Kənan Məmmədli, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bu günə - yanvarın 15-nə təsadüf edən əsas tarixi hadisələri və bayramları diqqətinizə çatdırırıq. Bu günün əsas bayramı Vikipediya günüdür ki, haqqında ayrıca yazı vermişik. İndi isə digərlərinə diqqət ayıraq.

Şlyapa, yaxud baş geyimi günü

Dərhal yadımıza Azərbaycan kinematoqrafiyasının incilərindən biri olan “Papaq” filmi, rəhmətlik Kamil Məhərrəmovun canlandırdığı obraz düşdü.

17-ci əsrdə otuzillik müharibə zamanı bütün Avropada qəribə bir baş örtüyü geyinmək dəbi yarandı, yüngül parçadan tikilmiş enli, quş lələyi ilə bəzənən şlyapa adını alacaq həmin nəsnədən Azərbaycanda yalnız 19-cu əsrdə - milli burjuaziya formalaşanda istifadə olunmağa başlanıldı. Amma ümumilikdə baş geyimindən söhbət gedirsə, bizdə papağın məna yükü daha dərindir, papaq – kişilik rəmzi hesab olunur. Qoyun dərisindən, qaragüldən hazırlanan papaq ta ki 20-ci əsrə qədər kişi başının dəyişməz atributu olub, motal papaqlar, şiş papaqlar, qoçu papaqları, şələ papaq, buxara papaq kimi müxtəlif papaq növləri kişiləri bir növ qruplaşdırıb, kimin hansı təbəqədən olmasını ələ verib.

Hazırda yalnız çox az yerlərdə, Xınalıq, Kiş, Qırız, Lahic, Talıstan kimi el adətlərinin qorunub saxlandığı qədim yurd yerlərində kişilərin papaq geymə məcburiyyəti qorunub saxlanılmaqdadır.

Azərbaycanda məşhur bir qarğış var, deyirlər, papağın boş qalsın. Gəlin bu papaq günündə bütün kişilərin papaqlarının boş qalmamasını arzulayaq.

Amerikada bayram bayrama qarışıb

Hindistanda Callikattu günüdür. Motodorla öküzün savaşını görmüsünüz? Təqribən o cür bir tamaşa günüdür. Buynuzuna bayraq keçirilmiş öküz insanların arasına buraxılır, bir neçə nəfər də belindəki donqarlardan yapışmaqla onun qaçmasına, buynuzunu azad etməsinə imkan vermir.

Zambaqlar ölkəsi hansıdır? Əlbəttə ki, Niderland. Bu gün Niderlandda ən əziz bayramlardan biridir, Zanbaq günüdür. İndoneziyada okean, Misirdə ağacəkmə, Kubada elm, Koreyada əlifba, Meksikada bəstəkarlar, Nigeriyada silahlı qüvvələr günüdür.

Amerikada isə Milli çay göbələyi içkisi günüdür. Tək elə bu? Əlbəttə ki yox. Milli çiyələkli dondurma günüdür həm də. Vəssalam? Yenə də yox. Milli yeni çəkilmiş meyvə şirəsi günüdür üstəlik.

Pentaqonun və “Le Figaro”nun ad günü

1994-cü ilin 15 yanvarında “demokratiya carçısı” sayılan Türkmənistanda keçirilən “şəffaf“ referendum nəticəsində Türkmənbaşı Saparmurad Niyazovun prezidentlik müddəti 5 ildən 10 ilə artırılıb. 1993-cü ilin 15 yanvarında kişilərin qulağı dincəlib, yazıqlar rahat nəfəs ala biliblər. NBC telekanalı ilə yayımlanan “Santa Barbara” serialının sonuncu – 2137-ci seriyası efirə gedib.

1970-ci ildə Liviyada kral İdrisi devirərək 28 yaşlı polkovnik Muammar Qəddafi hakimiyyətə gəlib. 1943-cü ilin bu günündə Vircinya ştatında Pentaqonun – ABŞ Müdafiə Nazirliyinin binası tikilib istifadəyə verilib. 1920-ci ildə Rusiyada admiral Kolçak həbs edilib. 1892-ci ildə doktor Ceyms Neysmit ABŞ mətbuatında basketbolun qaydalarını açıqlayaraq yeni idman oyununun yaranışını rəsmiləşdirib. 1826-cı ilin bu günündə Fransanın məşhur “Le Figaro” qəzetinin ilk sayı işıq üzü görüb. 1776-cı ildə Lvovda “Gazette de Leopol” adlı Ukrayna ərazisində ilk qəzet işıq üzü görüb. 1759-cu ildə Britaniya muzeyi qapılarını tamaşaçıların üzünə açıb. 1700-cü ildə 1-ci Pyotr dvoryanlara uzun və rahatsız xələtlərini Avropasayağı kostyumlarla əvəzləməyə icazə verib.

Nazim Hikmət, Qriboyedov, Dunayevski...

1981-ci ilin 15 yanvarında Pitbull ləqəbli populyar ispan müğənnisi Armando Peres doğulub. 1963-cü ildə ən məşhur Amerika kriptoqrafı Brüs Şneyder, 1952-ci ildə hazırda Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin Nəsr seksiyasına rəhbərlik edən Səyyad Aran, 1945-ci ildə populyar rus bəstəkarı Maksim Dunayevski, 1940-cı ildə Azərbaycanın tanınmış kinoşünası Aydın Kazımzadə, 1929-cu ildə qaradərilərin məşhur hüquq müdafiəçisi Martin Lüter Kinq, 1902-ci ildə görkəmli türk şairi Nazim Hikmət, 1891-ci ildə ən sevdiyim rus şairlərindən biri, yəhudi əsilli Osip Mendelştam (o birisi də, yenə də yəhudi əsilli İosif Brodskidir), 1794-cü ildə məşhur rus yazıçısı, “Ağıldan bəla” əsərini yazmış Sergey Qriboyedov dünyaya gəliblər.

“Buhenvald ifritəsi”nin taleyi

2010-cu ilin 15 yanvarında ABŞ biokimyaçısı, genetiki, genetik kodu deşifrə etdiyinə görə Nobel mükafatı qazanmış Nirenberq vəfat edib.

2007-ci ildə Azərbaycan ədəbiyyatı xalq şairi Nəbi Xəzrini itirib. 83 il ömür sürmüş şair 1-ci Fəxri Xiyabanda uyuyur, Allah rəhmət eləsin!

1919-cu ilin 15 yanvarında isə almanların marksizm ideoloqları Roza Lükdemburq və Karl Libknext öldürülüblər.

15 yanvardan danışırıqsa mütləq bir ibrətamiz hadisəyə də toxunmalıyıq. 1951-ci ilin bu günündə faşistlərin məşhur Buhenvald konslagerinin komendantının həyat yoldaşı, “Buhenvald ifritəsi” ləqəbi ilə tanınan, məhbuslara qarşı görünməmiş vəhşiliklər edən, yüzlərlə insanı şəxsən öldürən İlza Kox (belə zərif məxluqmu olar, Tanrım?) məhkəmənin hökmü ilə ömürlük həbs cəzasına məhkum olundu. Sonra həbsxanada bu insan elədiyi günahlara görə vicdan əzabı çəkəcəkdi, rahatlıq tapa bilməyəcəkdi və 16 il keçəndən sonra yataq mələfəsi ilə özünü asıb öldürəcəkdi.

Çoxlarına qan udduran hakimi-mütləq mütləq sonda öz cəzasını almalıdır. Allah zülmkarları cəzasız buraxmır heç zaman.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.01.2026)

Kənan Məmmədli, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bu gün həyatımıza möhkəm daxil olmuş Vikipediyanın yaranışının ildönümüdür. Şəxsən biz jurnalistlər üçün Vikipediya Google ilə birgə ən vacib informasiya mənbəyidir. Amma tək bizimçünmü? Təbii ki yox. İstənilən peşə sahibi hansısa mövzu barədə ətraflı məlumat axtarınca məhz bu ünvana üz tutur.

Internet hələ yaranmamışdan ensiklopediya deyilən bir kitab var idi, orada hər şeydən və hər kəsdən yazırdılar, o vaxtlar bu bahalı qırmızıcildli kitablara hələm-hələm adamın əli çatmazdı, ona görə də hər kəs və hər yer barədə hər adam xəbərdar ola bilmirdi. Amma indi internet Vikipediya deyilən virtual ensiklopediya yaradıb, 2001-ci ilin 15 yanvarından fəaliyyətdə olan viki-ensiklopediya saytı indi hər kəsə istədiyi məlumatı girib asanca tapmağa imkan yaradır. O cümlədən Azərbaycanda da Vikipediya – çağdaş dövrümüzün ən yeni trendi aktualdır, yüzlərlə fədakar həmyerlimiz yorulmadan tariximiz, görkəmli şəxsiyyətlərimiz barədə məqalələr yazlb onları Vikipediyada yerləşdirir.

Gəlin Azərbaycanımızın bütün Vikipediya könüllülərini bayramları münasibəti ilə təbrik edək.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.01.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Tanınmış bəstəkar, Rusiya Federasiyasının Əmək qəhrəmanı, SSRİ-nin Xalq artisti Murad Kajlayev barədə danışmaq istəyirəm. O, bakılıdır.

Keçmiş İttifaqın musiqi sahəsində ad qoymuş bir ustad sənətkardır.

Murad Maqomedoviç Kajlayev 1931-ci il yanvar ayının 15-də Bakı şəhərində həkim ailəsində anadan olub. Onun atası Maqomed məşhur həkim, keçmiş SSRİ-də görkəmli lorinqoloq olub. Hələ erkən yaşlarında Muradın musiqi istedadı üzə çıxıb.

Və onu o zaman Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının nəzdindəki 10 illik orta ixtisas musiqi məktəbinin (indiki Bülbül adına 11 illik orta ixtisas musiqi məktəbinin) fortepiano ixtisası sinfinə qəbul ediblər.

1949-cu ildə M. Kajlayev müvəffəqiyyətlə fortepiano ixtisası sinfini bitirərək, Ü. Hacıbəyov adına Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının bəstəkarlıq sinfinə daxil olub. O, təhsilini tanınan bəstəkar-pedaqoq, professor Boris Zeydmanın bəstəkarlıq sinfində alıb.

SSRİ Bəstəkarlar İttifaqının Nizamnaməsinə görə hər bir bəstəkar Ali musiqi məktəbini bitirib, iki il sınaq yaradıcılığı mərhələsini keçir, sonra isə İttifaqa daxil olmaq haqqında ərizə vermək hüququnu qazanır.

Lakin istisna olaraq M. Kajlayev hələ tələbəlik illərində SSRİ Bəstəkarlar İttifaqına üzv qəbul olunub. Əlbəttə, bu onun çox böyük fitri istedadından və yazdığı əsərlərin yüksək səviyyəsindən xəbər verib.

Sonrakı illərdə o, Mahaçkalaya köçərək, öz bəstəkar həmkarları olan H. Həsənov, N. Daqirov və S. Ağababovla birlikdə Dağıstan Muxtar Respublikasında peşəkar bəstəkarlıq yaradıcılığının təməlini qoyur.

Dağıstanda yaşayarkən o, müəllimliklə də məşğul olub. M. Kajlayev Mahaçkalanın musiqi texnikumunda dərs deyib, vokal-instrumental ansambla rəhbərlik edib, 1957–63-cü illərdə Dağıstan radiosu simfonik orkestrinin bədii rəhbəri və baş dirijoru, 1963–73-cü illərdə Dağıstan Bəstəkarlar İttifaqı idarə heyətinin katibi işləyib.

Nəhayət, 1989-cu ildən bu günümüzə qədər isə Moskvada Yuri Silantyev adına Akademik Böyük estrada-simfonik orkestrinin bədii rəhbəri və baş dirijoru vəzifəsində çalışıb. M. Kajlayev dirijorluq üzrə təcrübə dərslərini dahi maestro Niyazidən alıb.

M. Kajlayevin Rusiyanın Dövlət teleradio orkestri ilə ünsiyyəti 50 ildir ki, davam edib. Keçən əsrin 50-ci illərinin ortalarında orkestr ilk dəfə öz konsert repertuarına onun əsərlərini daxil edib və bu orkestr bəstəkarın əsərlərini ilk dəfə xarici ölkələrdə səsləndirib. Elə həmin illərdə də gənc bəstəkar bu tanınan kollektivi idarə etməyə başlayıb

15 yanvar 2016-cı ildə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı ilə M. M. Kajlayev Azərbaycan mədəniyyətinin inkişafında və Rusiya Federasiyası ilə Azərbaycan Respublikası arasında musiqi sənəti sahəsində əməkdaşlığın möhkəmləndirilməsində səmərəli fəaliyyətinə görə "Dostluq" ordeni ilə təltif edilib

Bakıda təhsil alarkən o, simli kvartet, fortepiano və skripka üçün kamera-instrumental əsərlər və "28 qəhrəman-Panfilovçular" simfonik poemasını yazıb. Bu əsərlər onun yaradıcılığında mühüm yer tutub.

M. Kajlayevin ən uğurlu səhnə əsərlərindən biri "Dağlar qızı" 1968-ci ildə Sankt-Peterburqun opera və balet teatrında tamaşaya qoyulub. Bu balet indi də onun 1984-cü ildə etdiyi ikinci redaksiyası ilə Sankt-Peterburq teatrında göstərilir və hər dəfə də tamaşaçılar tərəfindən rəğbətlə qarşılanıb.

Məşhur Misir bəstəkarı Qamal Əbdül Rahim "Dağlar qızı" baleti haqqında: "M. Kajlayevin "Dağlar qızı" baletinin musiqisi ilə görüşüm məni valeh etdi. Bu musiqi milli klassik formanı özündə parlaq surətdə təcəssüm etdirir. Buna görə də onun emosional təsiri çox böyükdür. Dağıstan bəstəkarının baleti təkcə sovet tamaşaçısını deyil, bir çox ölkələrin, eləcə də mənim ölkəmin tamaşaçılarını valeh edir".

1960-cı illərdə zəmanəmizin dahi bəstəkarı Dmitri Şostakoviç o zaman gənc Murad Kajlayev və onun "Dağlar qızı" baleti haqqında aşağıdakı fikirlərini söyləyib:

"Onun musiqisində dinləyiciləri cəlb edən təkcə səs palitrasının rəngərəngliklə təsviri deyil, həmçinin milli temperament, teatrallıq, jestlər, mimika, rəqs hərəkətləri, dramaturgiyanın inkişafı prosesləridir. Onun anadangəlmə özünəməxsus yaradıcılıq naturası Kajlayevi məhz səhnəyə, musiqi teatrına, baletə bağladı. Elə bu məziyyətlərin nəticəsində Rəsul Həmzətovun poeması əsasında Dağıstanın ilk şedevr baleti yarandı".

Murad Kajlayev 23 dekabr 2023-cü ildə 92 yaşında vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.01.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Ey, əziz Anam Azərbaycan,

Sənə bağlıyam Azərbaycan,

Ömrümün mənasısan,

qardaşlıq dünyasısan Azərbaycan!

Anamın Anasısan Azərbaycan!

...

Əgər ki, yıxılsam çinar göstərin,

Mən ona söykənib arana baxım.

Gözlərim görməsə Göy gölü verin,

Mən onun gözüylə cahana baxım.

Hər yerdə, həmişə sənsən gümanım.

Canım-gözüm mənim Azərbaycanım!

…

Gəl bölək dünyanı ikilikdə biz,

Dərə mənə düşsün,

Dağı sən götür

Qalsın yer üzündə qoşa izimiz

Qara mənə düşsün,

Ağı sən götür.

İlin övladıyıq yazla qış kimi,

Fəsillər yaşasın yanaşı məndə

Biz ki bir yerdəyik gözlə qaş kimi,

Gözlər səndə qalsın,

Göz yaşı məndə.

…

Şeir mənim üçün bir kainatdır,

Onun ulduzları, günəşləri var…

Şeir mənim üçün sirli həyatdır

Onun öz sevinci, öz kədəri var.

Nə qədər qol-qanad açsa da ilham,

Mən yerin cazibə qüvvəsindəyəm.

Bu nümunələr dillər əzbəri olan müxtəlif şeirlərdən götürülüb, amma onları bir şey birləşdirir: dərin lirika, yüksək poetizm. Müəllif isə çağdaş Azərbaycan poeziyasının görkəmli nümayəndəsi Nəbi Xəzridir. O Nəbi Xəzri ki, bu gün anım gününü qeyd edirik.

Nəbi Xəzri 1924-cü il dekabrın 10-da Bakı şəhəri yaxınlığındakı Xırdalan kəndində tacir ailəsində anadan olub. Nəbi Xəzri 1942–1943-cü illərdə İkinci dünya müharibəsində arxa cəbhədə iştirak edib, ordudan tərxis olunduqdan sonra isə 1943–1945-ci illərdə "Kommunist" qəzeti redaksiyasında korrektor və Azərbaycan radiosunda diktor vəzifələrində çalışıb.

20 yaşlı gənc şairin yaradıcılığı Səməd Vurğunun nəzərindən qaçmayıb və onu təkidlə 1945-ci ildə Yazıçılar İttifaqına üzvlüyə keçirib. "Çiçəklənən arzular" adlı ilk şerlər kitabı 1950-ci ildə çap olunub. Nəbi Xəzri 1945–1947-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Universitetində, 1947–1949-cu illərdə Leninqrad Dövlət Universitetində, 1949–1952-ci illərdə Maksim Qorki adına Ədəbiyyat İnstitutunda ali təhsil alıb. N.Xəzri türk bahadırı Atilla və onun igidliyi haqqında poema yazmışdı, dinimizin, islamçılığın yaradıcısı Məhəmmədi "Peyğəmbər" əsərində mədh edib.

Dənizi hədsiz sevdiyindən, xəzri küləyinin də insanlara dəniz ətrini bəxş etdiyinə görə 1958-ci ildə "Xəzri" təxəllüsü götürüb. Şairin müasirlərimizin, eləcə də tarixi şəxsiyyətlərin həyatından bəhs edən, lirik-epik lövhələrlə zəngin poemaları özünün dərin lirizmi, emosionallığı, orijinal üslubu və obrazlılığı ilə seçilib.

Nəbi Xəzrinin şeir və poemaları dünya xalqlarının dillərinə tərcümə edilərək nəşr olunub, onun bədii tərcümələri sayəsində isə Azərbaycan oxucusu dünya poeziyası nümunələri ilə tanış olmaq imkanı əldə edib. Nəbi Xəzri qələminin məhsulu olan dram əsərləri Azərbaycan teatrlarında uğurla tamaşaya qoyulub, müəllifinə dramaturq kimi də şöhrət qazandırıb.

"İllər və sahillər" (1969), "Ulduz karvanı" (1979), "Nəsillər-əsrlər" (1985), "Ağ şimşəklər" (1986), "Torpaq sənə and içirəm" (1989), "Ömür çinarından yarpaqlar" (1995), "Əsrin qanlı laləsi" (1996) və s. kitabların müəllifidir. Həmçinin Nəbi Xəzrinin seçilmiş əsərlərindən ibarət bir kitab 1988-ci il Piruz Dilənçinin vasitəsi ilə ərəb əlifbasına köçürülərək, Tehranda nəşr edilib.

Filmoqrafiya

- 10 dəqiqə poeziya (film, 1965)

- Çiçəklənən Abşeron (film, 1967)

- Sahil bağı (film, 1967)

- Anlamaq istəyirəm (film, 1980)

- Şeir mənim üçün bir kainatdır (film, 1984)

- Nəbi Xəzri (film, 1987)

- Şeirin xəzrisi (film, 2000)

- Atillanın atlıları (film, 2002)

Mükafatları

- Lenin komsomolu mükafatı — 1968

- SSRİ Dövlət mükafatı — 1973

- "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni — 9 dekabr 1974

- "Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi" fəxri adı — 30 iyul 1979

- Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı — 1982

- "Lenin" ordeni — 16 noyabr 1984

- "Azərbaycan SSR xalq şairi" fəxri adı — 26 noyabr 1984

Nəbi Xəzri görkəmli ictimai xadim olub. Əməkdar İncəsənət xadimi, SSRİ Dövlət Mükafatı laureatı, Ümumittifaq Lenin Komsomolu mükafatı laureatı, Azərbaycan SSR Dövlət Mükafatı laureatı, Azərbaycanın Xalq şairi… -  bunlar onun halallıqla qazandığı mükafatlar, fəxri adlar olub.

Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının katibi, Radio və Televiziya Verilişləri komitəsinin sədr müavini, Mədəniyyət nazirinin müavini, Azərbaycanın Xarici Ölkələrlə Dostluq və Mədəni Əlaqələr cəmiyyəti rəyasət heyətinin sədri - bir sözlə, ömrünün çox hissəsini də vəzifədə olub. Beləliklə, xoşbəxt taleli sənətkar idi Nəbi Xəzri.

Dostları Nəbi Xəzri haqqında

Qabil:

“Mən söz sənətimizin canlı klassiklərindən olan N.Xəzri ilə bir ədəbi nəslə mənsubam. Nəbi familiyasını doğmalarına bağışlayıb özünə Xəzri təxəllüsü götürdü. O, əsl nəğməkar şair, gözəl nasir, eyni zamanda tanınmış dramaturqdur. Tərcümələri də çox məşhurdur.”

Məmməd Arif:

“Əzizim Nəbi, Sənin şeirlərini oxuyanda hiss edirsən, həm də inanırsan ki, poeziya səni yüksək, gözəl, işıqlı, çatılması mümkün olan arzu və ümidlərlə  dolu bir aləmə çağırır. Bu şeirlərdə ahəngdarlıq, ürəkaçıqlığı, vüsətli fəza və əzəli gözəllik hiss edirəm. Həqiqətən poeziyanın hörmət və ləyaqətini qaldıran birisisən. Çox sağ ol ki, xalqımızın başını uca tutdun.”

Süleyman Vəliyev:

“Bir dəfə Yazıçılar İttifaqının Natəvan klubunda Səməd Vurğun bizimlə salamlaşdıqdan sonra Nəbinin əlini sıxıb dedi: - Sənin “O cavanın yaylığı” şeirini maraqla oxudum, sən məndən yaxşı yazırsan”. Nəbi isə bu tərifdən sanki qorxaraq həyəcanlandı, gülümsünüb nəzakətlə dedi: - Sağ olun, siz məni həddən artıq təriflədiniz”. S.Vurğun mənim dirsəyimdən tutub dedi: -Bu oğlan yaxşı şair olacaq”. Nəbi Azərbaycanın səfalı yerlərini, uca çinarlarını, əfsanəvi Göy-gölünü, yaşıl meşələri, ürəkaçan füsunkar çaylarını özünəməxsus əsrarəngiz bir dildə tərənnüm edir. O, dogma Xəzərə elə vurulmuşdur ki, özünə Xəzri təxəllüsü verib. Nəbi Xəzri poeziyada olduğu kimi, həyatda da vətəndaşlığı, insanlıq borcunu yüksəkdə tutur, bunları müqəddəs sayır. Dostluqda sədaqətlidir, möhkəmdir, “mən filankəsə kömək etdim”, “Ona arxa oldum” kimi sözləri heç vaxt dilinə gətirməmişdir. Bir sözlə mənəvi saflıq kökləri Nəbi Xəzrini, onun sönməz poeziyasını daim ucaldır, yüksək zirvələrə qaldırır.O, ucalıq eşqilə yaşayır və yazır;

Sən günəş,

Mən səndən

Nur alan Ayam.

Sən bir səs, mən isə

əks-sədayam.

Zirvəsən,

Zirvəyə qalxan cığıram,

Ucalıq eşqilə, dağa çıxıram”.                                                                               

Mirvarid Dilbazi:

“İnsanın həyatında daha yaxın bir dost var ki, o da ömür-gün yoldaşıdır. Nəbi Xəzrinin “Bir həftədə ağaran saçlar” şeiri də şairin humanizmindən yaranıb. Şair anasına, bacısına, bu adı daşıyanlara bəslədiyi həssas, yüksək insani duyğuları öz uşaqlarının anası olan qadına da bəsləyir. Bu şeiri oxuyan oxucunun sevinci ikiqat olur. Birinci ona görə ki, şairin ömür-gün yoldaşı ismətli, sədaqətli, fədakar həyat yoldaşı olub. Demək şairin arxa cəbhəsi möhkəmdir. İnsanda bu keyfiyyətlər də istedad kimi taleyin bəxşidir. Bu keyfiyyətləri görüb qiymətləndirən kişi təbiətindəki həssaslıqla da oxucunu və bütün qadınları sevindirir. Düşünürsən ki, bu mürəkkəb əsrimizdə yaxşı hörmət, məhəbbət zəminində qurulmuş ailə var. Şair inam dolu sabahımızı qələmə alanda da müasirdir. Çünki o vətəndaşdır. Ona görə də vətəndaşlıq poeziyasının bayrağını uca tutur. O,ənənəvi olduğu qədər novator, novator olduğu qədər ənənəvidir. Nəbi Xəzriyə bəslənən böyük xalq məhəbbətinin “sirri” də məncə bundadır.”

Əhməd Cəmil:

“Əgər məndən soruşsaydılar deyərdim ki, onun poeziyası inam poeziyasıdır,sətirlərində, misralarında, fikirlərində bir aydınlıq, bir həzinlik, bir büllurluq var. Çünki, sənətkarın yolu aydındır, öz dəsti-xətti aydındır.”

“Xəzri Azərbaycanlıların anlayışında qızmar, günəşli odlar diyarına sərinlik gətirib, boğanaq havanı təmizləyən güclü Xəzər küləyidir. Mənə elə gəlir ki, bu ad şairin meyllərini, daxili həyəcan və duyğularını obrazlı ifadə edən ən düzgün addır. O. şeirimizə təzə külək kimi əsib gəldi və öz ilə təzə nəğmələr gətirdi.”

Nəbi Xəzri 15 yanvar 2007-ci ildə - 19 il öncə vəfat edib. Azərbaycan ədəbiyyatında öz yeri olan Nəbi Xəzri bütün zamanların söz adamı olaraq mənsub olduğu xalqın qəlbində əbədiyaşarlıq qazanıb.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.01.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bu tutqun qış mənzərəsini seyr etdikcə, birdən gözlərini sevindirmək istəyirsən və al-əlvan, isti rənglərin cövlan etdiyi rəsm əsərlərə baxıb ruhunu sevindirirsən. Həqiqətən də incəsənət, ədəbiyyat böyük qüvvədir.

Görkəmli mənzərə ustası, Xalq rəssamı Kamil Xanlarov 9 mart 1915-ci ildə Bakı şəhərində anadan olub. Erkən yaşlarından incəsənətə maraq göstərən rəssam 1931–1935-ci illərdə Əzim Əzimzadə adına Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Texnikumunda təhsil alıb.

O zaman İkinci dünya müharibəsinin başlanması rəssamın ali təhsil almaq imkanlarını məhdudlaşdırıb. Lakin buna baxmayaraq, rəssam gərgin müşahidələri və fəal yaradıcılıq axtarışları ilə özünün yaradıcılıq qabiliyyətini və rəssamlıq məharətini artıra bilib. 1939-cu ildə Azərbaycan Rəssamlar İttifaqına üzv qəbul edilib.

Azərbaycan rəssamlıq məktəbinin  formalaşması və inkişafı, eləcə də  Azərbaycanda peşəkar rəssam kadrların yetişdirilməsi istiqamətində onun əvəzsiz xidmətləri olub. Dəfələrlə Bakı şəhərində rəssamın əsərlərindən ibarət fərdi sərgiləri təşkil olunub (1961, 1966, 1985, 1995, 2010).

Kamil Xanlarov həmçinin uzun müddət Əzim Əzimzadə adına Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Texnikumunda 1938–1985-ci illərdə pedaqoji fəaliyyət göstərib. Kamil Xanlarov dəzgah rəngkarlığının müxtəlif janrlarında və eləcə də teatr dekorasiya rəssamlığı sahəsində yaradıcılıq fəaliyyəti göstərib.

Kamil Xanlarov yaradıcılığında mənzərə janrına üstünlük verib. Lirik emosionallıq, kolorit ustalığı rəssamın əsərlərində mühüm yer tutub. Rəssam Azərbaycanın bir çox bölgələrində; Naxçıvan, Ordubad, Culfa, Şərur, Qarabağ, Şuşa, Zaqatala, Astarada yaradıcılıq ezamiyyətlərində olmuş və fünsunkar təbiət lövhələri yaradıb.

Rəssamın bu cür əsərlərinə misal olaraq Zaqatala dağları (1946), Astara (1955), Talış dağları (1956), Şuşanın ətrafı (1957), Şuşa (1964), Bilgəh axşam (1964), Araz sahilində (1965), Noraşen vadisi (1968), Cənub sərhədində (1972), Murovdağın görünüşü (1972), Culfa Araz sahilində (1973), Mənzərə Şuşa (1983), Ceyranbatan gölü (1987) əsərlərini göstərmək olar.

Ordubadda qış əsəri rəssamın yaradıcılığında yeganə qış mənzərəsi təsvir edilmiş tablosudur. Dağlar fonunda Ordubad evlərinin qarşısında dolanbac qarlı yolda milli geyimli iki qadın təsviri romantik qış mənzərəsinin füsunkarlığını artıran cəhətlərdəndir. Rəssamın süjetli tablolarında da lirik duyğular oyadan təbiət lövhələlərinə rast gələ bilərik.

Əsasən səadəti, əmək romantikasını əks edən bu cür tabloların mayasını ülvi, humanist duyğular təşkil edir. Belə tablolara nümunə kimi, Sahədə (1963), Ailə (1965), Azərbaycan tarlalarında (1967), Bulaq başında (1956) və başqalarını qeyd etmək olar. Şərq natürmortu əsərinin rəssamın yaradıcılığında xüsusi bir çəkiyə malikdir. Natürmort həm bədii və həm də texniki işlənilmə baxımından çox ustalıqla yaradılıb.

Əsərdə milli parça fonunda Azərbaycan xalqının milli məişət əşyaları təsvir olunub. Əsərin kompozisiyası uğurla tapılıb və kolorit həlli mükəmməl işlənilib. Sarı, qırmızı, firuzəyi və göy rəng keçidləri əsərin baxımlılığını artırır. 1961-ci ildə Çexoslovakiyada yaradıcılıq ezamiyyətində olmuş və orada yaradıcılıq imkanlarını genişləndirərək, ölkəsinə məna və məzmun dolğunluğu ilə seçilən maraqlı əsərlərlə qayıdıb.

Bu səfər rəssamın yaradıcılığında yeni bir uğurlu yaradıcılıq istiqamətinin açılması ilə nəticələnib. Çexoslovakiyaya həsr edilən tablolarına Praqada küçə, Karlovı Varıda meydan, Qızıl küçə, Praqada qüllə, Yan Qusun abidəsi əsərlərini qeyd etmək olar. Bu əsərlər həm mövzunun şərhi, kolorit həlli və həm də peşəkar texniki işlənilmə xüsusiyyətləri ilə diqqəti cəlb edib.

Kamil Xanlarovun əsərləri Avstriya, Macarıstan, Rumıniya, Almaniya, Misir, İraq, Kanada, Suriya, Norveç, Fransa, Finlandiya, Yaponiya, İran, Əfqanıstan, Türkiyə və Polşada açılan sərgilərimizdə nümayiş etdirilib. Rəssam həmçinin Kəndlilər filmində kişi geyimlərinin eskizlərini verib, Fətəli xan filminin geyim üzrə rəssamı olub və Abdulla Şaiqin Nüşabə (1947) pyesinin bədii tərtibatını hazırlayıb.

Xanlarov həmçinin portret janrında bir çox tablolar yaradıb. Belə əsərlərdən “Balaca Dilarə” (1951), “Dilarə” (1953), “Qoca” (1954), “Şəkili xalq sənətkarı Məmmədəli”, “Rövşanənin portreti”, “Ənvər Paşanın portreti” və s. adlarını çəkmək olar. Rəssamın portretləri içərisində daha çox diqqətimizi cəlb edən əsər “Ənvər Paşanın portreti”dir. Rəssamın bu tarixi şəxsiyyətin portretini yaratmaq təşəbbüsü təqdirəlayiqdir.

 XX əsrin əvvəllərində erməni daşnaklarının və çar Rusiyasının işğalçılarından qorunmaq üçün Azərbaycan xalqının imdadına gəlmiş və özünün fədakar əməyi ilə xalqımızın yaddaşında əbədi qalacaq Ənvər Paşanın portret cizgilərini boyalarla əbədiləşdirmiş rəssam sonda maraqlı əsərin yaradılmasına nail olub.

Təltif və mükafatları

- "Azərbaycan Respublikasının xalq rəssamı" fəxri adı — 4 mart 1992

- "Azərbaycan SSR əməkdar rəssamı" fəxri aadı — 29 iyun 1964

- "Əməkdə fərqlənməyə görə" medalı — 9 iyun 1959

Kamil Xanlarov, 1996-cı il ilin 15 yanvarında Bakı şəhərində vəfat edib. Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.01.2026)

(Zakir İsmayıl poeziyasına baxış)

Elşən Təhməzov, “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

Azərbaycan ədəbiyyatı özünün hər mərhələsində insan duyğusunun, təbiət gözəlliyinin və mənəvi dəyərlərin ifadə vasitəsi olub. Müasir dövrdə bu ənənəni davam etdirən istedadlı şairlərdən biri də Zakir İsmayıldır. Onun yaradıcılığında humanist düşüncə, dərin fəlsəfi baxış, sevgi və təbiət motivləri, həmçinin insan ömrü və zaman anlayışına poetik münasibət mühüm yer tutur.

Zakir İsmayılın şeirləri həm qəlbin, həm də zehnin harmoniyasını yaradır. O, duyğuların dərin qatlarına enir, insanın daxili aləmini sadə, anlaşıqlı, lakin çox mənalı bədii ifadələrlə təqdim  edir. Onun yaradıcılığı humanist baxışların parlaq nümunəsidir. İnsan ruhunun dərinliklərində gizlənən ağrıları, sevgiləri, təbiətin sonsuz harmoniyasını və vətənin müqəddəs torpağını birləşdirən bir körpüdür. Xarizmatik şəxsiyyətin şeirləri elmi dəqiqliklə bədii gözəlliyi qovuşdurur.

Tanınmış xadimin yaradıcılığının mərkəzində humanist fəlsəfə dayanır, insan dərdini qəbul edərək, onu sevgi və səbrlə aşır. Şair dərdi sadəcə ağrı kimi deyil, həyatın müəllimi, ruhun sınağı kimi təsvir edir. “Dərd” şeirində bu humanist baxış zirvəyə çatır.

Dərd ruhumun sınağıdır, 

Dərd səbrimin aynasıdır. 

Dərd sevgimin qınağıdır, 

Xoş günlərin havasıdır.

Burada dərd bənzətmə olaraq “köz”, “sükut”, “qara bulud” kimi təsvir olunur, lakin şair onu mənfi qüvvədən müsbətə çevirir:

Dərd çiçəyin tikan deyil,

Tikanın gülə həmləsi.

Bu, humanist ideyanın mahiyyətidir, ağrı insanı yetkinləşdirir, sevgini gücləndirir. Elmi cəhətdən baxsaq, bu, psixologiyanın “post-travmatik böyümə” konsepsiyasına bənzəyir. Dərd ruhu qırır, amma yenidən qurur. Zakir İsmayılın yeniliyi buradadır, o, dərdi qələmə çəkilən cümlə kimi ali bir hədiyyəyə çevirir, oxucunu dərdlə barışmağa çağırır.

"Ürək” şeirində humanist baxış daha da dərinləşir. Ürək “quru səhralarda bulaq”, “küləkdə titrəyən şam” kimi simvollaşır. Şair yazır:

Küləkdə titrəyən şamdı ürəyim,

Ümid qoruyarsa sönməz o şamlar.

Gözəllik içində camdı ürəyim,

İşıqdan süzülüb parlar axşamlar.

Ürək insanı ən ali dəyərlərlə birləşdirən humanist körpüdür – ürək həm zəif (şam kimi sönə bilər), həm güclü (dağ kimi ucalar). Şairin emosional təsiri burada zirvədədir: oxucu öz ürəyinin dərinliyində gizlənən nuru hiss edir, humanist empatiya ilə dolur.

İstedadlı sənətkar təbiəti sadəcə fon deyil, həyatın müəllimi kimi görür. Onun şeirlərində təbiət insan aləminin əksi, dəyişikliklərin simvoludur. “Bir payız yağışında” şeiri bu mövzunun şah əsəridir:

Yağış düşür səssizcə, 

Tökülür yarpaq-yarpaq. 

Yaş torpağın qoxusu 

Ləzzətlə duyulacaq.

Payız yağışı burada yenilənmə simvoludur – yay istisinin yorğunluğunu yuyub aparır, kədəri “nisgil”ə çevirir. Ədəbiyyat nümayəndəsi təbiəti elmi dəqiqliklə təsvir edir:

Hər bir fəsil məktəbdir,

Sənə alqış, müəllim.

Bu, ekoloji insani baxışdır, təbiət insana səbr, dözüm öyrədir. Yenilikli təşbehdə isə yağış müəllimdir, yarpaqlar tökülür və həyatın keçiciliyini xatırladır.

“Zamanın üç nəfəsi”ndə təbiət zamanla qovuşur: dünən “kölgədə donub qalan istilik”, sabah “qaranlığın içində gizlənmiş işıqdır". Şair yazır:

Gələcəyin toxumun 

Gizləyən torpaqdır o. 

Əsil sınaq meydanı, 

Cücərən yarpaqdır o.

Təbiət burada toxum-cücərmə amili ilə ümidin simvoluna çevrilir. İnsani mesaj isə keçmişdən gələcəyə körpü qurmaq üçün təbiətin ritminə uyğun yaşamaqdır.

Torpağın nəfəsini və millətin kimliyini yaşadan Zakir İsmayılın poeziyasında vətən torpaq, tarix və həyat birliyidir. “Zamanın üç nəfəsi”ndə vətən dünənin “tarixə dönən kitabı” kimi təcəssüm olunur:

Dünən bərk danışanlar, 

Bu gün susub, lal olub. 

Dünənki qəhrəmanlar, 

Bu gün bir xəyal olub.

Bu, vətən tarixində qəhrəmanlar xəyal olur, amma ümid sabahda cücərir. Şair vətəni “yaş torpağın qoxusu” ilə əlaqələndirir (“Bir payız yağışında”), torpağı vətənin simvolu edir. Oxucu vətən sevgisini torpağın nəfəsində hiss edir, milli kimliyi qəlbən dirildir.

Sevgi Zakir İsmayılın şeirlərində ali hədiyyədir – məhəbbət, çiçək, dəniz. “Sən demə sevgi beləymiş” şeiri isə bu mövzunun incisidir.

Könlümün bağrına düşdü bu baxış,

Sanki ulduz yağdı qaranlıqlardan.

Bu baxış qəlbimə çəkdikcə naxış,

Ruhən keçdim yenə cavanlıqlardan.

Sevgi bu əsərdə təbiətlə qovuşur: baxış “ulduz yağışı”, gözlər “dəniz”, sevgili "ödül”. Yenilikli obrazlar vəs.

Zakir İsmayılın poeziyası ritmik quruluşu ilə seçilir – hər şeir klassik qafiyəni (aabb) müasir azad misralarla birləşdirir. Metaforalar elmi dəqiqliklə doludur: vulkan (ürək), toxum (sabah), sevgi (həyat) Emosional təsir oxucunu sarır, dərd oxuyanda göz yaşardır, sevgi oxuyanda ürək kövrəlir, təbiət oxuyanda nəfəs alır. Şairin humanist yeniliyi dərdi sevgi ilə, keçmişi sabahla, insanı dünya ilə birləşdirməkdir.

Ədəbiyyat xadiminin yaradıcılığı həyat səyahətidir. Dərddən sevgiyə, payızdan bahara. Onun şeirləri oxucunu humanist gözlə baxmağa, təbiəti, vətəni sevməyə, sevgini yaşatmağa çağırır. Bu poeziya əbədidir, çünki hər misrada insan ruhunun nəfəsi var.

Zakir İsmayıl elə şairdir ki, sözləri ilə dünyanı dəyişir, qəlbləri dirildır. Onun yaradıcılığı Azərbaycan ədəbiyyatının parlaq ulduzudur, gələcək nəsillərə mirasdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.01.2026)

Aynur İsmayılova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bu gün yenicə bitirdiyim qısa roman haqqında danışmaq istəyirəm. Əsərin adı “Bəyaz gecələr”dir, müəllifi isə Dostoyevskidir. Qısa roman olmasına baxmayaraq, içində bir çox hadisəni olduqca təsirli şəkildə təsvir edir. Elə bunlardan biri də bu günün ən böyük problemlərindən olan xoşbəxtlik anlayışıdır.

Hal-hazırda əksər insanların ən çox axtardığı və heç cür razı düşmədiyi bir xoşbəxtlik sindromu var. İnsanlar xoşbəxtliyi axtarır, amma nə ilə razılaşacaqlarını bilmirlər. Hər kəs xoşbəxtliyi fərqli görür və fərqli arzulayır. Kim üçün bu, bahalı yaşamdır; kimi üçün sakit bir ev; kimi üçün isə bir şeyə bağlı qalmaqdır.

Dostoyevski bu əsərdə göstərir ki, xoşbəxtlik böyük şeylərdə yox, bir anın içində gizlidir. Və o göstərir ki, xoşbəxtlik sahib olmaq yox, hiss etməkdir. Əsərin qəhrəmanı olan xəyalpərəst oğlan öz sevdiyinə qovuşa bilməsə belə, üzülmür. Çünki onun üçün xoşbəxtlik sadəcə sevilmək deyil, sevməyə icazə verilməkdir.

Bəzən xoşbəxtlik o anın varlığı ilə kifayətlənməkdir. Əsərin sonunda deyilir ki, əgər həyatda bircə dəqiqə belə xoşbəxtsənsə, bu bircə dəqiqə bütün bir insan ömrü üçün azdırmı?

Mən isə deyərdim: bəzən bir dəqiqəlik xoşbəxtlik bir ömrə sığmayacaq qədər çoxdur. Həyatda xoşbəxt olduğun bir dəqiqə belə varsa, həyata tutunacaq gücün var deməkdir. Xoşbəxtsənsə, demək ki, yaşayırsan.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.01.2026)

Nail Zeyniyev, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Səhər yazanda masanın başında otururam, qəhvə hələ istidir, pəncərədən işıq düşür. Sanki başqa adamam. Cümlələr düz gəlir, bir-birinin dalınca. Fikrim həmin an aydındır, əlim tərəddüd etmir. Yazıram və bilirəm nə yazıram.Gecə tamam başqadır...

Lampa işığında tək qalmısan, ətrafın sükut içindədir. Yalnız klaviaturanın səsi eşidilir. Artıq özün deyilsən. Cümlələr gəlir haradansa, özün də bilmirsən hardan. Əlin yazır, beyinin nəzarəti yoxdur.

Səhər yazanda oxucunu düşünürsən. Cümləni uzadanda qısaldırsan, çünki bilirsən ki yorur adamı. Söz seçəndə düşünürsən bu söz düzdürmü, lazımdırmı. Sonra geri silirsən çoxunu, çünki səhər işığında hər artıqlıq gözə dəyir.

Gecə isə silməyə ürəyin gəlmir. Gecə yazılan hər cümlə lazım görünür, hətta qəribə olsa belə. Başqa məntiq işləyir gecə. Səhər oxuyanda özün də təəccüblənirsən - "bunu niyə yazmışam?" deyirsən. Amma o gecə bu cümlə ən təbii şey idi.

Səhər qəhrəman haqqında yazanda onu kənardan görürsən. Deyirsən "o kədərli idi". Gecə isə daxil olursan onun içinə, yazırsan "sinəsində nəsə ağırlaşırdı". İkisi də eyni şeyi deyir, amma tonu fərqlidir.

Maraqlısı budur ki, ikisi də doğrudur. Səhər yazısı oxucuya yol göstərir, gecə yazısı oxucunu özü tapmağa qoyur. Səhər danışır, gecə pıçıldayır.

Çox vaxt gecə yazıb səhər oxuyuram. Bəzi yerləri anlamıram. "Bu nə deməkdir?" deyirəm. Amma silmirəm. Bilirəm ki, o gecə beynimdə bir fikir var idi, indi itib. Bəlkə oxucu tapa bilər onu.

Səhər yazanda redaktə edirsən. Hər cümləni yenidən oxuyursan, düzəldirsən. Gecə isə heç nəyə toxunmursan. Bir nəfəsə yazırsan, dayanmırsan. Çünki dayansan, o hal gedir. Gecə yazmaq axın işidir, səhər yazmaq tikinti.

Bəziləri deyir gecə yazı daha dərindir. Bəziləri deyir səhər yazı daha keyfiyyətlidir. Məncə hər ikisi lazımdır. Gecə yazırsan nə düşünürsənsə, səhər düzəldirsən necə demək lazımdır.

Amma bəzən gecə yazılan bir cümləyə səhər toxuna bilmirsən. Çünki səhər baxanda görürsən ki, bu cümlə qəribədir, qrammatikası düz deyil, amma canı var. Səhər cümləsi düzdür, amma cansız. Və seçim etməli olursan - düzlük istəyirsən, yoxsa can?

Mən adətən canı seçirəm. Çünki düz cümlə hər yerdə var, canlı cümlə isə az tapılır. Və canlı cümlələr çox vaxt gecə yazılır.

Gecə yazanda özünlə danışırsan. Səhər yazanda oxucuyla. Və bu fərq hər şeyi dəyişir. Özünlə danışanda səmimi olursan, açıqsan. Oxucuyla danışanda ölçüb-biçirsən, düşünürsən nə deyəcəksən.

Ona görə gecə yazılar daha şəxsidir. Orada etiraf var, orada zəiflik var. Səhər yazılar isə daha ümumi, daha təmizdir. Gecə pis xəyallar gəlir ağlına, səhər isə yaxşı niyyətlər.

Və bəlkə də ən yaxşı yazı ikisinin qarışığıdır. Gecə yazırsan, səhər düzəldirsən. Gecənin səmimiyyətini saxlayırsan, səhərin aydınlığını əlavə edirsən. Gecə qazırsan, səhər tikərsən.

Bəzən gecə yazdığım bir paraqraf səhər tamam baş tutmaz görünür. Amma oxucu deyir ki, məhz o paraqraf ən çox yadda qalıb. Çünki orada nəsə çiy var, nəsə təbii. Səhər yazılanlar isə çox düzgün, çox təmiz olur amma unudulur.

Yazıçı olmaq ikili həyat yaşamaqdır. Gündüz bir adamsan, gecə başqası. Və hər ikisi yazır. Hər ikisinin də əli lazımdır. Birinin ağlı, o birinin ürəyi.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.01.2026)

Yazıçı-jurnalist Varis müasir Azərbaycan ədəbiyyatında əsasən sosial mövzulara əsaslanan romanları ilə tanınır. Əsərləri Azərbaycanda və xarici ölkələrdə nəşr olunub. Modern.az saytı onunla həmsöhbət olub.

“Ədəbiyyat və incəsənət” Varislə müsahibəni təqdim edir:

- İlk olaraq son yazdığınız kitabdan başlayaq: “İrəvanda xal qalmadı”...

- Bu kitabımda 1431-ci ildə erməni katolikosunun gəlib bizim Qaraqoyunlu hökumətindən sığınacaq istəməsindən ta bu günə qədər olan tarix əks olunub.

O dövrdən bu dövrə kimi olan hadisələri bir romanda vermək çox çətin idi.

Mənə təklif etdilər ki, kitab ya 1988-ci ildə Ermənistandan azərbaycanlıların qovulmasından ya da 50-ci illərin deportasiyasından bəhs etsin. Üçüncü təklif 1918-ci il 31 mart soyqırımının qələmə alınması oldu.

Dedim ki, daha əvvələ baxmaq lazımdır. 1827-ci ildə ruslar İrəvanı 167 gün necə mühasirədə saxlayıblar... Mən 2016-cı ildə Nyu-Yorkda dünya yazıçıları konqresində 58 saat bestseller yazmağın qızıl qaydaları kursunu almışam. Kitabı necə oxunaqlı etmək olar, bilirəm. Ona görə də Uluxan və Selcanı mühasirəyə alınmış İrəvanda bir-birini sevən iki gənc kimi qələmə aldım. Və bu sevgisinin fonunda bütün o tarix verilir.

Kitabın özəlliyi budur ki, arxiv sənədlərindən 1 milyon işarə götürülərək çap edilib. Bu, əsərin sənədlilik tərəfidir.

“İrəvanda xal qalmadı” kitabını tez yazmaq üçün mənə dəstək də var idi. Könüllülər 47 kitabı qısa zamanda oxudular. Onlar arxivlərə gedirdilər, məlumatları elektronlaşdırırdılar.

Fars, erməni, rusdilli tərcüməçilərin də əməyindən istifadə olundu.

Düzdür, Qərbi Azərbaycan icması da öz dilimizdə yazılar təqdim etdi. Amma bunlar çox az idi.

Rus məxəzlərindən – Paskeviçin gündəliyindən istifadə etdik.

Sonda möhtəşəm bir əsər alındı. Elmər Akademiyası müsbət rəy verib. Prezident Administrasiyası və Qərbi Azərbaycan İcmasının dəstəyilə böyük təqdimat keçiriləcək.

Artıq Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin xətti ilə kiçik təqdimatlar keçirmişik.

Sumqayıtda Yeni Azərbaycan Partiyasının təşkilatçılığı ilə tədbir təşkil olunub. Hazırda Gəncədə təqdimatın keçirilməsi planlaşdırılır. Bundan əlavə, Bakıda da belə təqdimat nəzərdə tutulur. Daha sonra dövlət səviyyəsində rəsmi təqdimat olacaq. İnşallah, kitab 2000 tirajla təkrar çap olunacaq.

Qeyd edim ki, təkrar nəşrlərdə kitabın adında “xal” əvəzinə “xan” sözü işlənəcək. Bunu siyasi motiv kimi də görmək olar.

- Sizcə, yazıçı sonradan formalaşır, yoxsa doğulur?

- Məncə, yazıçı doğulur. Sonradan formalaşmaq mümkün deyil. Baxın, bunu mən həmişə belə izah edirəm: Müğənni sonradan necə formalaşa bilər? Onun səsi, tembri var - bu, onun içindən gəlir. Nə qədər məşq eləsən də, nə qədər ustad dərsi alsan da, o təbii tembr yoxdursa, müğənni ola bilməzsən. Yazıçı da eynilə belədir.

Son vaxtlar gənclərlə görüşlərimdə daha çox şəxsi inkişaf mövzularına toxunuram ki, faydası daha çox olsun. Ədəbiyyatdan danışıb sonra bu mövzulara keçirəm. Həmişə də deyirəm ki, “uşaq dünyaya ağ vərəq kimi gəlir” fikri kökündən yanlışdır. İnsan ağ vərəq kimi doğulmur. Min illər boyu formalaşan genetik yaddaş var. İnsan artıq müəyyən qədər “yazılı” gəlir dünyaya. Səndə potensial var, sadəcə onu tanımaq lazımdır.

Bu fikrə aid maraqlı bir nümunə də var. Məşhur yəhudi əsilli amerikalı rəssam haqqında danışmaq istərdim. Bu adam 65 yaşına qədər dərzi olub. Uşaqlığında bir dəfə də olsun şəkil çəkməyib. Amerikada qayda belədir: 65 yaşa çatdınsa, təqaüdə çıxmalısan. Özəl iş olsa belə, işi bağlayırsan. O da dükanını bağlayır və evdə qalır.

Vaxtını necə keçirəcəyini bilmir. Günlərin birində küçədə gedərkən incəsənət mağazasına rast gəlir. Özündən asılı olmayaraq boya, fırça, kətan alır və evdə ilk dəfə rəsm çəkməyə başlayır. “Qız və it” adlı tablo çəkir. Əsər o qədər canlı alınır ki, əldən-ələ gəzir. Hamı deyir: “Bunu peşəkar rəssam çəkib, bir dərzi yox”.

Həmin tablonu Metropoliten Muzeyi yarım milyon dollara alır. Daha sonra o insan məşhur rəssama çevrilir. Deməli, rəssamlıq onun genində var imiş, sadəcə gec üzə çıxıb. Əgər bunu gəncliyində bilsəydi, bəlkə də daha böyük irs yaradardı. “Qız və it” əsəri bu gün də məşhurdur.

Ona görə mən belə qənaətə gəlirəm ki, yazıçı, rəssam, müğənni, rejissor - bunlar fitri istedadla doğulmalıdır.

Alimlik bir qədər fərqlidir: alim həm fitri qabiliyyətə, həm də sonradan qazandığı biliklərə söykənir.

Bu o demək deyil ki, istedad təkbaşına kifayətdir. Əksinə, həyat boyu ustad dərsləri alınmalıdır, çoxlu mütaliə edilməlidir, dünya ölkələri gəzilməli, dünyagörüşü genişlənməlidir. Bunlar olmazsa, istedad da itib gedər.

Bizdə çox istedadlı gənc yazarlar var. Amma ustad dərsi keçməyiblər, oxumurlar, ədəbiyyatşünaslığı bilmirlər. Bir dəfə maraqlı bir hadisə olmuşdu: gənc yazar, yaxşı hekayələr yazan biri mənə dedi: “Müəllim, bilmirəm əsər yazım, yoxsa roman”. Dedim ki, ayıbdır, yaxşı qələmin var, amma ədəbiyyatdan xəbərin yoxdur. Yazıçısansa, ədəbiyyatın nəzəriyyəsini də bilməlisən.

- Roman anlayışına münasibətiniz maraqlıdır: Siz romanı necə izah edərdiniz?

- Roman riyazi bir anlayışdır. Hesab kimidir. Roman nədir, bilirsiniz? Dəqiq hesablamadır. Elə-belə oturub “roman yazıram” deməklə yazmaq olmaz. Bəzi yazıçılar var, otururlar yazmağa, axırını özləri də bilmirlər - nə alınar alınar. Elə şey olmur. Roman orqanizmdir. Orqanizmi təsəvvür edin: başı haradadır, ayağı haradadır, ürəyi, böyrəyi haradadır - bunların hamısı əvvəlcədən bəllidir. Sən onu görmədən necə yazırsan? Əvvəl canlandırmalısan, strukturu beynində qurmalısan, sonra yazmalısan.

- Dediniz ki, yazıçı doğulur. Bəs özünüz orta məktəb illərində özünüzü yazıçı kimi görürdünüz?

- Mən lap balaca - beş yaşım olanda yazırdım. Sol əlimlə yazırdım, özü də çap hərfləri ilə, kiril əlifbası ilə. Beş yaşımda “Varisin kitabı” adlı kitab düzəltmişdim. Anam evə dəftərlər gətirirdi. O Sumqayıtda aparıcı iqtisadçı işləyirdi. Atam isə kimya-texnologiya texnikumunda baş müəllim, eyni zamanda filologiya elmləri namizədi idi. Yəni mən kitabların içində böyümüşəm.

Sumqayıtdakı evimizdə təxminən 3000 kitab var idi. Kitab şkafları bəs etmirdi, divar boyu xüsusi rəflər düzəltmişdik. Otaqlar, eyvan - hər yer kitab idi.

Təbii ki, o yaşda adam kitab yazmaz. İndi baxanda gülürəm: felyetonlar, romanlar, pyeslər, povestlər. Bu sözləri haradan tapmışam, bilmirəm. Düzmüşəm oraya.

Məktəbli olanda sevgililər üçün qonorarla şeir də yazırdım. 

- Bəs adınızın ədəbiyyat sahəsində rol oynadığını düşünürsünüzmü?

- Bəli, düşünürəm. İnsanların adları onların taleyinə təsir edir. Bu, qədimdən gələn bir anlayışdır. Valideyn uşaq üçün ad seçəndə düşünməlidir ki, bu ad nə deməkdir. Sovet dövründə gülməli adlar qoyurdular - Traktor, Kombayn və sair. Bu düzgün deyildi. Ad məsuliyyətdir.

Mənim adım təsadüfi qoyulmayıb. Atam məqsədli şəkildə bu adı seçmişdi. O düşünürdü ki, bu uşaq ədəbiyyatın varisi olacaq. Yəni mənim adım da, mühitim də, böyüdüyüm ailə də məni yazıya tərəf aparıb.

- Uşaqlıq illərində ədəbiyyat mühiti ilə birbaşa təmasınız olubmu?

- Mən balaca olanda atam texnikumda tez-tez böyük şair və yazıçıların tələbələrlə görüşlərini təşkil edirdi. Həmişə də məni özü ilə aparırdı. Təsəvvür edin, balaca uşaq idim, amma canlı olaraq o mühiti görürdüm. Sumqayıt texnikumunda keçirilən həmin görüşlərdə Bəxtiyar Vahabzadə, Nəriman Həsənzadə, Nüsrət Kəsəmənli, Cabir Novruz kimi böyük ədəbiyyat adamlarını görmüşəm.

- Siz həm də jurnalist fəaliyyətinizlə tanınırsınız. Jurnalistika yazıçılığınıza necə təsir edib?

- Mən Əməkdar jurnalistəm. Jurnalistika yazıçılıq üçün böyük məktəbdir. Məsələn, Markesi götürək - o bu işə möhür vurub. Jurnalistika ilə yazıçılığın sintezi burada açıq görünür.

Ümumiyyətlə, yazıçının oxucunu cəlb etmək üçün cəmi üç abzas şansı var. Üç abzasda oxucunu tutdunsa, oxucu sənindir. Tutmadınsa, sonra nə qədər gözəl yazsan da, faydası yoxdur. İnternet, mobil telefon dövründə oxucunu cəlb etmək çox çətindir.

- Bəs yazıçının əsas məqsədi nə olmalıdır?

- Yazıçının mütləq mesajı olmalıdır. Sovet ideologiyasında deyilirdi ki, ədəbiyyat proletariatın işidir, Leninin sözüdür. Biz bunu məktəbdə də keçmişik. Sovet dövründə ədəbiyyat və mədəniyyət dövlət ideologiyasının aləti idi. Ona görə də yazıçılar partiyadan, kolxozdan yazmağa məcbur idilər. Dövr elə idi.

Mikayıl Müşfiq türkçülükdə, pantürkizmdə suçlandı və güllələndi. O da bir müddət kommunizmdən, “işıqlı sabahdan” yazmağa cəhd etdi, amma ruhən o qəlibə sığmadı. İçindən gəlmədi.

Bu gün ədəbiyyat nə təkcə ideologiyadır, nə də yalnız estetik zövq. Bu gün ədəbiyyat həm siyasətdir, həm iqtisadiyyatdır, həm informasiyadır.

- Bədii əsər yazırsınız və bunu sənədli əsaslar üzərində qurduğunuzu deyirsiniz. Əsas yükü bədii tərəfdə, yoxsa sənəddə görürsünüz?

- Əsas prioritet mesajdır. Hər bir əsərin mesajı olmalıdır. Yüz il sonra bugünkü ədəbiyyatı oxuyanda insanlar nəyi anlayacaqlar? Sadəcə məişət dramınımı? Sovet dövründə sevgi romanları böyük tirajla çıxırdı, amma bu gün oxunmur.

Bu gün trend başqa cürdür. Məsələn, “Qırmızı ləçəklər” romanında əsas mesaj Xocalı faciəsidir. Xocalı soyqırımıdır. Amma bu mesaj sevgi xətti üzərindən verilir. Necə ki, “Əli və Nino” romanında 1920-ci il işğalı Əli ilə Ninonon sevgisi fonunda təqdim olunur. Ona görə bütün dünya oxuyur.

- İlk romanınızla bağlı nə deyə bilərsiniz?

- Mənim ilk romanım 2008-ci ildə 10 min tirajla çap olundu. O zaman auditoriya məni yazıçı kimi yox, jurnalist kimi tanıyırdı. “168 saat” qəzeti dövrünün ən trend nəşrlərindən idi və mən orada işləmişdim. Televiziyada da fəaliyyətim var idi.

Ən böyük tirajın 500 ədəd olan vaxtı bu, inanılmaz risk idi. Kitabın üzərində də yazılmışdı: “Kitab oxumağın zamanı yetişdi”. Bu, həm çağırış idi, həm mesaj.

Doğrudan da əvvəlki dövr üçün bu, inanılmaz risk idi. İlk romanım 10 min tirajlı ədəbiyyatımın üzərində belə bir cümlə yazılmışdı: “Kitab oxumağın zamanı yetişdi.”

O dövrdə ölkədə demək olar ki, kitab mağazaları yox idi. Külli nəşr üçün astronomik məbləğ tələb olunurdu. Üstəlik, məni yazıçı kimi demək olar ki, heç kim tanımırdı.

Lakin bütün kitablar satıldı. Əsərimə böyük maraq yaranıbmış.

- İlkin mərhələdə ədəbiyyatçı yox, jurnalistikanı seçməyinizin səbəbi nə idi?

- Düzdür, 1990-cı illərdə İsmayıl Şıxlı haqqımda “Azərbaycan ədəbiyyatına Varis gəlir” yazaraq anons etmişdi. Amma mən birbaşa ədəbiyyata gəlmədim, jurnalistikaya yönəldim. Bunun da səbəbi vardı.

1990-cı illərdə cəmiyyət tamamilə siyasiləşmişdi: Qarabağ müharibəsi, 20 Yanvar faciəsi, müstəqillik prosesi… Kitab mağazaları bazarlara, valyuta dükanlarına çevrilmişdi. Mən gördüm ki, bu şəraitdə ədəbiyyata gəlsəm, təsir gücüm olmayacaq. Ona görə də özüm üçün daha təsirli platforma kimi jurnalistikanı seçdim. İnsan özünün ən güclü zərbələrini yaşadığı zamanın ən zəif vaxtına saxlamalıdır...

- Bəs 2008-ci ildə ədəbiyyata gəlmək gec olmadı?

- Əksinə, zamanı idi. 1990-cı illərdən 2008-ci ilə qədər böyük yazı bazası da toplamışdım. Həm təcrübə, həm də oxucu auditoriyası baxımından püxtələşmişdim. O vaxt Azərbaycan Dövlət Televiziyasında Sosioloji araşdırmalar departamentinin direktoru idim. Müntəzəm rəy sorğuları keçirirdik.

Sorğulardan birində “Mütaliə edirsinizmi” sualının nəticələrinə baxdım və orta statistik oxucunun gənc, tələbə olduğunu müəyyənləşdirdim. Müstəqillik dövründə ədəbiyyata maraq azalsa da, əslində yeni bir oxucu nəsli formalaşmışdı. Əlifba dəyişikliyi, kitab küliyyatlarının əlçatmazlığı müəyyən boşluq yaratmışdı, amma bu boşluq oxucu yoxluğu demək deyildi.

Yəni oxucu vardı, amma ona uyğun əsər yox idi. Poeziya inkişaf edirdi, çünki qısa idi, asan qavranılırdı. Sosial şəbəkələr yenicə yayılmağa başlamışdı. Hamı düşünürdü ki, roman dövrü bitib. Amma mən sorğulara baxdım və gördüm ki, sadəcə, oxucuya müraciət edən yazıçı lazımdır.

O dövrdə yalnız Çingiz Abdullayev sistemli şəkildə böyük tirajlarla çap olunurdu. Digər yazıçılar isə dövrün tələbinə uyğunlaşa bilmirdilər. Mən də qərara gəldim ki, ilk romanım gənclərə ünvanlansın.

Yazıçı hədəf auditoriyasını bilməlidir. Kim üçün yazdığını, nəyi demək istədiyini və cəmiyyətin hansı sosial sifariş verdiyini anlamalıdır. İlk romanım sevgi romanı idi, amma bu, təsadüfi seçim deyildi.

Romanın adı “Sonuncu ölən ümidlərdir” idi. Bir hissəsini gənclərə pulsuz payladıq, əsasən, universitetlərdə. Qalan nüsxələrdə oxucular üçün əlaqə vasitələri - telefon, e-mail göstərilmişdi ki, rəy bildirsinlər. Auditoriyam konkret olaraq gənclər idi.

- Nəticə necə oldu?

- Altı ay ərzində bütün tiraj satıldı. Kitab ölkədə geniş müzakirə olundu. Bu günə qədər də müstəqil Azərbaycanda ən çox oxunan romanlardan biridir. Hazırda səkkizinci tirajı çıxarmışıq, doqquzuncu nəşrə hazırlaşırıq. Arada pirat nəşrlər də oldu.

Hamı bu romanımı sevgi romanı kimi qəbul edirdi, amma əsas mesaj belə idi: məqsəd vasitələri doğruldurmu? Cəmiyyətdə insanlar məqsədə çatmaq üçün hər vasitəni - əyri yolları, əxlaqsızlığı, pozğunluğu normal qəbul edirlər. Roman bu düşüncəni sorğulayırdı.

Yəni sevgi yalnız bədii xətt idi. Əsas ideya insanın mənəvi seçimləri, məqsəd və dəyərlər arasındakı ziddiyyət idi.

O vaxt yadıma gəlir. Bəzi ədəbiyyatçılar "Space" televiziyasında canlı efirə çıxıb deyirdilər: “Varisi oxumayın, bizi oxuyun. Varis nə yazıb ki, sevgi romanıdır da. Biz də yaza bilərik".
Onlara cavabım sadə idi: yazın, niyə yazmırsınız?!

Bir az əvvəl bəhs etdiyim əsərin məğzini bir də vurğulayım. Əslində bu əsər sadəcə sevgi romanı deyildi. Bəli, janr etibarilə sevgi romanı idi, amma onun güclü sosial mesajı vardı.

Hamımızın bildiyi məşhur bir fikir var: “Məqsəd vasitələri doğruldur”. İnsanlar çox vaxt məqsədə çatmaq üçün istənilən yolu məqbul sayırlar — pul qazanmaq, nüfuz əldə etmək naminə əyri yollara əl atırlar, əxlaqi sərhədləri keçirlər.

Romanın qəhrəmanı da bu düşüncə ilə yaşayır. O, varlı olmaq, nüfuz qazanmaq üçün həyatını ləkələyir. Nəticədə məqsədinə çatır, zirvəyə yüksəlir. Amma günlərin birində qaça bilmədiyi vicdanın qarşısında hesab verməli olur..

Pulla həyat şəraitini dəyişə bilərsən, amma ləkəli vicdanı satıb yenisini ala bilməzsən..

Əsərin qəhrəmanı sonda qazandıqlarının hamısından imtina edir və etiraf edir ki, məqsəd vasitələri doğrultmurmuş.

Bu haqda bir maraqlı faktı da deyim. Əsərə gələn 25 min rəyi toplamışdım. Bu yolla Ginnesin Rekordlar kitabına düşmək istəyirdim. Sonra məşhurluq bir az başımı qatdı və bu ideya yarımçıq qaldı. 

Rəylərinə baxanda inanılmaz mənzərə görürdüm. Yüzlərlə qadın yazırdı ki, bu romanı oxuyandan sonra yanlış həyat tərzindən imtina edib. Bu artıq sosial mesajdır. Bu, təkcə ədəbiyyat deyil, həm də cəmiyyətə verilən töhfədir.

- Bir fikriniz var: Detektiv janr məqsədsiz, mahiyyətsiz yazıdır, əsl ədəbiyyat deyil. Bununla belə Azərbaycan oxucusu bu janrı kifayət qədər oxuyur. Nə baş verir? Oxucu siz qeyd etdiyiniz mənasızlığı fəhm edə bilmirmi?

- Oxucunun buna meyl etməsi izləyicinin TikTok-a və ya hansısa mənasız bir şeyə alüdə olması ilə eynidir.

- Özünüz kimi oxuyursunuz?

- Çox oxuduğum və sevdiyim yazıçılar var. Onlardan biri Haruki Murakamidir. Murakami hələ də Nobel mükafatı ala bilməyib.

Digər sevdiyim yazıçı isə Orxan Pamukdur. Orxan Pamuk çox güclü qələmə malik yazıçıdır və əsərlərində müxtəlif rənglər, dərin psixoloji qatlar və sosial mövzular yer alır. Onun yazıçı kimi böyüklüyünü danmaq olmaz.

Lakin siyasi baxışları başqadır. Erməni məsələsi ilə bağlı mövqeyi bir türk olaraq mənə yaxın deyil.

Buna baxmayaraq, Orxan Pamuk böyük yazıçıdır və onun ədəbi gücü danılmazdır.

Yazıçılıqdan əlavə, həm də oxucuyam. Ədəbiyyat missioneri kimi Afrika ədəbiyyatı da mənə maraqlıdır.

Bir dəfə kitab dükanında həm də alıcı olan nadir yazıçı kimi fotomu da çəkiblər. Kitab yazıb onu sevdirmək üçün əvvəl özün kitab oxumalısan.

- Yazıçı kimi qırmızı xəttiniz nələrdir?

- Milli mənəvi dəyərlərin əleyhinə yazmaram. Qırmızı cizgimdir. Narkomaniyanın qatı əleyhdarıyam. Dövlət və müstəqillik mənə müqəddəs məfhumlardır.

Yadıma gəlir, bir dəfə oxucum “Sonuncu ölən ümidlərdir” əsərinə görə məni qınadı. Oxuduqca düşüncələrə, yazının sehrinə dalıbmış. Əsərdə xəyalında özünün yaratdığı səhnənin kitabda yazıldığını zənn edibmiş. Bu da yəqin qırmızı xətli, lakin qüvvətli alt mənalı əsərin oxucudakı təsiri imiş...

- Varis bəy, Yazıçılar Birliyində sədr vəzifəsində dəyişiklik olmalıdırmı?

- Yazıçı Anardan nə istəyirlər? Anara hörmətsizlik ədəbiyyata hörmətsizlikdir. Anar, Kamal Abdulla, Ramiz Rövşən... Onlar bizim yaşlı nəslimizdir, bir-bir gedirlər. Onların qədrini bilmək lazımdır. Tutaq ki, bir cavan gəlib oturdu sədr vəzifəsində. Nəyi dəyişəcək? Kimsə birliyə üzv olmaq istəyir, ola bilmir, başlayır Anarı tənqid etməyə. Köhnə siyahı ilə 10-15 nəfərin ev növbəsi qalmışdı. Onu verəndə az qaldılar, Anarı güllələsinlər.  

- Ədəbiyyatçılara dövlət mükafatının verilməsinə münasibətiniz necədir? Son zamanlar yaxşı əsər yazanlara böyük məbləğdə pul mükafatları veriləcəyi haqda müzakirələr gedir.

- Dövlət mükafatları məsələsinə gəlincə, əlbəttə, hər yazıçı kimi mən də bunu arzulayıram. Amma hesab edirəm ki, mükafat subyektiv seçimlə deyil, əsərin oxunması, təsir və ictimai rezonansı əsasında verilməlidir. Dünyada böyük ədəbiyyat mükafatları da bu prinsiplə işləyir. Əgər bir qalibi ki auditoriya yox, münsif seçir, onun obyektivliyində şübhə var.

- Rusiya Yazıçılar Birliyinin üzvüsünüz. Rusiya-Ukrayna müharibəsi başlandıqdan sonra birlik üzvü olaraq etirazınızı büruzə verdinizmi?

- Mən beynəlxalq platformalarda qalmağın tərəfdarıyam. Rusiyanın-Ukrayna müharibəsini pisləmişəm. Amma platformanı tam tərk etmək bəzən öz həqiqətlərimizi çatdırmaq imkanlarını da itirmək deməkdir. Mənim mövqeyim aydındır: ədalətsizliyə qarşıyam, amma ədəbiyyat ocaqlarını tərk etmək olmaz.

- 2025-ci il Azərbaycanda hansı ədəbi hadisə ilə yadda qaldı?

- Ötən il ölkənin ədəbiyyat aləmində yadda qalan hadisə olmadı. Bilirsiniz, bunun üçün əvvəl ona zəmin yaratmaq lazımdır. Yəni baza olmalıdır.

Məsələn, hansısa gənc yazıçıya dəstəkdən danışaq. Əsərlərini çap etdirir. Özü dayanıb başlayır satmağa. Bəs bu qədər kitab mağazaları nə üçündür? Gənc yazarlara dəstək olmaq lazımdır. Onların kitabları alınmalıdır.

- AYB sədri Anar belə istedadlı gənclərə heç olmasa, bir satış mərkəzi yarada bilməzmi? Məsələn, Kəramət Böyükçöl avtobusda satışla məşğul olmalıdırmı?

- Bayaq qeyd etdiyim kimi, əslində özləri satmamalıdır. Bu doğru deyil.

Yazıçılar Birliyi bu yöndə iş apardı. “Bayatı” kitab mağazası müvafiq təyinatda idi. Ancaq məsələ budur ki, Birliyin üzvü çoxdur. Təklifi tam sərgiləmək üçün uyğun bazar hələ yoxdur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.01.2026)