“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Tələbə yaradıcılığı rubrikasında bu gün söz Naxçıvan Dövlət Universitetinin Filologiya ixtisası üzrə II kurs tələbəsi Aytac Quliyevanındır. O, sizlərə “Həyat həssas qəlblər üçün cəhənnəmdir” adlı essesini təqdim edir.

AYTAC QULİYEVA

“HƏYAT HƏSSAS QƏLBLƏR ÜÇÜN CƏHƏNNƏMDİR”

Bəzən insana elə gəlir ki, dünya çox böyükdür. Küçələr, şəhərlər, insanlar… Hamısı bir-birinə qarışıb. Amma illər keçdikcə anlayırsan ki, dünya əslində çox balaca bir yerdir. Çünki hara gedirsənsə get, insanların içində eyni soyuqluq yaşayır. Sadəcə üzlər dəyişir, ağrılar yox.

İnsanlar qəribədir. Sən onların bir “necəsən?” sualına saatlarla sevindiyin halda, onlar sənin susqunluğunu günlərlə görməməzlikdən gələ bilir. Sən birinin səsinin tonundakı yorğunluğu hiss edib gecə yata bilmirsən, amma onlar sənin gözünün içində ölən bir şeyi görüb yenə mövzunu dəyişirlər. Və zamanla anlayırsan ki, bu dünyada ən ağır şey tək qalmaq deyil. Ən ağır şey yanlış insanların yanında özünü tənha hiss etməkdir.

Bir vaxtlar insanlara inanırdıq. Elə bilirdik ki, kiminsə qəlbi bizimki kimi ola bilər. Elə bilirdik ki, hamı gecələr öz vicdanı ilə danışır. Sonra böyüdük. Və böyümək dedikləri şeyin əslində yavaş-yavaş çirklənmək olduğunu gördük.

Bir insan sənə ən gözəl sözləri deyib, eyni anda səni ən dərin yerindən yaralaya bilərmiş. İnsan həm “yanındayam” deyib, həm də səni ən çətin günündə tək qoya bilərmiş. Ən pisi də odur ki, bunu edəndən sonra həyatlarına heç nə olmamış kimi davam edə bilirlər. Sanki birinin içini dağıtmaq onlar üçün stəkanı yerə salmaq qədər adi bir şeydir.

Biz isə fərqliydik. Hər şeyi çox düşündük. “Birdən qəlbi qırılar” deyə susduq. “Birdən pis olar” deyə özümüzdən keçdik. Öz ehtiyaclarımızı boğazımızda düyün edib başqalarının rahatlığına çevirdik. İnsanların içindəki qaranlığı görməmək üçün gözümüzü yumduq. Çünki qəbul etmək istəmirdik… Bəzi insanlar doğrudan da sevgini bilmir.

Bu dünya ən çox yaxşı insanları yorur. Çünki onlar həyatı ağılla yox, ürəklə yaşayırlar. Ürəklə yaşamaq isə bu dövrdə silahsız döyüşə girmək kimidir. Sən kiminsə dərdinə görə gecəni səhərə qədər oyaq qala bilərsən, amma həmin insan sənin yoxluğunu bir həftəyə unuda bilər. Bax, insanı məhv edən şey də budur -sevginin qarşılıqsız qalması yox, səmimiyyətin ucuz adamlarda israf olması.

Zaman keçdikcə içində qəribə bir soyuma başlayır. Artıq heç kimə əvvəlki kimi bağlana bilmirsən. Çünki bilirsən ki, insanlar dəyişmir, sadəcə əvvəl gizlətdiklərini sonra göstərirlər. Hər kəsin içində bir eqo, bir vecsizlik, bir qəddarlıq yatır. Sadəcə şərait lazımdır ortaya çıxması üçün.

Ən qəribəsi də odur ki, bu dünyada ən çox sevən insanlar ən çox aldanan insanlar olur. Çünki onlar hər kəsi özləri kimi bilir. Öz qəlblərində xəyanət olmadığı üçün başqasının da edə biləcəyinə inanmırlar. Sonra bir gün gəlir, ən güvəndikləri insanın belə yadlaşdığını görürlər. Bax o an insanın içində bir şey qırılır. Və o qırılan şey bir daha əvvəlki kimi olmur.

İnsanlar sevgini də yanlış anlayıb. Çoxu sevmir əslində. Sadəcə tək qalmaqdan qorxur. Ona görə “səni sevirəm” deyirlər. Çünki bəzi insanlar üçün sevgi bir liman deyil, sadəcə boşluqlarını dolduracaq bir vasitədir. Sən onları həyatının mərkəzinə qoyursan, onlar isə səni darıxanda açdığı bir mahnı kimi istifadə edir.

Sonra bir gün aynaya baxırsan və özünü tanımırsan. Bir vaxtlar içində dünyaları daşıyan o insan gedib. Yerində isə hər şeyə gec reaksiya verən, heç nəyə tam sevinə bilməyən biri qalıb. Çünki insan çox incidikdən sonra artıq hiss etməyə də yorulur.

Və həyat sənə ən acı şeyi öyrədir: İnsanları xilas etməyə çalışdıqca, özünü itirirsən.

Sən kimlərinsə yarasını sarımaq üçün öz əllərini qanatdın. Kimlərinsə getməməsi üçün özündən vaz keçdin. Kimlərinsə səni anlaması üçün özünü didib tökdün. Amma sonunda başa düşdün ki, insanlar ən çox özlərini sevirlər. Sən onlar üçün gecələr ağlayanda, onlar bəlkə də rahat yata bilirdilər.

Nə qəribədir… İnsan bir vaxtlar uğrunda öldüyü şeylərdən sonra sağ qalmağa davam edir.

Amma əvvəlki insan kimi yox. Daha səssiz. Daha yorğun. Daha inamsız.

Və bəlkə də böyümək dedikləri şey budur: İnsanların sevgisizliyinə alışmaq. Onların vecsizliyini normal qəbul etmək. Və bir gün heç kimə içini tam açmamağı öyrənmək…

Çünki bu dünyada bəzi qapılar var — bir dəfə yanlış insanın üzünə açdınsa, ömrünün qalan hissəsi içəri dolan soyuğu qovmaqla keçəcək.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.06.2026)

İlqar İsmayılzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

"Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “1 şair, 1 şeir” rubrikasında bu gün Əfrahim Abbasın "Özüməm” adlı qəzəli təqdim edilir.
 
Əfrahim Abbas Azərbaycan Yazıçılar Birliyi, Azərbaycan Jurnalistlər Birliyi və Turan Yazarlar Birliyinin üzvü, Prezident mükafatçısı, veteran pedaqoq, yazıçı-publisist və şairdir.
 

ƏFRAHİM ABBAS,

ÖZÜMƏM

Düşüb eşqin toruna, göz yaşı ümman özüməm,
Çəkərək həsrətini, dərdlərə mehman özüməm.

Çəkdi, bayquş kimi hicran, məni viranələrə,
Yıxılan eşq sarayı, dünyası viran özüməm.

Dağıdıb mən vüsalın şölə saçan tonqalını,
Kül ilə oynayıram, gör necə, peşman özüməm.

Kimdi Məcnun, öyünə, verməyə eşq dərsi mənə?
Cismi ruhsuz yaşayan, ruhu laməkan özüməm.

Yoxdu eşq dünyası məntək dağılan, fani olan
Gəzmə məndən kənara, ey gözü giryan, özüməm.

Dalğası qoynuna aldı, böyük eşqin qayığın,
Dəryada arzuları qərq olan insan özüməm.

Az-az aşiq tapılar, canı verə yarı üçün,
Mən fəda eyləmişəm, bir belə qurban özüməm.

Bu ürək örnəyidir, eşqidə divanələrin,
Yüz belə dərdkeş ola, dərdlərə sultan özüməm.

Əfrahim, çoxdu yazan, qan ilə eşq dastanını,
Çox demə, lovğalanıb, təkcə qəzəlxan özüməm.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.06.2026)

Əkbər Qoşalı,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının redaktoru

Şair Ramiz Qusarçaylı çağdaş Azərbaycan poeziyasında milli yaddaşın, bayraq təəssübünün, vətənkeşlik duyğusunun təsirli poetik daşıyıcılarından biridir. Onun “Azərbaycan bayrağı” şeiri müstəqillik illərimizin bayraq himni kimi səslənmiş, dərs vəsaitlərinə düşmüş, sonrakı illərdə “Vətən” və “Zəfər” poetik xətti ilə bütöv bir milli-poetik salnaməyə çevrilmişdir.

Hətta, onun ünvanına “Bayraq şairi”ni ilk dəfə, bu sətirlərin yazarı, 2012-ci ildə Qubada demiş olmalı… Həmin vaxt “Teleqraf”a müsahibə verən şairin üzləşdiyi “Sizin təxəllüsünüz Qusarçaylıdır, özünüz Qubada doğulmusuz, bəs Qudyalçay sizdən inciməzmi?” kimi “xoş çətin sual”ın meydana çıxmasında da fikir payımız vardır.

Qusarçaylı ilə Qoşalının qiyabi tanışlığı daha öncəki illərə dayansa da, ~20 ilə yaxındır doğmalığımız, dostluq-qardaşlığımız vardır. Nə yaxşı vardır!

Bəli, ünlü “Azərbaycan bayrağı” şeirində şair bayrağı “İstiqlalın əbədiyyət sancağı”, “and yeri”, “iman yeri” kimi tanıdır; o, Şuşada bayrağın qonduğu daşı “pir” sayacağını söyləyirdi. Bax, bu misralar, haqlı olaraq sonradan Zəfər poeziyasına keçidin mənəvi başlanğıcı kimi görünür.

Yeni kitab – “İki gül” isə – Ramiz Qusarçaylının poetik dünyasında iki ana xətti birləşdirir: biri Vətən, tarix, bayraq, Zəfər xətti; digəri isə təbiət, sevgi, muğam, saz, kənd yaddaşı və insanın iç aləmi...

Bu kitabda şairin Vətən anlayışı coğrafi sınırları aşaraq, taleyin özünə çevrilir.

“Öz göyüm var, öz mələyim,

Öz xəttim var, öz lələyim…” –

-misralarında Vətən həm göy, həm yazı, həm məzar, həm də mənlik kimi görünür – elə deyilmi? –Yəni şairin xəyalı öz göyündə, öz qanadında uçub… Ardınca gələn

“Davam nə can davasıdı,

Nə də yorğan davasıdı,

Azərbaycan davasıdı…”

misraları isə fərdi ağrını milli məsuliyyətə çevirir. Bu baxımdan, Ramiz Qusarçaylıda vətəncanlılıq bir varlıq biçimidir; şair Vətəni yazmır, Vətənin içindən danışır, Vətəni könlündən keçirir, Vətənini köksündə bəsləyir.

Şairin

“Səni Şuşa-Şuşa qaytardım, Vətən,

Qarabağ-Qarabağ qaytardım səni”

misraları artıq Zəfərdən sonrakı Azərbaycan insanının mənəvi hesabatı kimi gəldi mənə...

“İki gül”ün kulturoloji dəyəri ondadır ki, Ramiz Qusarçaylı milli kimliyi yalnız siyasi qavram olaraq poetikləşdirmir, onu dil, muğam, saz, təbiət, kənd, dağ, bulaq, gül, balaban, segah, təcnis və qoşma yaddaşı ilə birlikdə təqdim edir. “Yastı balaban”, “Yetim Segah”, “Mahur-hindi”, “Şəddi-Şahnaz”, “Bəstənigar” kimi şeirlərdə muğam adları xalq ruhunun səs yaddaşı təsiri bağışlayır. Örnək versək,

“Muğam Rəbbin səs rəngidi,

Səs də ruhun ahəngidi”

misraları bu baxımdan kitabın estetik açarlarından biri sayıla bilər.

“İki gül”də təbiət də, necə deyərlər, dekorasiya kimi çıxış etmir; o, şairin mənəvi özkeçmişidir. “Gəl oxuyaq saz dilində”, “Gilanar”, “Yaşıl”, “Gül, adam belə”, Tovuzun eyniadlı kəndinə ismarladığı “Qandallar” kimi şeirlərdə təbiət insanın iç səsi ilə danışır. Dağ, çay, gül, bənövşə, bulaq, yağış, qaya… – hamısı Ramiz Qusarçaylı poeziyasında milli duyğunun canlı elementləridir. Şair torpağı (və ayağı bu torpaqda, başı ağ buludda olan hər doğma təbiət hadisəsini…) ana dili kimi eşidir, duyur, dinləyir və şeirə çevirir.

“İki gül”ün, qərənfilin və xarıbülbülün dialoqunun – can ətri alış-verişinin fəlsəfi mərkəzində iki böyük duyğu dayanır: gözəllik və məsuliyyət. Gözəllik və məsuliyyət bir cümlədə və ilk baxışda qəribəmi görsənir? – Əslində, dərində belə deyil. Gözəllik – gülün, sazın, muğamın, təbiətin, sevginin, məsuliyyət isə bayrağın, şəhidin, Vətənin, tarix qarşısında cavabdehliyin içindədir. Ona görə “İki gül” bir poetik toplu olmaq etibarıyla, çağdaş Azərbaycan insanının ruh xəritəsidir: bir gül yaddaşdır, bir gül ümiddir; bir gül Vətənin şəhid nəfəsidir, bir gül Zəfərdən sonra açan sabahdır.

Beləliklə, Ramiz Qusarçaylı poeziyasında bayraq göydə dalğalanan rəmz olmaqdan çıxır, insanın vicdanında dalğalanan mənəvi ölçü-ülgüyə çevrilir.

“…Bu dağlar qardaşım, bu çaylar bacım,

Özündən gəlməyən özündən qaçır.

Zaman qapımızda əlində qayçı...

Hər adi ölçüyə, ülgüyə gəlsək

Sən kimə gərəksən,

Mən kimə gərək?!” –

-Vaxtilə Məmməd Araz Xudu Məmmədova ünvanladığı şeirdə belə deyirdi…

Bəli, mənəvi ölçü-ülgüyə çevrilmədən danışırdıq.

“İki gül” bu ölçünün yeni kitab halıdır – Vətənin, sözün, sazın, muğamın və Azərbaycan ruhunun iki ləçəkli, amma çoxqatlı poetik çiçəyi…

Ramiz Qusarçaylı poeziyasında Vətən insanın ruh yaddaşı, yığvalı və mənəvi kimliyidir.

Ramiz Qusarçaylı poeziyasında Şuşa qutsal estetik məkandır:

“Hər daşın üstündə şəhid nəfəsi,

Hər daşın altında şəhid qanı var.” –

Bu misralar eynən “Şəhidlər ölmədi, Vətən bölünmədi!” aydınlığıdır. Şuşa burada həm tarixdir, həm vicdan, həm də milli yaddaşın metafizik ünvanı…

Ramiz Qusarçaylının təbiət şeirləri sanki milli ruhun ekologiyasıdır:

“Gəzirəm şeirimin gül ləklərini,

Heyrətim könlümü qana çevirir.” 

və ya:

“Şəhərin zərində üzən lək kimi

Düzəsən sətrinə gül adlarını…” 

Bu poetik örnəklərdə təbiət və söz arasında mistik bağlılıq yaranır. Gül artıq botanikadan çıxır, poetikanın yaddaşına əkilir... Musa Yaqubda, Zəlimxan Yaqubda olduğu kimi. – Budur, Qusarçaylı hər iki Yaqubun ruhunu şad edir:

Tənha bir çiçəyin yuxusu şehli,

Şehli yuxulardan keçirəm mən də.

Nəmli yovşanların qoxusu şehli,

Yovşan qoxusunu içirəm mən də…

Kitabın ən maraqlı kulturoloji qatlarından biri isə bu sətirlərin yazarına da xas (və çox doğma!) Turan duyğusudur. “Saxalar-Yakutlar” şeirində Ramiz Qusarçaylı çağdaş Türk dünyasını poetik coğrafiya kimi düşünür:

“Mənə gəl-gəl deyir Turan elləri,

Səsləyir Saxalar – Yakutlar məni.” 

Burada Turan romantik şüar təsiri bağışlamır; Turan – dillərin, coğrafiyaların, yaddaşların ruh birliyidir.

Beləcə, “İki gül” Azərbaycan ruhunun poetik xəritəsidir. Bayraqdan başlayan yol burada muğama, Şuşaya, Turana, bulağa, segaha, şəhid nəfəsinə, gül qoxusuna qədər uzanır. Ramiz Qusarçaylı isə bu yolun həm şairi, həm yolçusu, həm də sazlı salnaməçisidir… Nə yaxşı, belədir!

“Məni yaman tutub şeir havası,

Göyləri qanımla silməyim gəlir.

Davam gül davası, çiçək davası

Düşüb bir çəmənə ölməyim gəlir…”

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.06.2026)

Nigar Xanəliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xüsusi layihələr şöbəsi

Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu ilə “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının birgə layihəsində növbəti actual mövzunu qiyuruq: "Ortaq tarix dərsliyi" təşəbbüsləri və tədris problemləri.

Türk xalqları arasında mədəni, dil və tarix baxımından ortaq köklər olsa da, bu xalqlar müxtəlif siyasi sistemlər və tarixi proseslər çərçivəsində inkişaf etdiklərinə görə tarix tədrisi sahəsində bəzi fərqliliklər formalaşıb. Bu gün “ortaq tarix dərsliyi” ideyası, Türk dünyasında birlik və qarşılıqlı anlaşmanın təməlini qoymaq baxımından olduqca aktuallaşıb. Lakin bu təşəbbüs həm imkanlar, həm də problemlərlə üz-üzədir.

 Ortaq tarix dərsliyi təşəbbüslərinin əsas məqsədi, Türk xalqlarının ortaq keçmişini vahid və obyektiv şəkildə təqdim etməkdir. Bu dərsliyin hazırlanması sayəsində məktəblilər, yalnız öz milli tarixlərini deyil, digər Türk xalqlarının da keçmişi ilə tanış olar, beləliklə ümumi kimlik şüuru formalaşar. Bu təşəbbüs həmçinin tarixin siyasi alətdən çox, mədəni inteqrasiyanın vasitəsi kimi istifadəsinə yönəlib.

 Son illərdə Türk Akademiyası, TÜRKSOY və Türk Dövlətləri Təşkilatı kimi qurumların təşəbbüsü ilə ortaq tarix dərsliyi üzərində işlərə başlanılıb. 2022-ci ildə bu istiqamətdə konkret addımlar atılıb və ilk “Ortaq Türk Tarixi” dərsliyinin pilot versiyası hazırlanıb. Dərslikdə Orta Asiyadan Anadoluyadək uzanan mədəni və tarixi əlaqələrə, ortaq dastanlara, şəxsiyyətlərə və dövlətlərə yer verilir.

 Bununla belə, ortaq dərsliyin hazırlanması bir sıra çətinliklərlə müşayiət olunur:

1.     Milli tarixlə ortaq tarix arasında tarazlıq: Hər bir ölkə öz milli qəhrəmanlarını və tarixi hadisələrini ön plana çəkməyə çalışır. Bu isə obyektiv və ümumi yanaşma yaratmaqda çətinlik yaradır.

2.     Tarixi hadisələrin fərqli yozumu: Bəzi dövrlərdə Türk xalqları bir-birilə münaqişə də yaşayıb. Bu hadisələrin necə təqdim olunacağı, kimin "doğru" və ya "səhv" tərəf kimi göstəriləcəyi mübahisələrə səbəb ola bilər.

3.     Dərsliyin hansı yaş qrupu üçün nəzərdə tutulması: Tarix dərsliyinin ibtidai, orta və ya ali məktəb səviyyəsində olması yanaşmanı dəyişə bilər. Uşaqlara təqdim olunan mətnlər sadələşdirilmiş və təbliğat xarakterli olmamalıdır.

4.     Dil və terminoloji fərqlər: Hər ölkədə istifadə olunan tarix terminologiyası və yazı dili bir qədər fərqli ola bilər. Bu isə vahid dərsliyin hazırlanmasında dil norması məsələsini ortaya çıxarır.

• Tarixçilərarası əməkdaşlıq: Ortaq dərsliyin hazırlanması üçün müxtəlif ölkələrdən mütəxəssislərin birgə çalışması vacibdir. Bu prosesdə həm rəsmi qurumlar, həm də müstəqil alimlər iştirak etməlidirlər.
• Multidissiplinar yanaşma: Tarixə yalnız siyasi hadisələr yox, həm də mədəniyyət, iqtisadiyyat və ictimai həyat prizmasından baxmaq, dərsliyi daha balanslı və faydalı edər.
• Pilot proqramlar və rəy toplama: Hazırlanan dərslik əvvəlcə bir neçə məktəbdə sınaqdan keçirilə və müəllimlərin, şagirdlərin fikirləri əsasında təkmilləşdirilə bilər.
• Rəqəmsal formatda təqdimat: Ortaq tarix dərsliyi yalnız çap versiyası ilə məhdudlaşmamalı, rəqəmsal platformalarda interaktiv formada da təqdim edilməlidir.

 Ortaq tarix dərsliyi təşəbbüsü Türk xalqları arasında mədəni və tarixi bağlılıqları möhkəmləndirmək baxımından mühüm layihədir. Lakin bu təşəbbüs yalnız rəsmi qərarlarla deyil, eyni zamanda geniş elmi və ictimai müzakirələr, açıq əməkdaşlıq və tarixi obyektivlik prinsipləri əsasında həyata keçirilməlidir. Bu cür bir dərslik gələcək nəsillər üçün ortaq yaddaş, qarşılıqlı hörmət və həmrəylik ruhunu formalaşdıra bilər.

“Ədəbiyyat və incəsənət”
(02.06.2026)