam edin!

Təəccüblə soruşdum:

- Niyə ki?

- Siz universitet oxumaq istəyirdiniz axı? Evdə qalsanız, dərslərə daha yaxşı hazırlaşa bilərsiniz.

Bu sözlər məni həm sevindirdi, həm də düşündürdü. Amma sevincimi büruzə verə bilmədim. Astaca dedim:

- Bacarmaram…

- Niyə bacarmayasınız, Lalə xanım? Siz ki kitablara bağlı birisiniz.

Rüstəm bəyin mənə, özümün belə inanmadığım qədər inanması, ruh yüksəkliyi verdi. Utana-utana soruşdum:

- Görəsən doğrudan bacararam?

- Əlbəttə! Hətta müəllim tapmaqda da, sizə kömək edərəm. 

- Yox, yox, maddi gücüm müəllimlə hazırlaşmağa yetməz. 

- Gəlin belə edək. Mən indi sizə maddi cəhətdən dəstək olum, siz universitetə qəbul olandan sonra, işləyib qaytararsınız. Əslində, qaytarmağınız vacib deyil. Sadəcə, özünüzü rahat hiss etməyiniz üçün belə deyirəm.

İçimdə sevinsəm də, dilim yenə “yox” dedi. Amma o, təkid etdi, məni ruhlandırdı və müəllim tapdı. Bundan sonra gecə-gündüz oxudum. Eyni zamanda onlayn işləməyə davam etdim. Gecəmi gündüzümə, gündüzümü gecəmə qatıb çalışdım. Nəhayət, həm Rüstəm bəyin mənə olan etimadını doğrultdum, həm də özümə olan güvənimi bərpa etdim. ADİU-nun Dizayn fakültəsinə qəbul oldum!

- Əhsən sizə, Lalə xanım! Əhsən! Bəs sonra nə oldu?

-  Sonra? Hə, nişanlım Elginlə bağlı soruşursunuz?

- Bəli, bəli!

- Mən ayda bir, ya da iki dəfə iş yerimə gedir, iclaslarda iştirak edirdim. Bir gün, Elgin bəylə kabinetində söhbət edərkən, ayrıldığımı deyib baş verənləri təfərrüatı ilə izah etdim. Söhbət o qədər şirin oldu ki, universitetə qəbul olmağıma qədər hər şeyi danışdıq, dərdləşdik. Artıq, onun mənə olan diqqətinin fərqli olduğunu hiss etməyə başladım. O, daha çox maraqlanır, daha çox diqqət göstərirdi. Bir gün isə məni qəhvə içməyə dəvət edib, dedi:

- Lalə xanım, sizinlə ciddi bir mövzuda danışmaq istəyirəm.

- Nə mövzudur? – deyə maraqla soruşdum.

- Mənə etibar edin. Hər şeyi izah edəcəyəm, amma sizin də səmimi olmağınızı istəyirəm.

Elginlə aramızda nə baş verəcəyini hələ də bilmirdim, amma onun mənə göstərdiyi diqqət xoşuma gəlirdi.

 Biz şəhərin sakit bir kitab kafesində görüşdük. Qarşı-qarşıya əyləşmişdik. Sanki sözlərdən əvvəl baxışlarımız danışırdı. Qəhvə fincanını əllərimin arasında sıxaraq, Elginin nə demək istədiyini anlamağa çalışırdım. Onun baxışları əvvəlkindən daha ciddi, səsi isə qərarlı idi.

- Lalə xanım, mənim uzun müddətdir ki, sizə demək istədiyim bir şey var, amma uyğun vaxtı gözləyirdim. –  Elgin gözlərimin içinə baxıb dedi:

- Mən, sizi sevirəm.

Ürəyim çırpınmağa başladı. İllərdir belə sözlərə inamımı itirmişdim. Gözlərimi aşağı dikib, qəhvəmdən bir qurtum aldım. Bununla bir az da olsa, həmin anı uzatmağa çalışırdım.

- Elgin bəy… Bilmirəm… – deyə çətinliklə pıçıldadım.

- Nəyi bilmirsiniz, Lalə xanım?

- Yenidən yanılmaqdan qorxuram… Yenə yanlış seçim etməkdən, yenə eyni səhvləri təkrarlamaqdan… Sizin mənə qarşı hislərinizin anlıq olmadığını haradan bilim? Bəlkə sadəcə mənə yazığınız gəlir?

Elgin əlimdən tutmaq istədi, amma mən əllərimi geri çəkdim. Baxışlarımı yenə fincana dikdim.

- Lalə xanım, əksinə, sizin iradənizə, mübarizliyinizə valeh olmuşam. Sizi tanıdıqca anladım ki, məni başa düşən, mənimlə açıq danışan nadir insanlardan birisiniz.

İçimdən istilik keçdi. Onun səmimiyyətini hiss edirdim. Amma yenə də qorxurdum… Qorxurdum ki, kimsə həyatıma girib, məni yarı yolda qoyub gedəcək.

- Elgin bəy, mən hazır deyiləm...

- Mən sizi tələsdirmirəm, Lalə xanım. Mənim üçün önəmli olan sizin xoşbəxt olmağınızdır. Əgər sizə vaxt lazımdırsa, gözləyərəm.

Bu sözlər ürəyimə toxundu. Heç kim indiyə qədər mənim qərarlarına bu qədər hörmət göstərməmişdi. Mən, hər zaman tələsdirilmiş, məcbur edilmişdim.

Günlər keçdi. Elgin, sakitcə həyatıma daxil oldu. Mən onun hərəkətlərinə, sözlərinə daha çox fikir verməyə başladım. Məni güldürürdü, dəyər verdiyini hiss etdirirdi. Ən əsası isə, məni dəyişməyə çalışmırdı. Olduğum kimi qəbul edirdi. Artıq aramızda səmimiyyət yaranmış, sizi bizli danışmırdıq.

Bir gün öz-özümə düşündüm. Bəlkə də Elginə bir şans vermək olar? Bəlkə də həyat həmişə acı olmur?

Axşamüstü, günəş batarkən,  Elginə zəng etdim:

Sabah işdən sonra görüşək?

- Həmişəki yerdə? – Elgin sevincini gizlətməyə çalışaraq soruşdu.

- Hə, amma bu dəfə mən sənə bir şey deyəcəyəm…

Nəhayət ki, qorxularımı arxada qoymağa hazır idim.

Ertəsi gün, kafeyə gəldim. Elgin artıq orada idi. Həyəcanlı görünürdü.

- Salam, Lalə.

- Salam, Elgin.

Masaya əyləşdim. Bu dəfə, Elgin danışmadı. Mənim danışmağımı gözləyirdi.

- Bilirsən, Elgin… Mən illər sonra bir şeyi anlamışam. İnsan bəzən nə qədər istəsə də, keçmişin izlərindən qaça bilmir. Sən mənə öyrətdin ki, keçmiş sadəcə dərsdir, cəza deyil. 

- Mən qorxurdum. Hələ də qorxuram… Amma sənin yanında, bu qorxu azalmağa başlayır. Çünki, sən məni tələsdirmirsən, dəyişməyə çalışmırsan. Sadəcə buradasan.

İlk dəfə birinə hisslərimi açıq şəkildə etiraf edirdim.

- Ona görə də sənə, daha doğrusu bizə bir şans vermək istəyirəm.

Elginin gözlərinin içi parladı. O, əlini əlimin üstünə qoydu. Mən, bu dəfə əlimi çəkmədim. Əksinə, barmaqlarımı Elginin barmaqlarına toxundurdum.

- Söz verirəm ki, heç vaxt sənə yük olmayacağam. Səni dəyişməyə çalışmayacağam. Sadəcə xoşbəxt etmək üçün əlimdən gələni edəcəyəm.

Gözlərim doldu. Bu dəfə bu göz yaşları kədərdən deyildi. Bu, illər sonra ilk dəfə hiss etdiyim inamın, rahatlığın göz yaşları idi.

Bu, bizim yeni hekayəmizin başlanğıcı idi…

- Humay xanım, mən bura ilk dəfə gələndə, içimdə çox qarışıqlıq var idi. İndi hər şey bir qədər fərqlidir. Sanki dəyişmişəm.

- Əlbəttə ki, dəyişmisiniz, Lalə xanım. Artıq siz düşüncələrinizi daha açıq ifadə edə bilirsiniz. Bu, böyük irəliləyişdir. siz qorxularınızla üzləşdiniz, irəli getmək üçün cəsarət göstərdiniz. Əminəm ki, sizi tanıyan hər kəs, bu dəyişimi görüb, sizinlə qürur duyur.

- Açığını desəm, bura gəlmək, yaşadıqlarımı sizinlə bölüşmək heç də asan olmadı. Əslində, bura gəlməkdə əsas səbəblərdən biri Rüstəm bəy idi.

 Diqqətlə qulaq asmağa davam etdim.

- Rüstəm bəylə tanışlığım həyatımda çox şeyi dəyişdi. Düzdür, o, heç vaxt mənə həyatımla bağlı konkret istiqamətlər vermədi, amma dediyi sözlər, davranışları məni fərqli düşünməyə məcbur etdi. Onun mənə tövsiyə etdiyi şeylərdən biri də, psixoloqa getmək idi. Amma mən razılaşmaq istəmirdim. Hətta onunla bu mövzuda mübahisə də etmişdim...

Bir az fikrə gedib, keçmişdəki dialoqları xatırladım.

“Yox, yox, məni psixoloqa getməyə məcbur etməyin!” – mən narazılıqla dedim.

“Axı niyə?”

“Mən dəliyəm ki?” – əsəbi halda soruşdum.

Rüstəm bəyin səs tonu ciddiləşdi:

“Siz nə danışırsız? Uşaqsınız siz?”

Sözlərində haqlı olduğunu hiss etsəm də, özümü müdafiə etməyə çalışdım:

“Axı mən düzəlmişəm. Özünüz də demişdiniz ki, məndəki dəyişikliyi görürsünüz. Belə çıxır ki, mənə yalan demisiniz? Təsəlli verirdiniz?”

Onun səs tonundakı dəyişiklikdən sözlərimin sərt olduğunu başa düşdüm:

“Ayıb olar, Lalə xanım! Mən sizə hər zaman səmimi olmuşam. Yalan danışmağı mənə yaraşdırırsınız?”

Bu cavab məni utandırdı. Həqiqətən də, Rüstəm bəy heç vaxt mənə qarşı səmimiyyətsiz davranmamışdı. Susdum. O isə sözlərinə davam etdi:

“Lalə xanım, bilirsiniz ki, sizə heç vaxt pis bir şey məsləhət görmərəm. Danışdıqca rahatlayacaqsınız və hətta sizi nümunə kimi çəkəcəyinə də əminəm.” 

“Hə, bəs sonra?”

“Sonrası odur ki, siz özünüzü daha yaxşı hiss edəcəksiniz, əvvəlki kimi olduğunuzu, onun reaksiyalarından və verdiyi suallardan anlayacaqsınız.”

Sözləri mənə qəribə gəldi.

“Bəs bu xanım kimdir ki?” 

“Bu barədə bir gün ətraflı danışaram. İndi isə göndərdiyim ünvana gedin və yazılın.”

Humay xanım səbirlə Lalənin danışmağımı gözləyirdi:

- ...Sonra düşündüm ki, əslində Rüstəm bəy haqlıdır. Mən, uzun müddət problemlərimlə təkbaşına mübarizə aparmağa çalışmışam. Amma bəzən insanın bir yol göstərəni olmalıdır. Ona görə də qərara gəldim ki, sizin yanınıza gəlim.

Başımı razılıqla tərpətdim.

- Bu qərarın nə qədər düzgün olduğunu indi daha yaxşı anlayırsınız, elə deyil? 

- Bəli düşünürəm ki, bu görüşlər mənim üçün təkcə keçmişimlə üzləşmək deyil, həm də yeni gələcəyə daha güvənlə baxmaq imkanı yaratdı.

- Əlbəttə ki, Lalə xanım. Bu dəyişimin ən böyük səbəbkarı özünüzsünüz.

- İlk dəfə bu sözləri eşidəndə həqiqətən də belə olub-olmadığını düşündüm. Artıq güclü, inamlı və ən əsası, özünə dəyər verən bir xanımam.

Laləyə bu sözləri dedikdən sonra beynimdə dolaşan suallar yenidən canlandı. Onun bir az əvvəl dediyi cümlə, düşüncələrimi silkələdi:

“Mən, bura Rüstəm bəyin məsləhəti ilə gəlmişəm.”

Öz-özümə sual verdim: Görəsən, son vaxtlar Rüstəm adlı bir pasiyentim olub? Yoxsa bu...

Əgər məni, Lalə xanıma məhz o tövsiyə edibsə, deməli, hisslərimdə yanılmamışam. Bəlkə də, o Rüstəm, elə mənim axtardığım adamdır…

Fikirlərim məni bir anlıq reallıqdan qopartdı. Cavabsız suallar beynimdə dolaşdıqca dolaşırdı. Lalədən soruşmaq istədim:

“O Rüstəm bəy məni haradan tanıyır? O özü bura gəlibmi?” Amma suallarımı dilimə gətirməyə macal tapmamış qapı döyüldü. Seansın vaxtının başa çatdığını anladım.

Lalə astaca ayağa qalxdı. Məni düşüncələrimdən ayırıb dedi:

- İcazənizlə mən gedim.

- Buyurun, Lalə xanım.

Lalə arxasını çevirib otaqdan çıxdı.

 

***

Bayram tətilindən qayıtdıqdan sonra ilk pasiyentim olan Əlini gözləyirdim. Çox keçmədən qapı döyüldü. İçəri daxil olan Laləni görəndə təəcübləndim:

- Aa, Lalə xanım, buyurun?

Lalə, Humayın təəccüblü baxışlarına diqqət etmədən keçib əyləşdi.

Lalə xanım əyləşəndən sonra, cədvəlimə baxıb, siyahıda ilk pasiyentimin xatırladığım kimi, Əli olduğunu gördüm. Lalə xanımın vaxtı isə digər gün idi.

- Lalə xanım, bu vaxtsız gəlişinizin səbəbi nədir? Yoxsa ciddi bir hadisə baş verib?

Lalə, bu sözlərdən sonra çaşıb, günü səhv saldığını xatırladı.

- Aa, bağışlayın, Humay xanım, mən deyəsən günü səhv salmışam. Narahat olmayın, hər şey yaxşıdır. Görüşərik.

Lalə utanc hissi ilə başını aşağı salıb, ayağa qalxıb iri addımlarla otaqdan çıxdı.  

Elə o an, içəri Əli Camaloğlu, daxil oldu. Qapı tam bağlanmadığı üçün, dəhlizdə Lalə xanımın kiminləsə səmimi şəkildə salamlaşdığını eşitdim. Amma Əlinin baxışlarındakı suallar, diqqətimi yenidən ona yönəltdi: 

- Xoş gəlmisiniz, Əli bəy.

O nəzakətlə, başı ilə salam verib təşəkkür etdi, sonra bir qədər tərəddüdlə sözə başladı:

- Humay xanım, çox təəssüf edirəm, amma bu gün seansımızın vaxtından tez çıxmalı olacağam. Üstəlik, bu, bizim son görüşümüz olacaq.

Gözlərimi ona zilləyib təəccüblə soruşdum:

- Niyə?

 - Məni işlə bağlı ezamiyyətə göndərirlər.

- Aydındır. Ümid edirəm, hər şey ürəyinizcə olar.  O zaman buyurun. Özünüzü necə hiss edirsiniz? Həyatınızda nə dəyişiklik var?

- Sizin görüşdən çıxıb birbaşa dostumun anasının yanına getdim. Qapını döyəndə içimdə bir həyəcan vardı... Anası məni görən kimi, üzündə elə bir sevinc yarandı ki, bu hissi sözlə ifadə etmək çətindir. Məni qucaqladı, bağrına basdı. Onu unutmadığım üçün, dəfələrlə təşəkkür etdi.

Əlinin səsini qırıq-qırıq eşidirdim. Bəzən dayanırdı, nəfəsini dərirdi, daha sonra danışmağa davam etdi:

- Oturduq, dərdləşdik. O, mənə dostumun uşaqlığından danışdı. Elə şeylər vardı ki, mən heç eşitməmişdim... Hətta mənim haqqımda, nə qədər xoş sözlər deyibmiş. Bunu eşidəndə, ürəyimdə boşluq hiss etdim. Sonra birlikdə qəbir üstünə getdik. Orada dostumun anasının dediyi bir söz var idi… Mən o sözə layiq olmadığımı düşündüm.

Səsi bir qədər titrədi... Onun bu halı məni narahat etdi:

- Hansı söz, Əli bəy?

Əli gözlərini qaldırmadan dilləndi:

-  Qəbir üstündə dayanıb dedi ki, “Əziz oğlum, bu gün ziyarətinə tək gəlməmişəm. Sənin ən çox istədiyin, ən çox dəyər verdiyin insan – “qəhrəmanım!” dediyin, dostun Əli ilə gəlmişəm.

Bu sözlərin onu necə yaraladığını hiss edirdim. Sonra yenə kədərli bir səslə əlavə etdi:

- Amma o söz mənim belimi bükdü, ürəyimi sıxdı… Mən o sözə layiq deyiləm. Əsl qəhrəman o idi, mən yox…

Sözünü bitirməmiş dərhal ona baxıb, dedim:

- Əli bəy, həmişə özünüzü günahlandırırsınız. Axı, bu sözləri siz deməmisiniz. Onu dostunuz sağlığında deyib! Demək ki, onun gözündə həmişə qəhrəman olmusunuz. Qəbul etmək çətin olsa da, bu bir həqiqətdir.

Əli susdu, çünki sözlərim onun içindəki bir düyünü açırdı. O, uzun müddətdir bu yükü təkbaşına daşıyırdı. Mən hiss edirdim ki, sözlərim onu rahatladır.

- Mən onu xilas edə bilmədim…– o, yenidən dedi.

- Bəs, neçə-neçə insanı xilas etdiyinizi düşünmüsünüz? 

Ona sual dolu baxışlarla baxdım.

- Siz yalnız bir döyüşçü deyil, vətənin müdafiəçisi idiniz. Təkcə Kamranın yox, bütün vətənin uğrunda döyüşdünüz. Onun qəhrəmanlığı sizin hekayənizdə əbədi yaşayacaq. Əgər siz bu gün sağ qalmısınızsa, bu, Kamranın fədakarlığını yaşatmaq üçündür.

Hiss etdim ki, Əli bu dəfə Kamranın xatirəsini ağrı ilə deyil, qürurla düşünürdü.

- Mən qəhrəmanam… – o, pıçıltıyla öz-özünə dedi. Sonra mənə baxıb gülümsədi.

- Bəli, mən qəhrəmanam. Çünki mən döyüşdüm, çünki, mən Kamranın və bütün şəhidlərimizin ruhu rahat olsun deyə həyatıma davam etməliyəm…

Başımla təsdiqlədim:

- Bəli, Əli bəy. Keçmişi dəyişə bilmərik, amma gələcəyimizi qurmaq bizim əlimizdədir. 

- Humay xanım, bura gəldiyim gündən bəri, özümə inamım artıb, keçmişimin ağır xatirələri ilə barışmağı öyrənmişəm. Amma indi, sizinlə başqa bir şey barədə danışmaq istəyirəm. Burada… sevgimi tapmışam. Hələ bunu etiraf etməmişəm, amma bu mövzuda fikrinizi bilmək mənim üçün çox önəmlidir.

- Aa, doğrudan? Çox gözəl xəbərdir, Əli bəy. Əgər danışmaq istəyirsinizsə, sizi dinləməyə hazıram.

 - Əlbəttə. – deyərək sözə başladı:

- Həmişə bura vaxtında gəlirdim. Heç vaxt gecikmirdim, amma erkən gəlməyi də, sevmirdim. Qəbulunuza dəqiq vaxtında daxil olub, seansdan sonra isə bir kəlimə danışmadan çıxıb gedirdim. Amma o gün istisna idi. Bilmirəm yuxusuz gecəmin təsiri idi, yoxsa sadəcə yorğunluğum mənə oyun oynamışdı.

Bu dəfə on beş dəqiqə tez gəlmişdim. Dəhlizdəki, kreslolardan birində oturub gözləməyə başladım. Dəhliz səssizliyə bürünmüşdü. Bu səssizliyi, yumşaq addım səsləri pozdu. Başımı qaldıranda, bir qızın qeydiyyatın arxasında kağızları düzəltdiyini gördüm. O, nə isə qeyd edir, bəzən kağızların yerini dəyişir, bəzən də öz-özünə pıçıldayırdı. Mən də diqqətlə baxmasam da, hərəkətləri hiss edirdim. Bir anda qızın əlindəki vərəq sürüşüb yerə düşdü. Qeyri-ixtiyari əyilərək götürüb, heç bir söz demədən qıza uzatdım. O əvvəl ciddi baxışlarla mənə baxdı, sonra gülümsəyərək vərəqi aldı.

 - Təşəkkür edirəm.

 Başım ilə təsdiqləyib susdum. Mən ünsiyyət qurmağa meyilli olmasam da, Tavat xanım susmadı.

- Çox vaxt bu saatlarda burada heç kim olmur.

 Qısa cavab verdim:

- Mən də adətən bu saatlarda gəlmirəm.

- Deməli, bu, təsadüfdür?

Çiyinlərimi çəkdim.

- Siz, Humay xanımın yeni pasiyentlərindən birisiniz, düzdür?

Bu sual xoşuma gəlmədi, amma nəzakətlə başım ilə təsdiq etdim. O, bunu hiss edib, əlavə etdi:

- Narahat olmayın, burada hər kəs öz yolu ilə sağalmağa çalışır. Heç kimin, kim olduğunu sorğulamaq mənim işim deyil.

 Mən yenə cavab vermədim. Amma bu dəfə  üzümdəki sərtlik bir az yumşaldı. Tavat xanım isə diqqətlə mənə baxırdı. Sakitcə dedi:

- Amma, bilirsiniz… Bəzən bir insan, ən böyük dərdlərini heç danışmadan da göstərə bilər.

İlk dəfə olaraq, ona diqqətlə baxdım. Bu qız başqalarından fərqli idi. Elə bil o hər şeyi görürdü. Bu məni narahat etsə də, eyni zamanda ona qarşı maraq da oyadırdı.

- Bəzən susmaq ən yaxşı cavabdır.

Tavat xanım başını yana əyib diqqətlə mənə baxdı. Elə bil mənim susqunluğumda gizlənən sözləri oxumağa çalışırdı. Sonra yavaşca yaxınlaşıb qarşımda əyləşdi.

- Bəli, bəzən susmaq ən yaxşı cavabdır, – dedi. – Amma bəzən də, insan səsi eşitməyə ehtiyac olur.

Bu sözləri eşidib dodaqlarımı tərpətsəm də, amma heç nə demədim. Mənə elə gəlirdi ki, bu qız çox şey bilir.

- Siz, Humay xanımla çoxdan işləyirsiniz? – bu dəfə mən özüm sual verdim.

Mənim özümün danışmağa başlamağım onun üçün gözlənilməz oldu. Amma elə bil bunu istəyirdi.

- Bir neçə aydır.

Qısa cavab verdim:

- Hə, çox gözəl.

Dəhlizdə yenidən səssizlik çökdü. O, qələmi ilə oynayır, mən isə gözümü pəncərədən çölə dikmişdim. Artıq əvvəlki kimi yad deyildik. Bir neçə cümlə belə, iki insan arasında görünməz bir bağ yarada bilmişdi.

Otağınızın qapısı açıldı və əvvəlki pasiyent çıxdı. O, ayağa qalxıb, masanın arxasına keçdi.

- Sizin vaxtınızdır – dedi.

Otağa girməzdən əvvəl bir anlıq dayanıb ona baxdım. Bir söz demək istəyirdim, amma deyə bilmədim. Tavat xanım, bu baxışın mənasını anlayıb dedi:

 - Yenə görüşərik, Əli bəy.

Başım ilə təsdiqləyib içəri keçdim. Lakin bu dəfə seans digərlərindən fərqli idi. Çünki, artıq dəhlizdə məni gözləyən biri var idi.

 Seans bitəndən sonradəhlizdə gözlərim qeyri-ixtiyari, Tavat xanmı axtardı.

O, masasının arxasında dayanmışdı, nə isə qeydlər edirdi. Ona doğru getmək istəsəm də çəkindim.

Başını qaldırıb mənə baxdı:

- Humay xanımın otağından çıxanda insanlar ya çox düşüncəli, ya da çox xoşbəxt görünürlər. Sizdə hansıdır? 

- Bilmirəm. Düşünmək üçün vaxt lazımdır.

 Əvvəl tərəddüd etsəm də sonra yavaşca soruşdum:

- Siz burada nə qədər qalacaqsınız?

O təəccüblə mənə baxdı. Bu sualı açıq-aşkar verməyim onun üçün gözlənilməz oldu.

- Yəni… iş saatım bitənə qədər. Yoxsa başqa bir şey soruşmaq istəyirdiniz?

Gözlərimi ondan yayındırıb dedim:

- Sadəcə… maraqlandım.

Tavat xanım bir az düşündü, sonra çantasını masanın üzərindən götürdü.

- Əgər tələsən yeriniz yoxdursa, bir az gəzə bilərik. Dəhlizdə dayanıb susmaqdan daha yaxşıdır.

Qısa müddət gözlədim. Çoxdandır ki, bir xanımla bu cür ünsiyyət qurmamışdım. Razılıq verdim. Birlikdə klinikadan çıxdıq.

Küçədə hava sərin idi. O, rahat addımlarla irəliləyirdi, sanki heç bir yerə tələsmirdi.

- Siz həmişə belə rahat danışırsız?

Güldü.

- Yox, sadəcə hiss edirəm ki, sizin susmağa yox danışmağa ehtiyacınız var.

Başımı tərpətdim.

- Mən çox şey danışan deyiləm.

            - Bunu görürəm, amma bəzən danışmaq yaxşıdır.

Bir müddət susaraq addımladıq. Hiss edirdim ki, uzun müddətdən sonra ilk dəfə, biri ilə vaxt keçirmək məni sıxmır.

- Buradan sonra hara gedəcəksiniz?

 Düşündüm..

- Bilmirəm. Heç vaxt əvvəlcədən plan qurmuram.

- Bəlkə də, bu gün bir az fərqli olsun?

 Qaşlarımı çatdım.

- Necə yəni?

Çantasından bir qəpik çıxarıb havaya atdı.

- Qəpik qərar versin. Əgər xəritə düşsə, siz məni çaya dəvət edəcəksiniz. Yox, əgər qız qalası düşsə, mən sizi.

Gülümsəməmək üçün özümü zorla saxladım.

- Bu çox uşaqcasına deyil?

Çiyinlərini çəkdi.

- Bəzən həyatın qaydalarını çox ciddiyə almaq lazım deyil.

Qəpik havada fırlanıb yerə düşdü. Öncə qəpiyə baxdım, sonra başımı qaldırıb, Tavat xanıma baxaraq, dedim:

- Çay üçün yaxşı bir məkan tanıyıram. 

- Demək, bu dəfə siz məni dəvət edirsiniz.

 Yavaş-yavaş məkana doğru addımladıq. Bu, sadəcə təsadüfi bir görüş idi. Küçənin sonunda mənim həmişə çay içməyə getdiyim balaca, sakit bir məkan var idi.  Məkanın sakitliyi, zəif işıqları, pəncərə qarşısındakı masa tanış idi. İllər sonra, bu gün o masada tək oturmayacaqdım.

Tavat xanım, içəri girən kimi, razılıqla başını yüngülcə yellədi.

 Hər zaman əyləşdiyim masaya yaxınlaşdıq. O, pəncərədən çölə baxıb dedi:

- Elə bil zaman burada daha yavaş axır.

Heç nə demədən oturdum. Ofisiant yaxınlaşıb sifarişlərimizi aldı. Tavat xanım, yaşıl çay istədi, mən isə hər zamankı kimi adi çay.

- Deməli, bura tez-tez gəlirsiniz?

- Hə, sakitdir. Heç kim çox sual vermir.

Tavat xanım güldü.

 - Amma mən sual verəcəyəm.

Qaşlarımı bir az qaldırıb ona baxdım.

- Niyə?

- Çünki, maraqlıdır.

Ofisiant çayları gətirdi. Çayımdan bir qurtum içdim.

- Yaxşı, buyurun soruşun.

Bir anlıq gözlərini qıydı. Sanki düzgün sualı tapmağa çalışırdı. Sonra qərarını verib soruşdu:

- İnsanlar niyə psixoloqa gedir?

Dodağımı dişlədim. Bu sual mənə çox sadə, amma eyni zamanda qəliz göründü.

- Çünki, bəzən insanların özləri ilə tək qalması çox çətin olur.

- Bəs siz? Siz niyə gedirsiniz?

Bu haqda danışmaq istəmirdim amma, onun baxışları, danışmaq üçün israr etməməsi, sadəcə səbirlə gözləməsi, mənə cavab verməli olduğumu hiss etdirdi.

- Keçmişdən qaçmaq üçün. Amma bəzi şeylərdən qaçmaq olmur.

O, stəkanını masaya qoyub, diqqətlə mənə baxaraq, dedi:

 - Bəlkə də, qaçmaq lazım deyil.

Gözlərimi pəncərədən çölə zilləyib əlavə etdim:

- Bunu öyrənməyə çalışıram.

İkimiz də susduq. Səssizlik aramızda gərginlik yaratmırdı, əksinə, bir-birimizi daha yaxşı başa düşürdük.

Tavat xanım ətrafa göz gəzdirib mövzunu dəyişdi.

- Bura sizə xatırladır?

- Nəyi?

- Bilmirəm... Keçmişdəki nəyi isə...

Birinci duruxdum sonra kədərli səslə cavab verdim:

-  Əvvəllər dostumla gəlirdik.

- Əvvəllər? Niyə indi də, yox?

- O, şəhid olub...

-  Çox pis oldum...

- O, buranı çox sevirdi. Həmişə deyirdi ki, “burada çayın dadı başqa cürdür”. Amma mən bilirdim ki, səbəb sadəcə çay deyildi…

- Səbəb nə idi?

- Söhbətlərimiz. 

- Bəlkə, bu gün o söhbətlərdən birini davam etdirmək olar?

Onun bu təklifinə də razılıq verdim amma mövzunun ağırlığından qaçıb zaman qazanmaq üçün pəncərədən boylandım.

Məkanın pəncərəsindən küçəyə baxanda. insan axını sakit və nizamlı görünürdü. Hər kəs bir istiqamətə gedirdi, tələsirdi, harasa yetişməyə çalışırdı. Mən isə uzun zamandır heç yerə tələsmirdim. Mənim üçün zaman donmuşdu. Hər şey keçmişdə qalmış kimi idi. Amma indi, Tavat xanımla oturduğum  bu masada, keçmişi ilk dəfə yavaş-yavaş arxada qoyurmuş kimi hiss edirdim.

- Dostunuz necə biri idi? – birdən soruşdu.

Kamran haqqında danışmaq həm çətin, həm də mənim üçün bir növ təsəlli idi.

- O, mənim qardaşım kimi idi. Həmişə deyirdi ki, “Əli, hər şeyə çox ciddi yanaşırsan. Həyatı axarına buraxmağı öyrənməlisən.”

O, diqqətlə dinləyirdi. Mən  isə danışmağa davam edirdim.

- Müharibədən əvvəl çox xəyalpərəst, həyat dolu, zarafatcıl idi. Mənə deyirdi ki, “həyatda hər şeyin bir yolu var.” Amma bəzi şeylərin yolu olmurmuş… 

- Məncə, o haqlı idi, – Tavat xanım sakit səslə dedi. – Həyatda hər şeyin bir yolu var. Sadəcə bəzən biz o yolu tapa bilmirik.

Gözlərimi ona çevirdim.

- Bəs siz? Siz, həyatınızdakı, yolunuzu tapmısınız?

O gülümsədi, amma bu gülümsəmə bir qədər kövrək idi.

- Hələ ki, axtarıram.

- Bəs niyə buradasınız? – ehtiyatla soruşdum.

Sözlərini seçirmiş kimi bir qədər susdu. Sonra sakitcə dedi:

- Çünki başqalarına kömək edərkən, insan bəzən özünə də kömək etmiş olur.

Onun son cümləsini düşünərək çayımdan bir qurtum içdim.

- Mənim psixoloqa gəlmə səbəbim sağalmaq idi. Bəzən insanın həyatında kiminsə ona yol göstərməsinə ehtiyacı olur.

Tavat xanım sözümü təsdiq edərək dedi:

- Hətta o yol çox qaranlıq olanda belə...

- Siz hər kəslə belə danışırsınız?

- Yox, sadəcə bəzi insanlarla danışanda, daha səmimi oluram.

Bu sözlər mənə toxundu. Uzun zamandır özümü bu qədər rahat hiss etmirdim. Hətta danışmaq da artıq mənə çətin gəlmirdi.

Yenə bir neçə dəqiqə ikimiz də səssiz qaldıq. Məkanın sakitliyi, pəncərədən düşən işıq, bir-birini tanımağa çalışan iki insan…

- Əli bəy, sizin üçün keçmiş çox ağırdır, bilirəm. Bəs gələcəyinizin necə olmasını istədiyinizi heç düşünmüsünüz?

Bu sualın cavabını bilmirdim. İllərdir ki, gələcək haqqında düşünmürdüm. Amma fikirləşdim ki, bəlkə keçmişi tam buraxmadan da, gələcəyə baxmaq mümkündür.

- Bəlkə də, bu haqda düşünməyin vaxtıdır.

- Onda razısınızsa növbəti dəfə burada yenə görüşək və gələcək haqqında danışaq?

- Danışaq.

Bu cavab kifayət idi. Çünki hər şey bir fincan çayla başlamışdı. Amma harada bitəcəyini heç kim bilmirdi.

Günlər keçdikcə bizim görüşlərimiz adi bir vərdişə çevrildi. Hər seansdan sonra, artıq birbaşa görüş yerinə  yollanırdım. Tavat xanım da, çox vaxt məni orada gözləyirdi. Əvvəlcə sadəcə söhbət edirdik, sonra isə zamanla bu görüşlər bir ehtiyaca çevrildi.

Hiss edirdim, çox dəyişmişdim. Əvvəllər insanlarla ünsiyyətdən qaçırdım, amma indi bu xanımla saatlarla danışa bilirdim. Keçmişimdən danışanda artıq səsim əvvəlki kimi titrəmirdi. O isə öz növbəsində, hiss etdirmədən məni həyata qaytarırdı.

Bir gün seansdan çıxıb görüş yerimizə gəldim, amma o orada deyildi. İlk dəfə idi ki, görüşə gecikirdi. Həmin an içimdə bir boşluq yarandı. Telefonumu çıxarıb yazmaq istədim, sonra fikrimi dəyişdim. Sadəcə gözləməyə qərar verdim. Bir neçə dəqiqə keçdi. Nəhayət, Tavat xanım içəri daxil oldu. Üzü gülümsəsə də, gözlərində yüngül yorğunluq vardı.

- Gecikdiyim üçün üzr istəyirəm, – dedi və qarşımda əyləşdi.

Diqqətlə ona baxırdım.

- Eybi yoxdur. Yaxşısınız?

- Hə, sadəcə bir az yorğunam.

Gözlərinin içinə baxaraq, ehtiyatla əlimi uzadıb, onun barmaqlarına toxundum.

- Çox işləyirsiniz.

O, bu toxunuşa təəccübləndi, amma əlini geri çəkmədi. Bu, bizim aramızda ilk yaxınlıq idi.

- Bəs siz? Daha yaxşısınız? 

- Daha yaxşıyam. Sayənizdə.

Tavat xanım baxışlarını gözlərimə dikdi.

- Mən sadəcə sizin yolunuzu tapmağınıza kömək edirəm, Əli bəy.

- Ola bilər… Amma ilk dəfədir ki, yolumun məni harasa apardığını hiss edirəm.

Əllərimi geri çəkdim, amma içimdə fərqli bir hiss var idi. Artıq kimisə həyatıma yaxın buraxmaqdan qorxmurdum.

Axşam saatları idi. Məkanın işıqları qaranlıq küçəyə sakit bir parıltı verirdi. Tavat xanım stəkanındakı çayı qarışdırıb dedi:

- Bilirsiniz, Əli bəy, mən də çox vaxt tək olmuşam.

 Başımı qaldırdım.

- Siz?

- Hər zaman insanlara kömək etməyə çalışmışam. Bəzən elə olub ki, özümün də köməyə ehtiyacım olub, amma bunu heç kim görməyib.

- Mən görürəm.

O, mənə diqqətlə baxdı. Bu artıq bir dosta baxılan baxış deyildi. Mənim yanımda özünü təhlükəsiz hiss edirdi. Bunu başa düşürdüm. Elə bil uzun müddət darıxdığı bir duyğunu tapmışdı.

- Onda bəlkə, bir-birimizə kömək edə bilərik? – Tavat xanım əlavə etdi. 

- Məncə, artıq edirik.

Bu sözlərdən sonra, mən, onun baxışlarında bir ümid işığı gördüm.

O axşam, biz hələ adını qoya bilmədiyimiz bir hissə doğru ilk addımlarımızı atırdıq.

  Əli sözlərini tamamlayan kimi dedim:

- Sizinlə ilk görüşümüzü xatırlayıram, Əli bəy. O zaman bütün həyatınız keçmişin kölgəsində qalmışdı. Amma indi, siz ilk dəfə gələcək haqqında danışırsınız.

O gözlərini qaçırdı, sonra başını yelləyərək təsdiqlədi.

- Ola bilər… Amma bilmirəm, bu hiss nədir.

- Hər şeyə ad qoymağa ehtiyac yoxdur. Bəzən hisslər öz adı ilə deyil, bizə gətirdiyi rahatlıq və ya qorxu ilə tanınır. Sizdə bunlardan hansıdır?

Əli, düşündü.

- Qəribə bir rahatlıq… bu rahatlıq mənə, kiminləsə bir gələcəyim ola biləcəyini düşündürdü.

- Bu sizi qorxutmur?

- Yox… İlk başda qorxudurdu, amma indi qorxudan çox, ümid hiss edirəm.

 Onun üçün, bu bir qələbə idi. Əli dodağının kənarını qaşıyıb dedi:

- Bilmirəm, gələcək mənə nə gətirəcək. Bircə onu bilirəm ki, artıq yalnız deyiləm.

- Bəlkə də, bu, sizin yeni hekayənizin başlanğıcıdır.

Əli ayağa qalxıb nəzakətlə əlini sinəsinə qoydu, başı ilə minnətdarlıq edərək yenidən mənə təşəkkür etdi:

- Bu qısa zamanda mənim həyatımda çox şeyi dəyişdiniz. Əsl kimliyimi ortaya çıxarmağa kömək etdiniz.

 Sonra birdən gülümsəyərək əlavə etdi:

- Hə, bu arada, içəri girəndə deməyi unutmuşdum… Qapıda sizi gözləyən, yeni pasiyentiniz var. Üstəlik, sizi tanıyan birisidir.

Təəccübləndim, qaşlarım çatıldı.

“Məni tanıyır? Əli bəylə ortaq tanışımızdır? Maraqlıdır… Dünya balacadır, hər şey ola bilər.” – deyə öz-özümə dedim. Elə bu anda, Əli bəy qapını açdı və səmimi bir səslə dedi:

- Buyurun, Rüstəm bəy, içəri keçə bilərsiniz.

Bu adı eşidən kimi gözlərim qeyri-ixtiyari böyüdü. Həyəcanlanıb bir addım geri çəkildim.

Rüstəm bəy? Bu necə ola bilərdi? Aylardır axtardığım insan, indi mənim qarşımda dayanmışdı!

Bu, bir təsadüfdürmü? Axı təsadüf deyə bir şey yoxdur? Öz-özümə suallar yağdırmağa başladım. Lalənin dilindən tez-tez eşitdiyim bu adın, Əli ilə hansısa əlaqəsinin ola biləcəyini heç düşünməmişdim.

Düşüncələrimin içində itib-batarkən bir də ayıldım ki,

Rüstəm bəylə üzbəüz dayanmışam. Gözlərimə baxır, mən də baxışlarımı ondan çəkə bilmirdim.

O an otaqda sükut hökm sürürdü. Sükutu isə Rüstəm bəyin səmimi və sakit səsi pozdu:

- Salam.

- Salam, xoş gəlmisiniz, buyurun, əyləşin.

Mən, Rüstəm bəyə işarə edib oturmağa dəvət etdim. O, göstərdiyim yerə əyləşdi. Bu anda, Əli diqqətlə üzümə baxıb çaşqınlığımı hiss etdi və dilləndi:

- Bilirəm, Humay xanım, çox təəccübləndiniz. Açığı, ilk dəfə siz Rüstəm bəydən danışanda, onun bizim qonşuluğumuzda yaşayan, hər kəsin böyük hörmət bəslədiyi o insan ola biləcəyi ağlıma gəlməmişdi.

Mən heyrətimi gizlədə bilmədim:

- Bəs siz onun məhz həmin Rüstəm bəy olduğunu necə anladınız?

Əli arxayın halda cavab verdi:

- Siz, Rüstəm bəydən danışarkən, onun tez-tez bir ifadə işlətdiyini demişdiniz. Dediniz ki, bu sözü harada eşitsəniz, sizə onu xatırladacaq. Mənimsə yadıma düşdü ki, qonşuluğumuzdakı Rüstəm bəy də, eyni ifadəni tez-tez işlədir. Yenə də tam əmin olmadan, sizə heç nə demək istəmədim. Ona görə özü ilə danışmağı gözlədim.

Birdən hər şey mənə aydın oldu.

- Hə, bildim, yəqin ki…

Elə bu anda həm mən, həm də Rüstəm bəy eyni vaxtda həmin cümləni səsləndirdik:

- “Mən zarafatı sevirəm, çünki həqiqətlər mənə ağır gəlir.”

Otaqda birdən səmimi gülüş səsləri yüksəldi. Sanki bir anlıq hər şey dəyişdi, gərginlik dağıldı. Mən sevinc dolu bir səslə dedim:

- Çox sağ olun, Əli bəy. Görürsünüz, dostunuz bu ifadəni boşuna işlətməyib. Siz hər vəziyyətdə bir qəhrəmanlıq nümayiş etdirirsiniz. Sizi tanımaq çox xoş oldu. Hamımızın qəhrəmanı – Əli Camaloğlu!

Əli başını aşağı salıb təvazökarlıqla cavab verdi:

- Çox sağ olun, Humay xanım. İcazənizlə, mən artıq gedim. Hər şey üçün sizə sonsuz təşəkkür edirəm.

O, bir daha minnətdarlıq dolu baxışla bizə gülümsəyib, sakitcə otaqdan çıxdı. Onun getməsi ilə otaqda boşluq hiss olundu. Lakin eyni zamanda, içimdə bir rahatlıq da vardı. Əli kimi insanların varlığı yaşamağa ümid verirdi.

 

 

(İyunun 2-də sizlərə 10-cu hissə təqdim ediləcək)

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(01.06.2026)