Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və İncəsənət"

O, əmmaməli idi, amma düşüncəsi çərçivəli deyildi. O, din xadimi idi, amma qəlib adamı deyildi. Ona baxanda klassik ruhani obrazı görürdün, danışanda isə müasir dünyanın içindən keçən bir zəka ilə qarşılaşırdın. Bəlkə də buna görə bəzi insanlar onu zarafatla, bəziləri isə dərin hörmətlə “kostyumlu övliya” adlandırırdı.

Bu ifadə təsadüfi deyildi. Çünki o, dinlə müasirliyin qarşı-qarşıya qoyulduğu bir dövrdə, kostyumla minbər arasında körpü qurmağı bacarmışdı. O, dini həyatın içindən çıxarıb gündəlik həyatın mərkəzinə gətirirdi — ailə münasibətlərindən, sosial ədalətdən, vətəndaş məsuliyyətindən danışırdı. Onun üçün iman yalnız ibadət saatı deyildi; davranış forması idi.

Sakitliyin gücü

Bəzi adamlar səsini qaldıraraq təsir edir. O isə səsini endirərək yadda qalırdı. Nitqlərində emosional partlayış yox idi. Amma sözün çəkisi vardı. O, mübahisəli mövzularda belə qarşı tərəfi aşağılamağı yox, anlamağı seçirdi. Bu isə nadir keyfiyyətdir.

Televiziya debatlarında, ictimai müzakirələrdə, sosial şəbəkələrdə yaranan gərgin atmosferdə onun mövqeyi fərqli idi: radikal yox, rasional. Qorxu dili yox, izah dili. Hökm yox, hikmət.

Din və zaman

Onun ən böyük fərqi bəlkə də dinlə zaman arasında düşmənçilik axtarmamasında idi. O, müasir dünyanı inkar etmirdi; onu anlamağa çalışırdı. Gənclərlə danışanda onların dilini tapırdı. Qadağa siyahısı təqdim etmirdi, məsuliyyət anlayışı aşılayırdı.

Bu yanaşma onu təkcə məscid cəmiyyətinin yox, daha geniş auditoriyanın diqqət mərkəzinə gətirmişdi. Çünki o, dini yalnız mərasim çərçivəsində təqdim etmirdi. O, dini insanın daxilindəki vicdan mexanizmi kimi izah edirdi.

İldönümündə düşünərkən

Vəfatının ildönümündə - o, 2023-cü ilin 2 martında – 49 yaşında dünyadan köçmüşdür - bir sual daha da aktuallaşır: niyə onun yoxluğu hiss olunur? Çünki o, sadəcə danışan adam deyildi — o, balans yaradan idi. Sərtliyin və həssaslığın, ənənənin və müasirliyin, imanla ağlın arasında incə bir xətt çəkirdi.

“Kostyumlu övliya” ifadəsi bəlkə də metaforadır. Amma bu metaforanın içində bir həqiqət var: o, zahiri ilə batini arasında uçurum yaratmayan bir şəxsiyyət idi. Daxili ilə xarici arasında harmoniya qurmuşdu.

Bəzi insanlar dünyadan köçür, amma fikri qalır. Bəzi səslər susur, amma üslubu yaşayır. Onu xatırlamaq yalnız bir dini lideri anmaq deyil — bu, sakit danışmağın, düşünərək mövqe bildirməyin və məsuliyyətli sözün dəyərini xatırlamaqdır.

Bəlkə də ən böyük övliyalıq elə budur: insanlara qorxu yox, düşüncə miras qoymaq.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.03.2026)

27 fevral 2026-cı il tarixində Qırğız Respublikasının sədrliyi ilə Bişkek şəhərində, “Ala-Arça” Dövlət iqamətgahında Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun Şurasının Üçüncü iclası keçirilib.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalına Fonddan verilən məlumata görə, iclasda Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun prezidenti xanım Aktotı Raimkulova, Qırğız Respublikasının Mədəniyyət, İnformasiya və Gənclər Siyasəti naziri cənab Mirbek Mambetaliyev, Özbəkistan Respublikasının Mədəniyyət naziri cənab Ozodbek Nazarbekov, Azərbaycan Respublikası mədəniyyət nazirinin müavini xanım Səadət Yusifova, Qazaxıstan Respublikasının Mədəniyyət və İnformasiya üzrə nazir müavini cənab Aybek Sıdıkov, Türkiyə Respublikasının Qırğız Respublikasındakı fövqəladə və səlahiyyətli səfiri cənab Mekin Mustafa Kemal Ökəm, Türk Dövlətləri Təşkilatının Baş katibi cənab Kubanıçbek Ömüralıyev, eləcə də Türk dövlətlərinin müvafiq dövlət qurumlarının digər nümayəndələri iştirak ediblər.

İclas çərçivəsində Fondun 2025-ci il üzrə fəaliyyəti haqqında hesabat təqdim olunub, həyata keçirilən layihə və təşəbbüslərin icra vəziyyəti nəzərdən keçirilib, həmçinin 2026–2027-ci illər üçün prioritet fəaliyyət istiqamətləri müzakirə edilib.

İclasın yekununda Şura üzvləri nəzərdə tutulmuş layihələrin ardıcıl şəkildə həyata keçirilməsinə sadiqliyini bir daha təsdiq edərək, türk dövlətləri arasında mədəni əməkdaşlığın daha da inkişaf etdirilməsi, birgə beynəlxalq təşəbbüslərin genişləndirilməsi, mədəni irsin qorunması və təbliği sahəsində qarşılıqlı fəaliyyətin gücləndirilməsi, eləcə də türk dünyasının vahid humanitar məkanının möhkəmləndirilməsi istiqamətində qarşıdakı dövr üçün əsas hədəfləri təsdiqləyiblər.

Qeyd edək ki, Fondun Şurasının birinci iclası 2024-cü ildə Azərbaycan Respublikasında, ikinci iclası 2025-ci ildə Qazaxıstan Respublikasında keçirilmiş, üçüncü iclas isə illik görüşlər ənənəsini davam etdirərək carı 2026-cı ildə Qırğız Respublikasında baş tutub.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.03.2026)

Nemət Tahir,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Bu gün “Unutmadıq” rubrikasında talenin yazısı ilə telefonçuluqdan əsirliyə, sonra ictimai xadimliyə və yazarlığa qədər yol keçmiş bir xanım barədə danışacağıq. Unutmadıqlarımız sırasında o da var, əlbəttə.

Dürdanə Ağayeva 1972-ci ilin 12 yanvarında Xocalı şəhərində anadan olub. Xocalı faciəsi zamanı 20 yaşı olan Dürdanə Ağayeva Xocalı rabitə qovşağında telefonçu işləyib. 25 fevral gecəsi Xocalıya edilən hücum zamanı Çətik meşəsinə qaçaraq sağ qalmağa çalışan Dürdanə xanım, Çingiz Mustafayevin Xocalı qurbanlarını çəkdiyi anlarda yaralanıb və qardaşı Elşadla birgə ermənilər tərəfindən əsir götürülüb.

Ayağından güllə yarası alan Dürdanə Ağayeva 8 gün  erməni əsirliyində çox ağır işgəncələrə məruz qalıb. Onu saatlarla soyuq suda saxlayıblar, zəncirlə, kəmərlə, dəyənəklə döyüblər. Amma bütün bu işgəncələrə baxmayaraq, Dürdanə xanım qardaşının yanında qalmağa qərar verib.

Dürdanə Ağayeva Milli Qəhrəman Allahverdi Bağırovun cəsarəti  sayəsində əsirlikdən xilas olub və digər əsirlərlə birgə bir gecədə geri qaytarılıb. 1992-ci ilin 4 martında əsirlikdən azad edilən Dürdanə xanım dərin psixoloji sarsıntı yaşasa da,  həyatına davam ermək üçün özündə güc tapıb.

Dürdanə xanım Xocalı həqiqətlərini dünyaya çatdırmaq üçün fəal kimi çalışıb və "Erməni Zindanında 8 Gün" adlı kitabını yazıb. Xocalının azad edilməsi Dürdanə Ağayevanın ən böyük arzusu idi. Xəstəliyinin son dövründə, Xocalının azad edildiyini eşidən an, sevincdən heykəl kimi yerində donub qalıb. Bu an onun həyatının ən böyük, ən sevindirici anı olub.  Dürdanə Ağayeva uzun illər xərçənglə mübarizə apardıqdan sonra 2024-cü ilin 4 avqustunda dünyasını dəyişib. Onun xatirəsi Xocalı və Azərbaycanın tarixinə sonsuza qədər həkk olunub.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(28.02.2026)

Fatimə Məmmədova, “Ədəbiyyat və İncəsənət”

Milli Qəhrəman Füzuli Rüstəmovun xatirəsinə həsr olunan anım tədbiri keçirilib. Tədbir Azərbaycan Respublikasının himni ilə başlanılıb. Daha sonra şəhidlər bir dəqiqəlik sükütla yad edilib.

Tədbirdə şəhidin ailə üzvləri, döyüş yoldaşları, ictimaiyyət nümayəndələri və ziyalılar iştirak ediblər.

Çıxış edənlər bildiriblər ki, müharibəni qazanmaq mümkün olsa da, bu qələbə böyük itkilər bahasına başa gəlib. Birinci Qarabağ müharibəsində 20 minə yaxın şəhid verildiyi vurğulanıb, onların qisasının Ali Baş Komandanın rəhbərliyi, qazilərin və şəhidlərin şücaəti sayəsində alındığı qeyd olunub.

Tədbirdə Füzuli Rüstəmovun döyüş yolundan danışılıb. Bildirilib ki, o, hadisələr zamanı istəsəydi həyatını xilas edə bilərdi. Lakin o, son ana qədər insanlara kömək etməyi seçib və qəhrəmancasına şəhid olub. Qeyd edilib ki, Füzuli Rüstəmov təkcə Xocalının deyil, bütövlükdə Azərbaycanın qəhrəmanıdır.

Onun haqqında yazılmış “İgid ömrü” kitabının müəllifi, yazıçı-publisist Məlikməmməd Zöhrablı çıxışında bildirib ki, kitabın adını seçmək asan olmayıb. Müəllif qeyd edib ki, Füzuli Rüstəmov dəfələrlə mühasirədə qalan insanları xilas edib, sonuncu dəfə isə səhərə yaxın boğazından vurularaq ağır yaralanıb və çoxlu qan itirdiyindən dünyasını dəyişib.

Tədbirdə çıxış edənlər Prezidentin şəhid ailələrinə göstərdiyi diqqət və qayğını da xüsusi vurğulayıblar. Qeyd olunub ki, dövlət başçısının şəhid ailələri ilə səmimi görüşləri bu diqqətin bariz nümunəsidir.

Anım mərasimində Füzuli Rüstəmovun həyat və döyüş yolundan bəhs edən xatirələr səsləndirilib, onun əziz xatirəsi ehtiramla yad edilib.

Ermənilərin “genosid günü” kimi qeyd etdikləri tarixdə əsir düşən azərbaycanlı həkim Məmməd Nagiyevin taleyi tədbirdə xüsusi olaraq xatırlanıb. Bildirilib ki, o, əsirlikdə olmasına baxmayaraq, yaralılara yardım etməkdən imtina etməyib. Sarğı üçün tibbi ləvazimat tapılmadıqda köynəyinin qollarını kəsərək yaralının yarasını bağlayıb.

Şahidlərin sözlərinə görə, ermənilər onu edama apararkən qadınlar və qızlar fəryad edərək, “Üç balam var idi, üçünü də əlimdən aldınız” deyə haray çəkiblər. Bu səhnələrin iştirakçıların yaddaşında silinməz iz buraxdığı vurğulanıb.

Tədbirdə Şamil və Hüseynağanın əsirlik xatirələri də danışılıb. Qeyd olunub ki, Hüseynağanı əsirlik zamanı buzun üzərinə qoyaraq işgəncə veriblər, ondan müxtəlif məlumatlar tələb ediblər. Daha sonra uşaqlarını gətiriblər. Üst-başı qan içində olduğu üçün uşaqlar atasına yaxınlaşmağa qorxublar. Onun gözü qarşısında Faiq Əliməmmədovun bədəninə 32 güllə yeridildiyi bildirilib. Hüseynağanın çənəsi sındırılıb.

Daha sonra anasını çağırıblar. Anası oğlunu aparmaq istəyəndə ona meyit olduğunu deyiblər. Ana son dəfə sağollaşmaq istədiyini bildirib. Dayısı isə onun öldüyünü deyərək tələsdirib. Lakin ana oğlunun burnunda su olduğunu görərək nəfəs aldığını hiss edib. Nəbzi yoxlanıldıqda Hüseynağanın sağ olduğu məlum olub. O, müalicəyə göndərilib və altı ay sonra ailəsinə qovuşa bilib.

Çıxış edənlər qeyd ediblər ki, o, ölümə aparıldığını bildiyi halda belə heç kimin adını çəkməyib, heç kəsi satmayıb.

Tədbirdə vurğulanıb ki, bu cür hadisələr xalqın yaddaşında silinməz iz qoyur və əsirlikdə belə insanlıq və ləyaqətin qorunduğunu göstərir.

Xocalı Soyqırımını Tanıtma" ictimai birliyinin sədri, jurnalist Şamil Sabiroğlu  açıqlamasında Xocalı soyqırımı zamanı çəkdikləri şəkillərin bəzilərini hələ də yayımlamadığını deyib:

"O zamanların şərtləri ilə yayımlaya bilməzdim.  Artıq müstəqilliyimizə də qovuşmuşuq. Lakin bir gün arxivdə yerləşdirə bilərəm. Bu görüntülər elə görüntülərdir ki, sakinlərin amansızca  öldürüldüyünün sübütudur. Bəlkə də o gördüklərimdən sonra saçlarım ağardı".

Ş.Sabiroğlu qeyd edib ki, Fizulinin 60 illik yubileyi keçirildi . Lakin o həyatda yoxdur".

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(28.02.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bəzən bir yazıçıya məşhurluğu, tarixdə qalması üçün cəmi bir əsər kifayət edir. Ənvər Məmmədxanlıya “Buz heykəl” kifayət etdiyi kimi.

Ənvər Məmmədxanlı 1913-cü il fevralın 28-də Göyçay şəhərində doğulub. Burada ibtidai məktəbi bitirdikdən sonra Bakıda N. Nərimanov adına Sənaye texnikomunda təhsil alıb. Sonra Bakıda mexaniki zavodda, energetika və elektrikləşdirmə idarəsində texnik, Azərbaycan Neft İnstitutu nəzdində olan elmi-tədqiqat institutunda texnik-elektrik işləyib. Eyni zamanda Azərbaycan Neft İnstitutunda iki il qiyabi təhsil alıb.

Azərnəşrin bədii şöbəsində redaktor və tərcüməçi (1934–1936), Moskvada Ali Kinematoqrafiya İnstitutunda müdavim, "Azərbaycanfilm" kinostudiyasında ssenari şöbəsinin rəisi (1941–1942), İkinci dünya müharibəsi dövründə cənub-qərb cəbhəsində "Qızıl Ordu" cəbhə qəzetinin Azərbaycan redaksiyasının xüsusi müxbiri olub. Sonra redaksiya ilə birlikdə Stalinqrada göndərilib.

 1942-ci ilin axırlarında bir qrup Azərbaycan yazıçısı ilə Şimali Qafqaz cəbhəsində, 416-cı diviziyada olub. Bakıda Azərbaycan Radio Verilişləri Komitəsində redaktor kimi çalışıb. Yenidən Zaqafqaziya cəbhəsinə, oradan İrana hərbi xidmətə göndərilib. Təbrizdə nəşr olunan "Vətən yolunda" ordu qəzeti redaksiyasıda xüsusi müxbir kimi çalışıb. Ordudan tərxis ediləndən sonra "Azərbaycanfilm" kinostudiyasının ssenari redaksiya heyətinin baş redaktoru olub.

Əsərləri

- Burulğan

- Bakı gecələri (hekayələr)

- Ayna (kinossenari)

- Analar və yollar

- Dirilik çeşməsi

- Buz heykəl

- Qərbə atəş

Ənvər Məmmədxanlı Avropa və rus klassik yazıçılarından tərcümələr edib. Kuba (1967), Türkiyə (1968), İspaniyada (1980) Sovet nümayəndə heyəti tərkibində səfərdə olub. İki dəfə "Şərəf nişanı" (1946–1949), "Qırmızı Əmək bayrağı" (1980–1983) və "İkinci dünya müharibəsi" (ikinci dərəcəli) ordenləri, döyüş medalları ilə təltif olunub. 1990-cı il dekabrın 19-da Bakıda vəfat edib. Fəxri xiyabanda dəfn olunub.

Tanınmış yazıçı, nasir, kinodramaturq, ssenarist, tərcüməçi Ənvər Məmmədxanlı... XX əsr Azərbaycan nəsrində lirik-romantik üslubun yaradıcılarından olan bu yazıçı istər müasir, istərsə də tarixi mövzularda dəyərli əsərlər yazaraq nəsr və dramaturgiyamızda iz qoyub. Daha çox  "Buz heykəl", "Od içində", "Ananın ölümü", "Silahlı dağlar", "Qanlı möhür" pyesləri ilə geniş oxucu kütləsi qazanıb

Yazıçı xalq şairi Rəsul Rza ilə həm xalaoğlu, həm əmioğlu olub. Ənvər Məmmədxanlı "Babək" romanını qələmə alsa da, romanı tamamlaya bilməyib. Yazıçının ölümündən sonra Anar həmin romanı və "Babək" kinossenarisini birləşdirib "Azərbaycan" jurnalında çap etdirib.

"Respublika" qəzetinin "Dahiləri bir də belə tanıyaq" rubrikasında yazılıb ki, deyilənə görə, Ənvər Məmmədxanlı Hüseyn Cavidin qızı Turan xanımla bir-birini seviblər, amma qovuşa bilməyiblər.  Bəzi mənbələrdəki məlumata görə, hətta nişanlanıbmışlar.

Lakin H.Cavidin sürgün edilməsi Ə.Məmmədxanlını qorxudub və o, nişanlısından uzaqlaşıb. İllər Sonra H.Cavid bəraət aldıqdan sonra Ə.Məmmədxanlı Turan xanıma yenidən evlilik təklif etsə də, o  belə cavab verib: "Mən qorxaq Ənvəri sevməmişdim, sevdiyim Ənvər cəsur biri idi".  Buna görə özünü bağışlaya bilməyən yazıçı həyatı boyu ailə qurmayıb.

Turan xanım da bunu bildiyi üçün ərə getməyib və ömrünün sonuna kimi Ənvər Məmmədxanlının bacısı Həbibə xanımla rəfiqəlik edib.Yazıçının ən yaxın dostlarından biri Əvəz Sadıq olub. Mehdi Hüseynlə isə heç yola getməyiblər. Gah dalaşıb, gah da barışan yazıçılara bir gün Mircəfər Bağırov neftçilər mövzusunda birlikdə ssenari yazmağı tapşırıb,  hər ikisi  işləməkdən imtina etsələr də, bir neçə il sonra "Fətəli xan" filminin ssenarisini bir yerdə yazıblar.

Münasibətləri soyuq olsa da Ənvər Məmmədxanlı ilk dəfə Mehdi Hüseyndən Turan Cavidə görə xahiş edib ki, onu işə götürsün. Mehdi Hüseyn də xanımı işə götürüb. Çox qürurlu və romantik insan olan Ənvər Məmmədxanlının qəribə və özünəməxsus dünyası olub. Təbiət qoynunda təkliyə çəkilib saatlarla xəyal etməyi xoşlayırmış. 

Bəzən xoş məclisdə, ya şirin bir söhbət əsnasında o birdən-birə öz iç dünyasına qapılar, elə bil gözlərinə hansısa uzaq bir xatirənin kölgəsi çökərdi və o zaman xəbər alanda:  "Nə olub sənə?" dalğın-dalğın cavab verərdi: "Həyatım ağrıyır".

Risk etməyi çox sevən yazıçının heç nədən qorxusu olmayıb. Cəfər Xəndanın dediyinə görə, bir dəfə Stalinqradda, döyüş xəttinin lap yaxınlığında olarkən qəflətən həyəcan siqnalı eşidilibmiş. Hamı təbii ki, qaçıb gizlənib, bircə Ənvərdən başqa. O, həyətdə  o baş-bu başa gedərək heç nə olmamış kimi gəzib.

Ömrünün son illərində mədəsi  onu çox incidib. Tək yaşamaq, nə gəldi bişirib yemək, kimsəni əziyyətə salmamaq xatirinə öz-özünə qulluq eləmək, xəstəliyinin əsas səbəblərindən olub. 76 yaşında qəfil xəstəxanaya yerləşdirilən yazıçı orada cəmi dörd gün yatıb.  Axırıncı gecə sabaha yemək yox, qəzet gətirilməsini istəyib. Səhərisi isə həyatla əbədi vidalaşıb...

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(28.02.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Geniş yayılması belə, sovet dönəmində də plastik əməliyyatlar ara-sıra keçirilirdi. Belə əməliyyatlardan birini Rusiyanın Soçi şəhərində Azərbaycanın çox populyar müğənnisi Nəzakət Məmmədova keçirmək istədi. Sənətçi boynundakı qırışlardan azad olmaq istəyirdi. Müğənninin cəmi 36 yaşı var idi. Tale onu plastik əməliyyatlarla lisenziyasız məşğul olan Karol Anatoli İvanoviç adlı birinin pasienti olmağa sürüklədi. Lakin əməliyyat zamanı həkim-dermatoloqun səhvi – bıçağın boğazdakı şah damara dəyməsi müğənninin ölümünə səbəb oldu. Bu, 21 oktyabr 1980-ci ildə baş verdi. Əslən erməni olan həkim Karol isə törətdiyi əmələ görə Krasnodar məhkəməsi tərəfindən 9 il azadlıqdan məhrum edildi. Amma bu, təsəlli oldumu?

Nəzakət Məmmədova 28 fevral 1944-cü ildə Gəncə şəhərində anadan olub. Uşaq yaşlarında atasını itirib. Valideynləri onu müəllimə görmək istəyiblər. Onların bu istəyini nəzərə alan gənc qız Bakıya gəlib və Xarici Dillər İnstitutuna daxil olub. Amma təhsilini yarımçıq qoyaraq 1966-cı ildə Asəf Zeynallı adına Bakı Musiqi Texnikumuna daxil olub.

 Onun səsinə ilk qiyməti Əhməd Bakıxanov və Hacıbaba Hüseynov verirlər. Onların qarşısında "Bayatı-Qacar" oxuyan gənc qız hər iki sənətkarın diqqətini cəlb edib. Sonralar təhsilini İncəsənət İnstitutunda davam etdirən Nəzakət Məmmədova bir müddət "Lalə" qızlar ansamblında çalışıb.

1968-ci ildə Opera və Balet Teatrına qəbul olunub və 1971-ci ildə tamaşaçılar qarşısına yeni Leylilərdən biri kimi çıxıb. Nəzakət Məmmədova opera müğənnisi kimi parlaq istedadını nümayiş etdirib. Sürəyya Qacar, Həqiqət Rzayeva, Gülxar Həsənova kimi sənətkarlardan sonra Nəzakət Məmmədova da Leyli obrazları arasında yeni bir səhifə açıb.

 O, "Rast", "Qatar", "Şahnaz", "Segah" və digər muğamların, mahnı və təsniflərin mahir ifaçısı kimi tanınıb. Azərbaycan musiqi sənətinin incəliklərini gözəl və məlahətli səsi ilə vətənindən çox-çox uzaqlara da apara bilib. Türkiyə, İran, Əfqanıstan‚ Almaniya, Belçika, İtaliya və s. ölkələrdə qastrol səfərlərində olub.

Filmoqrafiya

1. Payız melodiyaları

2. Xanəndənin taleyi

Xanəndə Çəmbərəkənd qəbirstanlığında dəfn olunur. Lakin, illər keçəndən sonra Nəzakət Məmmədova Gəncədə yaşayan bacısı Kifayət Məmmədovanın yuxusuna girib ona deyir ki, məni Bakıda tək qoymusan, mən sənin yanında olmaq istəyirəm. Kifayət xanım, bacısını yuxuda görəndən sonra onun və anasının məzarını Bakıdan Gəncəyə - İmamzadə Məzarlığına köçürür.

N.Məmmədovanın oğlunu xalası öz himayəsinə götürüb böyüdür, evləndirir. Evlənəndən sonra Ceyhunun bir qızı dünyaya gəlir. Ceyhun qızına anası Nəzakətin adını verir və beləcə Nəzakət Məmmədovaya nəvəsinin timsalında yenidən həyat bəxş edilir. Ancaq nə yazıq ki, nəvə Nəzakət Məmmədova da nənəsinin nakam taleyini yaşayır. Oxuduğu institutdan evə qayıdanda Nəzakətin olduğu maşının üstünə ağac aşır. Və beləcə nəvə Nəzakətin də çox gənc yaşında həyat kitabı yarımçıq qalır.

Qızının dərdinə dözə bilməyən Ceyhun da 43 yaşında vaxtsız dünyasını dəyişir.

Bax belə bir faciəvi nəsil hekayəti...

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(28.02.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Əsil soyadı Vəzirovadır. Atasının nəsil şəcərəsinə görə səhnəyə ilk addımlarından tamaşaçılar arasında "Bəsirzadə" kimi tanınıb. Bəzi proqram və afişalarda adı "Sofa" kimi də yazılıb. Teatr kollektivində də ona "Sofa xanım" deyə müraciət ediblər.

Bu gün bu xanımın doğum günü, anadan olmasının 108-ci ildönümüdür.

 Səhnədə bir-iki cümləsi olan personajlar da ifa edib, xarakterik dramatik obrazlar da oynayıb, sevgili qəhrəmanlar obrazlarında da bacarığını sınayıb. Bu surətlərin dramatiki də olub, faciəvi ruhlusu da. Qroteskli satiriki də olub, məsxərəvari yumorlusu da.

 Əsas cəhət odur ki, aktrisanın daxili imkanlarının zənginliyi müxtəlif səpkili rolların ifası üçün yararlı idi. Teatr səhnəsində 62 ildən çox çalışıb. Səhnə görkəminin təravəti həmişə göz oxşayıb, çevik plastikası heyranlıq doğurub.

Sofiya Bəsirzadə (Vəzirova) 28 fevral 1918-ci ildə Kazan quberniyasının köhnə Çukan kəndində doğulub. İki yaşında olanda ailəsi Bakıya köçüb və Sofiya xanım azəri türkcəsini mükəmməl öyrənib.

 Bakıdakı 3 saylı beynəlmiləl məktəbdə ibtidai təhsil alıb. Sonra 134 saylı məktəbdə orta təhsilə yiyələnib. Yuxarı siniflərdə oxuyanda dram dərnəyinə üzv olub. 1936-cı ildə Mirzə Fətəli Axundzadə adına Bakı Teatr Məktəbinə daxil olub. Həmin ilin noyabrından başlayaraq AMDT-nin tamaşalarında kütləvi səhnələrdə, epizod rollarda səhnəyə çıxıb. Üçüncü kursda, 1 sentyabr 1938-ci ildə tələbə-aktrisa AMDT-nin aktyor truppasına qəbul edilib.

 Yüzdən çox obrazın ifasında səhnəyə çıxan Sofa Bəsirzadənin Nisə xanım ("Lənkəran xanının vəziri", Mirzə Fətəli Axundzadə), Sevər, Gülgün, Tanya, Gülsabah, Gülnisə ("Oqtay Eloğlu", "Od gəlini", "Yaşar", "Dönüş" və "Solğuri çiçəklər", Cəfər Cabbarlı) və s. rolları ifadə vasitələrinin zənginliyi baxımından seçilirlər. Sofiya Bəsirzadə ondan artıq bədii filmə çəkilib. Ömrünün son illərini o Bakı Bələdiyyə teatrında çalışıb.

Tamaşaları:

1. 777 №-li iş

2. Anlamaq istəyirəm

3. Avqust gələndə

4. Aygün

5. Bəxtiyar

6. Bizim Cəbiş müəllim

7. Bizim küçənin oğlanları

8. Dədə Qorqud

9. Dəli Kür

10. Dörd bazar günü

11. Evin kişisi

12. Əhməd haradadır?

13. Görüş

14. Göz həkimi

15. Gümüşgöl əfsanəsi

16. Günahsız Abdulla

17. Xüsusi vəziyyət

18. İstintaq davam edir

Aktrisanın böyük oğlu Camal Vəzirov anasını xatırlayarkən deyib:

 “Anamın balaca, çoх gözəl bir yastığı var idi. Qastrollara gedəndə o yastığı özü ilə aparır, yalnız o yastıqla dincələ bilirdi. Bir gün bağa gedəndə yastığı yadından çıхıb evdə qalmışdı. Mənə zəng vurub dedi ki, yastığımı gətir.

Anamın ölümünə inanmıram. Elə bil o, indi də mənim yanımdadır. Evdə hər şey mənə anamı хatırladır. Hara baхıramsa, anamın nəfəsini, ətrini duyuram. Hər gün dönə-dönə başımın üzərindən asdığım şəklinə baхıram.”

Günlərin birində Sofa xanım mədəsində güclü ağrılar hiss edir. Oğlanları tez təcili yardım çağırırlar. Həkim aktrisanın vəziyyətinin ağır olduğunu və onun çox yaşamayacağını deyir. Sofa xanımın tezliklə vəfat edəcəyini bilən ailə onu dincəlib istirahət etməsi üçün sanatoriyaya yerləşdirir.

Bir müddət sonra yatağa düşür. 1999-cu il dekabrın 31-də Sofa xanım övladlarını başına yığır, onların kədərlənməməsi üçün deyib-gülüb zarafat edir, “Bir gün gələn bir gün getməlidir” deyir. Duyubmuş öləcəyini. Və cəmi 4 gündən sonra Xalq artisti vəfat edir. Onun Fəхri Хiyabanda dəfn edilməsi üçün yer ayrılsa da, öz vəsiyyətinə uyğun olaraq həyat yoldaşının yanında dəfn edirlər.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(28.02.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Enni Marikonenin, Nina Rotanın ifa etdikləri instrumental musiqi çox sevilir, elə Eldar Mansurovun kompozisiyaları da bu musiqilər qədər qəlbəyatımlıdırlar, ölkəmizdə populyardırlar.

Ustad bəstəkarın bu gün doğum günü – 74 yaşının tamam olduğu gündür. Əlbəttə ki, hər bir ciddi musiqisevərlərin adından onu təbrik edirik.

Azərbaycan bəstəkarı, xalq artisti Eldar Mansurov 1952-ci il fevralın 28-də Bakıda İçərişəhərdə musiqiçi ailəsində anadan olub. 1968–1972-ci illərdə Asəf Zeynallı adına orta ixtisas musiqi məktəbinin (indiki Azərbaycan Milli Konservatoriyası nəzdində Musiqi Kolleci) fortepiano sinfində, 1974–1979-cu illərdə Üzeyir Hacıbəyov adına Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının (indiki Bakı Musiqi Akademiyası) bəstəkarlıq fakültəsində professor Cövdət Hacıyevin sinfində təhsil alıb.

 "Yeddi gözəl" rok-operası, "Kleopatra" və "Olimp" rok-baletləri, 5 simfoniya, "Mahur-hindi" simfonik muğamı, skripka və simfonik orkestr üçün konsert, bir çox simfonik, kamera və xor əsərlərinin müəllifidir. Bir sıra filmlərə və tamaşalara musiqilər bəstələyib, 3000-dən artıq mahnı və instrumental musiqinin müəllifidir. 1983 və 1987-ci illərdə Səmərqənd şəhərində keçirilən Beynəlxalq simpoziumda muğamların tarixi üzrə məruzələrlə çıxış edib.

1981-ci ildən SSRİ, sonralar isə Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqının, 1999-cu ildən Azərbaycan Kinematoqrafçılar İttifaqının üzvüdür. Azərbaycan mədəniyyətinin inkişafındakı xidmətlərinə görə 2005-ci ildə "Əməkdar incəsənət xadimi", 2012-ci ildə "Xalq artisti" fəxri adlarına layiq görülüb. 28 fevral 2022-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev tərəfindən Azərbaycan musiqi sənətinin inkişafında xidmətlərinə görə"Şöhrət" ordeni ilə təltif edilib.

2022-ci il oktyabrın oktyabrın 2-də Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən Heydər Əliyev Sarayında Eldar Mansurovun 70 illik yubileyinə həsr olunan təntənəli yaradıcılıq gecəsi keçirilib. 2012-ci il fevral ayının 21-dən Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdçüsüdür. 2007–2012-ci illərdə Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqının katibi vəzifəsində işləyib.

Bəstəkar Eldar Mansurovun "Bayatılar" mahnısını ilk dəfə 1989-cu ildə о vaxt Azərbaycan estradasının gələcək ulduzu Brilliant Dadaşova ifa edib. "Bayatılar" dərhal populyarlıq qazandı və artıq 1990-cı ildə "Melodiya" şirkəti tərəfindən val şəklində böyük tirajla çap olunaraq keçmiş sovet məkanında geniş yayılıb. Şair Vahid Əzizin sözlərinə yazılan "Bayatılar" bu günə kimi ən sevimli mahnılar sırasındadır.

O vaxtdan indiyədək bu uzunömürlü mahnı dünyanı gəzir. "Bayatılar"ın musiqisi Türkmənistan, Rusiya, Türkiyə, Yunanıstan, Almaniya, İtaliya, İspaniya, Fransa, Rumıniya, Bosniya və Herseqovina, Xorvatiya, ABŞ, İngiltərə, İsveç, Kanada, İsrail, ərəb ölkələri, hətta uzaq Braziliyada da müxtəlif ifaçılar tərəfindən istifadə edilib

Bu mahnı sözləri şair Nikolay Denisova məxsus olan "Zdravstvuy" adı ilə Rusiya estradasının "şərq" ulduzu sayılan Reno tərəfindən ifa edilib.  Braziliyada "Bayatılar" vokaliz şəklində məşhur caz müğənnisi Monica Salmaso və onu müşayiət edən "Orquestra Popular de Câmara" tərəfindən səsləndirilib. Sonralar "Bayatıları" məşhur Braziliya cazmeni, pianoçu Benjamim Taubkin və onun qrupu instrumental versiyada ifa ediblər.

Almaniyanın "Grinsteins Mischpoche" qrupunun ifasında mahnının nəfəsli alətlərlə instrumental variantı bir növ marşı xatırladır. Türkiyə estradasının "kraliçası" Sezen Aksu "Bayatılar"а yeni ruh və nəfəs verib. "Zalim" adı ilə Türkiyədə məşhurlaşan bu mahnının sözləri Sezen Aksuya aiddir. Levent Yükselin ifasında və klip şəklində təqdim etdiyi "Zalim" neçə illərdir ki, Türkiyədə ən çox sevilən mahnılar siyahısındadır.

1995-ci ildə yunan müğənnisi Petros Dourdumbakis Bayatıları "TAXIDIARIKO BIRD" adlı mahnı kimi ifa edib. 1997-ci ildə isə digər yunan müğənnisi Dimitra Galani, şair Nikos Maraitisin "όσες φωτιές" (Bu yanğınlar) adlı mətni ilə "Bayatıları" bir daha ifa edib. Bir neçə il sonra daha bir yunan müğənnisi Vasilis Lekkas Bayatıları – "TAXIDIARIKO BIRD" ifa edib. Artıq 30 ildən çoxdur ki, "Bayatılar" müxtəlif interpretasiyalarda səslənib və dünyanın məşhur musiqiçiləri tərəfindən disklərə yazılıb.

Son illərdə "Bayatı" demək olar ki, Avropanın bir çox ölkələrində remix üslubunda yeni çalarlarla, "hip-hop" ritmində və hər xalqın öz dilində səslənir. Yunanıstanda Keti Qarbinin "Esena mono", Türkiyədə Seray Severin "İçim yanıyor" mahnılarını və başqalarının ifalarını buna misal göstərmək olar. Sonralar Türkiyənin "Çalarsaat" qrupu "Bayatılar"ı "Zalim" adı ilə rok üslubunda ifa ediblər. 2006-cı ildə "Bayatılar" mahnısı bir neçə yeni variantda səslənib.

Türkiyənin tanınmış DJ-ləri – Hüseyn Karadayı və Cem Nadiran "Bayatılar"ı "Miracles" adı ilə rep üslubunda ifa ediblər. Elə həmin il yunan DJ Pantelis də "Bayatılar"ı – "I Have A Dream (Extended MIX)" adı ilə ifa edib. Azərbaycanda isə bu mahnını Aygün Kazımova özünəməxsus şəkildə ifa edib. Sonralar bir çox ölkələrdə, müxtəlif ifaçılar bu mahnını bir-birindən fərqli versiyalarda ifa etməyə başlayıblar.

2009-cu ildə italiyanın "Cantodiscanto" qrupu "Bayatıları" fərqli şəkildə ifa edib. "Bayatılar" İsraildən də yan keçməyib. 2011-ci ildə İsrailin "Babbe Rabbe" qrupu "Bayatılar"ı orijinal versiyasında olduğu kimi ifa ediblər. Elə həmin ildə rumıniyalı DJ Edward Maya "Bayatılar"dan öz "Stereo love" (Vika Jigulina vocal version Extended) mahnısında istifadə edib. Elə həmin il "Stereo love" isveçli PJ feat Velvet və kanadalı Mia Martina ifasında da səslənərək dünyanı dolaşıb.

"Zalim" ilə məşhurlaşan Türkiyəli Levent Yüksel 2006-cı ildə "0 km" qrupu ilə həmin mahnını rok üslubunda yenidən ifa edib. 2004-cü ildə bosniyalı Dino Merlin "Subota" adı ilə "Bayatıları" bir daha ifa edib. 2005-ci ildə Nyu-Yorkda yaranmış "Brazilian girls" qrupu "Don’t Stop" kompozisiyasında bir daha Bayatılardan istifadə edib. 2010-cu ildə "Bayatılar"ı daha bir instrumental qrup – İngiltərənin Bristol şəhərinin "The Guzek Trio" üçlüyü ifa edib.

Elə həmin il "Bayatılar"ı DJ Brizi və Eusebio Belli ispan dilində səslənən "Moliendo Cafe" (extended version) kompozisiyasına daxil ediblər. 2010-cu ilin daha bir maraqlı versiyası İngiltərənin Hip-Hop, Rep, R&B üslubunda ifa edən populyar "N Dubz" qrupu olub. Onlar "Bayatılar"ı "Scream my name" adlı kompozisiyasına daxil edib ifa ediblər.

2012-ci ilin əvvəllərində gənc türk müğənniləri Aydan Kaya, Haktan, Mustafa Eren, "SALTANATH" rok qrupu, 2013–2018-ci illərdə isə digər türk müğənniləri Selin Ataş, Bahtiyar Özdemir, Ayşe İnak Ekiz və Mustafa Demiroğlu, Bengü, Ferhat Göçer, Koray Çapanoğlu, Hediye Güven, Sevcan Orhan, Tuğba Uzun & Melis Aktaş, Mine Geçili, Fondip qrupu, Kanun Yıldırım, Edis, Yaraband qrupu və başqaları Bayatıların "Zalim" versiyasını özlərinə məxsus ifa ediblər.

2014-cü ildə İtaliyanın Leççe şəhərindən olan musiqiçilər — "Abash" rock qrupu "Bayatılar"ı çox orijinal şəkildə ifa edib. Daha bir maraqlı fakt odur ki, son bir neçə ildə "O Ses Türkiye" mahnı müsabiqəsində "Zalim" bir çox müğənnilər tərəfindən daim ifa olunur. 2018-ci ilin sentyabrında Finlandiyanın Flat Earth rok qrupu "CYANİDE" kompozisiyasında Bayatılardan istifadə edib. Onların ifa etdikləri bu kompozisiya rok-metal üslubundadır.

Həmən bu ildə azərbaycanlı — Dj Roshka və Samir Cavadzadə "Feel the rhythm" adlı kompozisiyasında "Bayatılar" mahnısını yeni versiyada ifa ediblər. 2019 və 2020-ci və sonrakı illərdə "Bayatılar" daha bir neçə yeni versiyada müxtəlif ifaçılar tərəfindən oxunub. Almaniyada Why So Sad — Out Of Time, Drenchill-in ifasında "Never Never", İsrail kamança çalanı Mark Eliyahu — "Alegria" kompozisiyasında və bir çox DJ-lər "Bayatılar"ı ifa ediblər.

Eldar Mansurovun "Bəhramnamə" əsəri onun atası, məşhur tarzən Bəhram Mansurovun əziz xatirəsinə həsr olunub. Zəmanəsinin ən ifaçılarından olan Bəhram Mansurov muğamlarımızı dünyaya tanıtdıran ilk musiqiçidir. 1971 və 1975-ci illərdə UNESCO ilk dəfə məhz onun təkrarsız və virtuoz ifasında Azərbaycan muğamlarını val şəklində çap edib. O vaxt bu fakt Azərbaycan mədəniyyətinin tarixində böyük və mühüm hadisə hesab olunub.

İllər keçdi və yenə milli musiqimizin tarixində böyük hadisə baş verib. Və nə yaxşı ki, bu hadisə də böyük tarzənin adı ilə bağlıdır. "Bəhramnamə" layihəsi əvvəlcə albom şəklində musiqisevərlərə təqdim olunub. Sonra layihənin efir ömrü başlandı: bir il ərzində yerli radiostansiyalarda bu ecazkar musiqi səsləndi. Nəhayət, layihə nəhəng konsertlə tamamlandı.

2005-ci ilin dekabrın 1-də Heydər Əliyev adına Sarayda, UNESCO-nun xoşməramlı səfiri Mehriban Əliyevanın dəstəyi ilə "Bəhramnamə" layihəsinin təqdimatı keçirilib. Musiqiçilər tamaşaçıları yeni janrla tanış ediblər. Onun adı simfo-folk-rokdur. Burada simfoniya, rok, caz və muğam harmonik şəkildə vəhdət təşkil edir. Zala toplaşanlar Eldar Mansurovun yeni yaratdığı orkestrin müşayiətilə "Bəhramnamə"nin canlı ifasını ilk dəfə eşitdilər.

Bəstəkarın qardaşı – tarzən Elxan Mansurov orkestrin müşayiətilə "Mahur-hindi", "Segah", "Şüştər", "Rast", "Bayatı-Şiraz", "Bayatı-kürd", "Çahargah", "Humayun" muğamları əsasında yazılan kompozisiyaları atasından yadigar qalmış tarda ifa edib. Bu muğamlar, amma digər interpretasiyada – vokal-instrumental variantda populyar müğənni Manana və xanəndə Elbrus Abdulzadənin ifasında səslənib. "Bəhramnamə"də Şərq və Qərb görüşüb

Hər iki sivilizasiyanın kəsiyində yerləşən Azərbaycan bu iki qütbü özündə birləşdirir. Eldar Mansurov orijinal sintez yaradıb: о, simfoniya, rok və muğamı birləşdirib və onları cazla daha da rəngarəng edib. "Bəhramnamə"də səslənən hər bir kompozisiya musiqiçilərin ifasında Şərq və Avropa motivlərinin vahid bitmiş formasıdır. Klassik Azərbaycan muğamı təmamilə yeni şəkildə – müasir Avropa ritmlərinin müşayiəti ilə təqdim olunub.

Eldar Mansurov uzun illər təkcə bəstəkarlıq ilə yox, həm də muğamlarımızın tarixi və nəzəriyyəsi ilə də məşğul olub. Hələ konservatoriyada oxuduğu tələbəlik illərində muğamların nəzəriyyəsi haqqında elmi məqalələr yazmağa başlayır. 1987-ci ildə Səmərqənd şəhərində keçirilən Beynəlxalq Muğam simpoziumunda "Muğam adlarının yaranma tarixi" elmi məqaləsi ilə çıxış edir. Sonralar bu yazıların bir çoxu müəllifin "Muğam düşüncələrim" adlı kitabında toplu şəklində çap olunur.

Elmi məqalələrlə yanaşı Eldar Mansurov 10 ildən çox atası Bəhram Mansurovun tarda ifasından bütün muğamları, qədim dəraməd, rəng, diringə, təsnif və bir çox el havalarını nota salıb. Eldar Mansurov 30 ildən çox nəslinin tarixi ilə də maraqlanıb. Arxivlərdə, muzeylərdə, kitabxanalarda bir çox əlyazmaları və tarixi sənədləri tədqiq edib, XVII əsrin əvvəllərindən bu günümüzə qədər əslən bakılı olan Mansurovlar nəslinin tarixini yazıb.

Əsərlərinin siyahısı

- "12 prelüd" fortepiano üçün

- "Simli kvartet № 2"

- "6 prelüd" fortepiano üçün

- "Rubato" klavesin, çelesta və fortepiano üçün

- "Rübai" Ö. Xəyyam, M. Gəncəvi və S. Şirazinin sözlərinə а`kapella xoru üçün

- "Sonatina" fortepiano üçün

- "Poema" violin və fortepiano üçün

- "Simli kvartet № 1"

- "Konsert" violin ilə simfonik orkestr üçün

- "Simfoniya № 1"

- "Simli orkestr üçün pyeslər"

- "Simli alətlər üçün musiqi"

- "Pastoral" simli kvartet üçün

- "Bayatılar" а`kapella xoru üçün

- "Simfoniya № 2" kamera orkestri üçün

- "2 romans" bariton səs və fortepiano üçün

- "Adajio və skertso" fleyta və fortepiano üçün

Filmoqrafiya

- Aran

- Yürüşün sonu varmı?

- "Neftçi"-87

- Əndazədən çıxanda

- Güzgü

- Bəxtəvər

- Almas İldırım

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(28.02.2026)

25 fevral 2026-cı il tarixində Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu tərəfindən nəşr olunmuş və Türk dünyasının zəngin və çoxəsrlik mədəni-tarixinin təbliği və qorunub saxlanılmasına xidmət edən kitablar Bakı Dövlət Universitetinin (BDU) Elmi Kitabxanasına  hədiyyə edilib.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalına Fonddan verilən məlumata görə, kitabların təqdimat mərasimində Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun nümayəndəsi Fərid Hüseyn və kitabxananın direktoru Nigar İsmayılovanın iştirakı ilə görüş keçirilib. Hər iki tərəf qarşılıqlı əməkdaşlıqdan məmnunluğunu ifadə edərək, bu tərəfdaşlığın gələcəkdə daha da genişlənəcəyinə və möhkəmlənəcəyinə əminliklərini vurğulayıblar.

Görüşün sonunda kitabxananın fondunda Türk Mədəniyyəti və İrsi Fonduna həsr olunmuş xüsusi bölmənin yaradılması qərara alınıb. Bu təşəbbüsün əsas qayəsi gənc nəslin Türk dünyasının ortaq mənəvi dəyərləri və zəngin mədəni mirası ətrafında daha sıx birləşməsini təmin etmək, həmçinin tələbələrin bu köklü tarixə inteqrasiya prosesini sürətləndirməkdir.

Bu təşəbbüsün gələcəkdə Türk dünyasının zəngin mədəni irsinin daha geniş miqyasda təbliği üçün mühüm platformaya çevriləcəyi gözlənilir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.02.2026)