Nail Zeyniyev,

“Ədəbiyyat və İncəsənət” portalının Ədəbiyyat şöbəsi

 

Ədəbiyyat və incəsənət portalımızın əziz oxucuları, bu gün sizinlə xüsusi bir paylaşım etmək istəyirəm. Tanıdığım, ədəbi mühitimizin ümidverici gənc simalarından biri olan şair Mustafa Məhərrəmovun ilk şeir və qəzəllər kitabı  "Zərrə" artıq oxucuların ixtiyarındadır.

 

Mustafa 2007-ci il may ayının 15-də Neftçala rayonunun Aşağı Surra kəndində dünyaya gəlib. Orta təhsilini doğulduğu kəndin Şəhid Zabil Əsgərov adına tam orta məktəbində alıb. Hazırda isə Azərbaycan Dövlət Dəniz Akademiyasının Gəmi sürücülüyü fakültəsində "Dəniz naviqasiyası mühəndisliyi" ixtisası üzrə II kurs tələbəsidir.

Şeirə olan marağı məktəb illərindən — cəmi 12-13 yaşlarından başlayıb. Təbiətin gözəlliklərindən ilhamlanaraq qələmə aldığı ilk misralar, zamanla əsl yaradıcılıq eşqinə çevrilib. Mustafa üçün poeziya sadəcə sözlər deyil; gördükləri, yaşadıqları və ilahi bir vergi sayəsində qəlbindən kağıza köçən duyğulardır. Öz qəzəlindəki misralar bunu çox gözəl ifadə edir.

 

"İlahi vergidir gəlib düşüb damarda qanıma,

Nə cür yazıb-yaratmayım bu söz hopubsa canıma."

 

2025-ci il dekabrın 18-də isə Mustafanın ədəbi həyatında əlamətdar bir an yaşandı. O, Azərbaycan Universitetinin Tələbə Elmi Cəmiyyəti tərəfindən keçirilən "Poeziyada Sən" Respublika şeir müsabiqəsində I yerə layiq görüldü. Bu uğur onun üçün böyük bir motivasiya oldu və yaradıcılığına yeni güc qatdı.

Məktəb illərindən bu yana qəlbinə süzülən misraları topladığı ilk kitabı "Zərrə" bu gün oxucularla görüşür. Sevindirici olan odur ki, kitabın oxuculara çatdırılması ilə bağlı bütün proseslərdə Mustafa birbaşa özü iştirak edir.

Gənc şairimizə yaradıcılıq yolunda uğurlar arzulayır, "Zərrə" kitabını oxucularımıza ürəkdən tövsiyə edirik.

Gənc müəllifin kitabını əldə etmək istəyənlər birbaşa əlaqə saxlaya bilərlər; 0504598902

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(01.06.2026)

 

 

 

 

 

Habil Yaşar,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Ədəbiyyat şöbəsi

 

Ədəbiyyata duyduğu sevgi və fərqli düşüncə tərzi ilə seçilən gənc qələm sahiblərini tanıtmaq hər zaman xüsusi önəm daşıyır. Bu gün sizə yaradıcılığı ilə diqqət çəkən daha bir istedadlı gəncimizi təqdim etmək istəyirəm.

 

Kölgə (Alıyeva Bəsdi Məzahir) 4 yanvar 1995-ci ildə Tovuz rayonunda anadan olub.

Ali təhsillidir - Sumqayıt Dövlət Universitetinin Tarix və Coğrafiya müəllimliyi fakültəsinin, eyni adlı ixtisasını bitirib (2012-2016).

Yaradıcılığına 11 yaşında şeirlər yazmaqla başlayıb və daha sonra özünü təkmilləşdirib. Hal - hazırda üç kitabı mövcuddur:

1) "Ölənlə Ölünmür" romanı

2) "QələmimdəSən" esse və şeirlər toplusu.

3) "Balaca" romanı.

Çox yaxında yeni şeir kitabı işıq üzü görəcək.

 

 

İncimişəm səndən, Həyat!

 

İncimişəm səndən, Həyat!

Nədir sənin mənlə dərdin?

Bir dənə dərd, bəs deyil ki,

Hamsını önümə sərdin?

 

Çox qırılıbqəlbim səndən

Sankibaşqa bir işin yox.

Pis günlərdə yanımdasan,

Xoş günlərdəgəlişin yox.

 

Yaman küsüb incimişəm,

Nədir veribalmadığın?

Bəs deyilmi xoşbəxtliklə

Məni yada salmadığın?

 

İnciməyim, neyləyim bəs?

Varam, yoxam nə fərqi var?

Heç yadına düşmürəm də,

Düşəndə də, ancaq qubar.

 

Axı niyə inciməyim?

Ürəyimi qovurursan.

Küləyin heç dayanmayır,

Sağa-sola sovurursan.

 

İncimişəm, səndən Həyat!

Sanki sənə yükəm, çoxam.

Bax, beləcə davam eylə,

Elə bil ki, daha yoxam.

 

 

Unudacağam!

 

Sən elə bilmə ki, unudulmazsan

Səni gülə - gülə unudacağam!

Ehtimal olsa da qayıtmağına,

Yenə bilə - bilə unudacağam!

 

Nə qədər olsan da xəyallarımda

Ağlımda, fikrimdə, gümanlarımda

Hər gecə yuxumda, röyalarımda

Sənə gələ-gələ unudacağam!

 

Yada salmayacam, köhnə illəri

Səninlə yaşanan, nələr-nələri

Səndən geri qalan nişanələri

Hər gün silə-silə unudacağam!

 

Çox çətin olacaq bilirəm bunu

Amma ki, tapacam, mən bir yolunu

Sözümü deyəcəm tutub qolunu:

- "Səni elə-belə unudacağam!"

 

Nə qədər sevsəm də səni dəlicə

Dolsan da ruhuma lap əməllicə

Qoymaram, sirr qala, ola gizlicə

Salıb dildən-dilə unudacağam!

 

 

Dəli-divanə

 

Dəyişən mən deyil, sən oldun, gülüm,

Mən həmin ürəkdə, həmin candayam.

Axtarsan, arasan, yerimi sorsan,

Mən həmin nömrədə, o ünvandayam.

 

Getdiyin zaman da çıxıb yadımdan,

Baxmıram o keçən, aya, ilə də.

Qayıtsan, bəlkə də bağışlayaram,

Mən sənin eşqinlə, koram hələ də.

 

Sənə yarmı deyim, yaramı deyim?

Yarımı almısan, yarımcanam mən.

Dönüşü olmayan yarın yolunu

Səbrlə gözləyən o insanam mən.

 

İstəyən qınasın, istəyən gülsün,

Mən onun eşqindən, dəli-divanə.

Əvvəllər şeir də oxumazdım heç

İndi şeir yazıram, mən şairanə.

 

Çox sevmək adamı edirmiş dəli,

Ürəyi zəbt edib, cana dolurmuş.

Hekayə sanırdım, hər oxuyanda,

Sən demə çox sevən - Məcnun olurmuş.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(01.06.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı və “Ulduz” jurnalının birlikdə həyata keçirdikləri “Biri ikisində” layihəsində bu gün sizlərə Aybəniz Əliyarın özüylə söhbəti və şeirləri təqdim edilir.

 

Layihə ən yaxşı ədəbi nümunələrin təbliğinə hesablanıbdır.

Xoş mütaliələr.

                  

 

Aybəniz ƏLİYAR

özüylə söhbəti...

 

AY danışır

                        (sevgi, xəyal və susqun davam edən bir həyatın hekayəsi)

 

      Ağrıdan sonra ümiddən danışmaq insanın içində bir pəncərə açmaq kimidir. Ümid qəribə bir şeydir. Bəzən insanın heç nəyi qalmır – nə gücü, nə də səbri. Amma yenə də içində balaca bir işıq qalır. O işıq ümiddir.

Ümid bəzən belə olur: qaranlıq gecədə səhərin gələcəyini bilmək.

İnsanın yenə də yaxşı insanlara rast gələcəyinə inanmaq.

Ürək qırılsa belə, yenə də sevginin mümkün olduğuna inanmaq.

Mən şair olduğum üçün bunu, bəlkə, daha yaxşı hiss edirəm:

Ümid çox vaxt səssiz olur, amma insanı ayaqda saxlayan elə odur.

            Şeir və hisslər – İnsan niyə yazır? Hisslər haradan gəlir? Bəzən şeir insanı xilas edir, yoxsa daha da həssas edir?

Kaş kilər və taleyin yolu – Həyatda “kaş ki”lər olmasaydı, insan yenə də eyni insan olardımı?

Dünya və insanlar – Niyə müharibələr olur, niyə insanlar bir-birini incidir, halbuki hamı, sadəcə, sakit yaşamaq istəyir?

İnsanın içindəki ikinci səs – Bəzən insan özünə ən doğru sualları verən yeganə varlıqdır. Özünə sual verərdim: “Sən, həqiqətən, kim olmaq istəyirsən?”

Ümid – Hər şeyə baxmayaraq, insan niyə yenə də ümid edir?

İnsan qəlbinin ən dərin yerində gizlənən söz hansıdır ki, hələ heç kim onu yazmayıb?

Əgər sən özünlə söhbət etsəydin, özünə hansı sualı verərdin?

Əgər cavabını artıq bilirsənsə, o sualı özünə verməyin çox da mənası yoxdur. Amma bəzən insan cavabını bildiyini düşündüyü sualları da yenə özünə verir. Çünki cavab dəyişmiş ola bilər. İnsan dəyişmiş ola bilər.

Ya da cavab eyni qalsa belə, onu yenidən demək insanı sakitləşdirir.

Şairlərdə isə bu daha çox olur. Bəzən şair sualı cavab üçün yox, hissin səsini eşitmək üçün verir. Bu dəfə içindəki hisslərin səsi sənə hansı hekayəni danışacaq, bir dinləsənə...

                                       

                                                                       ***

    

Şəhərin kənarında köhnə bir ev var idi. O evin pəncərələri həmişə açıq qalardı. Sanki içəridə yaşayan qadın hər an kiminsə gələcəyini gözləyirdi.

            Onun adı indi çox az adamın yadında qalmışdı. Bir zamanlar şeir yazardı, məktublar yazardı, uzun-uzadı dəftərlər doldurardı. Amma zaman keçdikcə insanlar onun adını unutdu, yazdıqları isə saralmış kağızların içində qaldı.

            O qadın gəncliyini bir sözə qurban vermişdi: Xəyal.

Bu, bəlkə də, bir insanın adı idi. Bəlkə də, yox.

Amma o qadın hər dəfə həmin sözü deyəndə sanki bir adamı çağırırdı.

– Xəyal...

Bu söz onun dilində dua kimi səslənirdi.

Gənc vaxtlarında o, sevginin insanı xilas etdiyinə inanırdı. Bir gün gələcək, qapı döyüləcək, illərlə gözlədiyi adam qarşısında dayanacaqdı.

O illər keçdi.

            Ümid əvvəlcə səsli idi. Sonra pıçıltıya çevrildi. Sonda isə susdu.

Qadın bir gün başa düşdü ki, Xəyal, bəlkə də, heç vaxt gəlməyəcək.

Amma qəribədir – o sevgini ürəyindən çıxarmağa da qıymadı.

O sevgini öldürmədi. Sadəcə, içində basdırdı. İnsanlar onu görüb deyirdilər:

– Çox sakit qadındır. – Heç kim bilmirdi ki, o sakitliyin altında bütöv bir gənclik yatır. Bir qadının ən işıqlı illəri, ən saf ümidləri xəyala çevrilib. Bəzən axşamlar o qadın pəncərənin qarşısında oturur, uzağa baxırdı. İndi o artıq heç kimi gözləmirdi. Amma gözləri yenə də yollarda qalırdı. Bəlkə də, bu, vərdiş idi.

Bəlkə də, sevginin son forması. Bir dəfə köhnə dəftərlərindən birini açdı. Orada cavan qızın yazdığı cümlələr vardı: "Bir gün Xəyal gələcək".

Qadın uzun-uzadı o cümləyə baxdı. Sonra qələmi götürüb aşağısına bir söz yazdı: "Gəlmədi". Amma dəftəri bağlayanda qəribə bir şey oldu. Onun üzündə kədər yox idi. Çünki insan bəzən başa düşür ki, bəzi sevgilər yaşanmaq üçün yox, insanı dəyişmək üçün gəlir. O qadın artıq əvvəlki qız deyildi.

Sevgi onu yandırmışdı, amma eyni zamanda böyütmüşdü. İndi o yaşayırdı. Sakit, ağır, amma dözümlü. İçində bir qəbir vardı – orada Xəyal yatırdı. Amma həmin qəbrin üstündə bir ağac bitmişdi. O ağacın adı isə Həyat idi.

“Xəyal…Uzaqdan Sevilən Adam”

Mən indi bunu sakitcə deyə bilirəm.

Vaxt var idi, bu sözləri demək üçün insanın içi parçalanmalı idi.

Mən onu uzaqdan sevmişəm. Sevgim onun özünə yox, onun uzaqdan görünən kölgəsinə idi. Mən o kölgənin içinə öz xəyallarımı doldurmuşdum. Mən onun yerinə düşünürdüm. Mən onun yerinə hiss edirdim. Mən onun içində olmayan dünyanı öz içimdən ona verirdim. O isə… sadəcə, yaşayırdı.

Bəzən bir insanı yaxından tanıyanda sanki bir evə girirsən. Qapını açırsan, otaqları gəzirsən və birdən anlayırsan ki, ev demək olar ki, boşdur.

Mən də bir gün o evin içində dayandım. Divarlar vardı. Amma həyat yox idi.

O an başa düşdüm ki, mən bir insanı yox, öz xəyalımı sevmişəm.

Xəyal… Adı nə qədər doğru imiş.

Mən onu yenə də uzaqdan xatırlaya bilirəm.

Çünki bəzi adamlar yaxınlıq üçün deyil, uzaqdan sevilmək üçün yaranır.

 

 

...və şeirləri

 

KƏND ADAMLARI

 

Mövsümlər ötüşər, fəsillər dönər,

Çaylar aşıb-daşar, sellər sevinər.

Zümzümə üstündə bulaqlar dinər,

Gülər gözlərindən kənd adamları.

 

Bənövşə boyunlu kənd qızlarına,

Elçilər tez düşər, bu da bir adət.

Cehiz tədarükü eyləyər ana,

İsməti ən gözəl cehizdir, əlbət.

 

Sevgisinə inan, qəlbinə sığın,

Hissinə həmdəm ol, qoynunda qarı,

Kəndin təmizliyin, kəndin saflığın,

Daşıyar üstündə kənd oğulları.

 

Payızda köç edən quşlar da bir gün,

Dönər yuvasına bir yaz səhəri.

Bəzəyər kənd evin yenə toy-düyün,

Artar obaların barı-bəhəri.

 

Nənələr anaya, analar qıza,

Cehiz eyləyərlər həyanı, arı.

Oğullar düşməni gətirər dizə,

Dönər al bayrağa ata vüqarı.

 

 

***

 

Yenə ürəyimi çəkib tarıma,

Asıram divardan şəkil əvəzi.

Divarlar tab etmir duyğularıma,

Bir yerdə asılıb qalmaqdan bezir.

 

Bu şəhər hamını yuxuya verib,

Mən təzə gəlmişəm, təzə elçiyəm.

Məni bu şəhərə Tanrı göndərib,

Sözün elçisiyəm, sözə elçiyəm.

 

Ayağım altından yer qaçar olub,

Hər şey var əlimin qabarlarında.

Əlimdən ürək də çar-naçar olub,

Dağılır üstümə divarlarım da.

 

Zülmətə minvallı yola düzəldim,

Gecə mənim ilə durubdu qəsdə.

Gözümün acısın almağa gəldim,

Başım bu şəhərin dizinin üstə.

 

Dərdim söz göyərdir, hər an bir buğum,

Ruhum pillə-pillə göyə yüksəlir.

Mənim dərvişanə yuxusuzluğum,

Deyəsən, gecənin xoşuna gəlir.

 

***

 

İnsan çox sevəndə duyğusallaşır,

Qəlbində güc artır, gözlərində nur.

Sevinci sayrışan ulduzlar kimi,

Uçub yanağına, üzünə qonur.

 

Ürəyi fəth edir ağlını yenə,

Fikrinin ümmanı dupduru olur.

Ruhu dönüşdükcə can fitilinə,

Bədəni bir isti mumdan yoğrulur.

 

İnsan çox sevəndə, lap çox sevəndə

Sanki gerçək olur ruhuna daman.

Döyülən qapıya, çalınan zəngə

Bir ayrı duyğusal olur o zaman.

 

Məhəbbət – əlçatmaz bir xəyal indi,

Onun xiffətiylə iç-içə döyün.

Məhəbbət – hardasa rast gəldiyindi,

Hardasa yanından ötüb keçdiyin.

 

Ömrün hər fəslinə tuş gələ bilər,

Baharda gələrsə, nə xoş halına.

Çəmənlər, çiçəklər üzünə gülər,

Quşlar nəğməsini səpər yoluna.

 

Payızda gələrsə, ürkər, duruxar,

Gecikmiş qonaqdı, qisməti yarı.

Sevməsə darıxar, sevsə darıxar,

Kaşki aşa bilsə "daş divarları".

 

Ruh ayrı, can ayrı, bədən ayrı yük,

Yükü daşıyana qismətdi sevgi.

Bəzən birgəliyə sevgi deyirik,

Bəzən çəkdiyimiz həsrətdi sevgi.

 

Bəzən təntənədi, bəzən qınaqdı,

Bəzən çağrılmamış qəfil qonaqdı.

Nə zaman gələrsə, açıqdı qapım,

Nə zaman gələrsə, qapım açıqdı.

 

***

 

Mən xoşbəxt imişəm, sən də bəxtəvər,

Dünyanı qolboyun yaşayırmışıq.

Sanki bu dünyaya Günəş hər səhər

Bizim ruhumuzdan doğurmuş işıq.

 

Yaşıldan yaşıldı, göydən göy idi,

Bəyazdan bəyazdı, sarıdan sarı.

Dünya axı onda belə deyildi,

Dünya qoruyurdu yaşanmışları.

 

Hər günün bir ətri, bir rəngi vardı,

Nurda islanırdı tül pərvanələr.

Dünyanın nə gözəl ahəngi vardı,

Tükənməz deyildi hər kəs bu qədər.

 

Bir gün çiçək idi, bir gün gül idi,

Ətri cənnət kimi bihuşdarıydı.

Dünya axı onda belə deyildi,

Dünyada sevgidən hər şey varıydı.

 

Dağ idi, ələnib ətək oldumu?

Ağacdı, budanıb kötük oldumu?

Belə deyil idi,

                         deyildi belə...

 

 

***

 

Mən ölsəm, karıxma, özünü tox tut,

Baharla gələnəm, payızla gedən.

Mənli günlərini əlbəəl unut,

San ki, bu dünyada olmamışam mən.

 

Bax, həyat gözündən ötüb keçməsin,

Pəncərəndə budaq, budaqda sərçə.

Qoy hamı “buz imiş, daş imiş" desin,

Gözlərinə qurban, ağlama bircə.

 

Yandır qalaq-qalaq şeirlərimi,

Yandırsan, bilirəm, dünya isinər.

Xatırla həmişə bu bir deyimi,

"Hər insan öləndə bir ulduz sönər".

 

Ağlın nə deyərsə, çıxma sözündən,

Darıxsan, sevgilim, göy üzünə bax.

Bir ulduz sönəcək göyün üzündə,

Demək ki, itirən göylər olacaq.

 

***

 

Məni tək buraxmaz indi bu payız,

Yağan yağışların yar edər mənə.

Ruhum qara qələm, könlüm ağ kağız,

Dünyanı yenə də dar edər mənə.

 

Xəyal düzəltmişəm uzaq kölgədən,

Bu qədər tənhayam, təkəm, bir düşün.

Əridər qəlbimin buzun, bəlkə də,

Nə bilmək olar ki, taleyin işin.

 

Ağac da yaşayır yarpaq çəkəni,

Canından, qanından yoğrulmuş məgər.

Bilirəm, bu payız tək qoymaz məni,

İlham ağacımın yarpağın döyər.

 

İndi xatirən də yadigar kimi,

Salıb itirmişəm bilib-bilmədən.

İçimdə bir dolu bulud var kimi,

Dünyada tək-tənha dolanıram mən.

 

***

 

İnsafa gəlmədim, dinə gəlmədim,

Bəlkə, inanmırdım peşiman ollam.

Necə qazanmışdım səni, bilmədim,

İndi itirmişəm, yanıb-yaxıllam.

 

Özünü qərq etdi sükuta keçmiş,

Sanki vaxtdan kənar fırlanırıq biz.

Demə, xəbərsizəm, atəşkəs imiş,

Demə, dala qalıb müharibəmiz.

 

Sən də boynuna al, bilmirsən düzün,

Daha aramızda sərhədlər yanıb.

Əlimdəki silah döndərib üzün,

İndi sənə deyil, mənə tuşlanıb.

 

Nə qədər günah var, boynuma mindir,

İtirən mənəmsə, günahkar da mən.

Axtarsam, tapmaram, bilirəm indi,

Axtarsan, bəlkə sən tapa bilərsən.

 

***

 

Ömrümə yolları eylədim kəmər,

Sevgidən pay umdum, arzudan nəmər.

Hələ nəfəsi tər, ağzı südəmər

Bir eşqi özümə yoldaş götürdüm.

 

Mənlə iməklədi, böyüdü mənlə,

Gəldi yaz ömrümə güllə, çəmənlə.

Getdi payızımda saçımda dənlə,

Yerinə bir qucaq xəzan gətirdim.

 

Bu dərdi adlaya bilmədim yenə,

Dizini qatlaya bilmədim yenə,

Tapıb arıtlaya bilmədim yenə,

Qəmin ürəyimə salıb itirdim.

 

Sevgi bitməsə də, ömür bitərmiş,

Qalanı-qalmazı ağır kədərmiş.

Bu ömür, demək ki, bura qədərmiş,

Eşqi bitirdimsə, ömrü bitirdim.

 

 

İNFARKT SAATI

 

Bəzən bir an çəkir, bəzən bir ömür,

Dinməzcə əlləşir canıyla insan.

Bəzən diri-diri hisslərin gömür,

Bəzən də ölümə can verir asan.

 

Sükutla sınayar susan səbrini,

Səbir ağla yemdir, ürəyə təpər.

Yaş ötər, ötdükcə bir köpük kimi,

Bu ölüm qorxusu şişər, böyüyər.

 

Şişirdər ürəyi belə çək-çevir,

Ürəyin hər gecə qurar bir divan.

Hər kəs toparlanar bir sayaq, bir cür,

Narahat qalarsan doğmalarından.

 

Zəngli saatların dünyaya asi,

Susdurar özündə əbədi nə var.

Üç balan – üç yorğun pişik balası,

Gecənin bağrını cırmaqlayarlar.

 

Düşünə bilməzsən, nə baş verər, nə?

Qızların ağlının ucundan keçər.

Biri darağını çəkər telinə,

Biri paltarından qoxunu içər.

 

Üzülüb qırılar, qalar yarıda,

Tanrı yazdığıdır... belə yozular.

Oğlunun əsgərlik məktubları da,

"Ana" kəlməsindən məhrum yazılar.

 

***

 

Vətən, bir bu balanı gör,

Daş olum, al qalana hör.

Mənə tapılmasa bir yer,

Öldüm, ya qaldım, fərqi yox...

 

Sevirəm, dilimdə deyil...

Sevməmək əlimdə deyil.

Gözlərim zülümdə deyil,

Boşaldı, doldu, fərqiyox...

 

Dərdinibilə bilmədim,

Bir çarə qılabilmədim.

Şəhidinolabilmədim,

Şahidinoldum, fərqiyox...

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(01.06.2026)

 

 

 

 Sərtyel,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Gülüş klubu bələdçisi

 

QURBANLIQ QOYUN

Ondan başlayaq ki, Qurban bayramında dörd nəfərə atışıb münasib qiymətə bir qoyun aldıq, hərəmizə 940 qram ət düşdü.

 

ELAN

Bakı küçələri üçün ən uyğun nəqliyyat vasitəsi lodkadır. Nə qədər ki, işbazlar qiymətləri qalldırmayıblar, almağa tələsin!

 

DEPUTAT NARAZILIQ EDİR

Milli Məclisin məşhur deputatı bu dəfə süni intellekti kəskin tənqid etdi. O, növbəti iclasda bildirib ki, bu səhər parlamentə gələndə nə illah eləyib, corablarını tapa bilməyib. Axırda onların yerini chat gpt-dən soruşub. Lakin süni intellekt corbların yerini deyə bilməyib.

Deputatın fikrincə, “bu cür tupoy aparat bizim dövlətimizə lazım deyildir”.

 

UŞAQPULU MƏSƏLƏSİ

Günay Ağamalı, Mir Şahin və Tolik uşaqpulu tələb edənlərə qarşı keçirdikləri söyüş və təhqir kompaniyasını daha geniş müstəviyə keçirmək, daha kreativ vəziyyətə çatdırmaq üçün müsabiqə elan ediblər. Məsələn, uşaqpulu istəməyin siyasi, iqtisadi, sosial, dini, mədəni və fiziki fəsadları barədə ən yaxşı esse yazan şəxsə xüsusi mükafatlar vəd olunur.

 

DİALOQ

-Sevgilim, kartda yenə pul yoxdur.

-Mələyim, mən axı ora səhər-səhər pul yükləmişəm.

-Eh, bəs sən bilmirsən bu bahar günləri çox uzun olur?

 

EYNŞTEYN YAZAN

2018-ci ildə Qüdsün Yəhudi Universiteti Eynşteynin 80000 səhifəlik arxivini üzə çıxarıb. Orada dahi çəxs yazıb: “Gözəl qızla keçən bir saat 1 dəqiqə kimi gəlir. İsti plitədə keçən bir dəqiqə isə əbədiyyət kimi görünür. Bu da sizin üçün nisbilik nəzəriyyəsi”.

 

ZƏMANƏ ADAMI OLUN

Hər zəmanənin adamı onun trendlərinə əməl edəndir. Bu günün trendlərinə görə, ən aktual şeylər nədir? Tik-tok, şərab dükanları, apteklər. Odur ki, zəmanə adamı olmaq üçün siz tik-tokdakı cinsi bəlli olmayanlara baxıb onlara şir atmalı, alkoqolun küpünə girməli və ovuc-ovuc dərman qəbul etməlisiniz.

 

P.S.

Az qala yadımdan çıxmışdı, bu gün Uşaqların Beynəlxalq Müdafiəsi günüdür. Uşaqlarınızı mütləq pis vərdişlərdən – kitab oxumaqdan, ictimai nəqliyyatda böyüklərə yer verməkdən, insanlara təəssübkeşlikdən uzaq tutaraq müdafiə edin.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(01.06.2026)

Rəqsanə Babayeva,

”Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Beyləqan və İmişli təmsilçisi

 

Yaz fəsli insanların ruhuna qəribə bir yüngüllük gətirir. Günəşin daha uzun görünməsi, məktəblərin bağlanması, küçələrdə uşaqların səsinin çoxalması, insanların bayram hazırlıqları ilə məşğul olması cəmiyyətə başqa bir nəfəs verir. Elə bu günlərdə ard-arda gələn xüsusi tarixlər də insanı düşünməyə vadar edir: Qurban bayramı, Müstəqillik Günü və Uşaqların Beynəlxalq Müdafiəsi Günü. İlk baxışda fərqli məna daşıyan bu günlərin ortaq bir nöqtəsi var — insanlıq.

 

Bayramlar sadəcə təqvimdə qeyd olunan tarixlər deyil. Onlar bir xalqın yaddaşı, mənəviyyatı və gələcəyə baxışıdır. Hər bayram cəmiyyətə müəyyən bir mesaj verir. Qurban bayramı paylaşmağı, mərhəməti və ehtiyacı olanı unutmamağı xatırladırsa, Müstəqillik Günü azadlığın təsadüf olmadığını, böyük fədakarlıqlar hesabına qorunduğunu yada salır. Uşaqların Beynəlxalq Müdafiəsi Günü isə bütün bu dəyərlərin kimə miras qalacağını düşünməyə məcbur edir.

Qurban bayramının əsas mənası təkcə dini ayinlərlə məhdudlaşmır. Bu bayram insanın öz nəfsinə qalib gəlməsi, başqasının ağrısını hiss etməsi və paylaşmağı bacarması deməkdir. Müasir dövrdə texnologiya inkişaf etsə də, insanların bir-birinə qarşı mənəvi məsuliyyəti daha vacib məsələyə çevrilib. Çünki güclü cəmiyyət yalnız iqtisadi göstəricilərlə deyil, insanların bir-birinə münasibəti ilə ölçülür. Ehtiyac sahibinin qapısını döymək, bir uşağın üzündə təbəssüm yaratmaq, yaşlı bir insanı unutmamaq bəzən ən böyük ibadət qədər qiymətli olur.

Müstəqillik isə yalnız siyasi anlayış deyil. O, milli kimlik, dil, mədəniyyət və gələcək üzərində qurulan böyük məsuliyyətdir. Azad yaşamaq istəyən hər xalq əvvəlcə öz mənəvi dayaqlarını qorumağı bacarmalıdır. Çünki dövlət yalnız sərhədlərlə yaşamır; onu ayaqda saxlayan əsas qüvvə vətəndaşların düşüncəsi, milli yaddaşı və mənəvi birliyidir. Bu səbəbdən müstəqillik günü təkcə bayraq və rəsmi tədbirlərdən ibarət olmamalıdır. O gün insan öz-özünə sual verməlidir: “Mən bu ölkənin gələcəyi üçün nə edirəm?”

Bu sualın cavabı isə bizi uşaqlara gətirib çıxarır. Çünki gələcək haqqında danışarkən uşaqları unutmaq mümkün deyil. Uşaqlar bir ölkənin sabahıdır. Onların necə böyüməsi cəmiyyətin gələcək simasını müəyyənləşdirir. Əgər bir cəmiyyət uşaqlara yalnız bayram günlərində diqqət göstərirsə, bu yetərli deyil. Uşağın təhlükəsizliyi, təhsili, mənəvi inkişafı və sağlam mühiti gündəlik məsuliyyətə çevrilməlidir.

Bu gün dünyanın bir çox yerində uşaqlar müharibənin, yoxsulluğun və laqeydliyin qurbanına çevrilir. Halbuki uşağın qorxusuz böyüməsi ən böyük humanist dəyər hesab olunmalıdır. Kitab oxuyan, musiqi dinləyən, ana dilində düzgün danışan, öz tarixini tanıyan bir uşaq gələcəkdə cəmiyyət üçün daha faydalı vətəndaşa çevrilir. Ona görə də uşaqları qorumaq yalnız onları təhlükədən uzaq saxlamaq deyil; onların ruhunu, düşüncəsini və milli yaddaşını da qorumaqdır.

Yaz fəslində küçələrdən gələn uşaq səsləri insana həyatın davam etdiyini xatırladır. Bəlkə də bütün bayramların ən böyük ortaq cəhəti budur — insanı həyata bağlamaq. Bayramlar insanları bir süfrə ətrafında birləşdirir, onları bir-birinə yaxınlaşdırır və unutduqları dəyərləri yenidən xatırladır. Mərhəmət olmayan yerdə bayramın ruhu yaşaya bilməz. Azadlıq olmayan yerdə insan özünü təhlükəsiz hiss etməz. Uşaqların gülüşü olmayan cəmiyyət isə gələcəyini itirmiş sayılar.

Cəmiyyətin gücü bəzən böyük binalarla, texnologiya ilə və ya iqtisadi rəqəmlərlə ölçülür. Halbuki bir xalqın həqiqi gücü onun vicdanında gizlənir. İnsanların bir-birinə dayaq olduğu, uşaqların qorunduğu, milli dəyərlərin yaşadıldığı ölkələr daha möhkəm olur. Çünki belə cəmiyyətlərdə yalnız bu gün deyil, gələcək də düşünülür.

Bəlkə də bu yazın bizə ən böyük mesajı məhz budur: mərhəməti unutma, azadlığın dəyərini bil və gələcəyi qorumağı bacar. Çünki gələcək yalnız sabah deyil — bu gün böyüyən uşaqların gözlərində yaşayır.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(01.06.2026)

 

 

 

Nigar Xanəliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xüsusi Layihələr şöbəsi

 

Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun “Ədəbiyyat və incəsənət” portalın ilə birgə layihəsində bugünkü mövzumuz “Türk xalqlarında mədəni inteqrasiya və UNESCO irs siyahısına daxil olan elementlər”dir.

 

Türk xalqları minilliklər boyu geniş coğrafiyada – Orta Asiyadan Anadoluya, Qafqazdan Sibirə qədər uzanan ərazilərdə yaşamış, bu məkanlarda özünəməxsus, amma bir-birinə yaxın olan mədəniyyətlər formalaşdırmışdır. Tarix, din, dillə bağlı oxşarlıqlar, eyni həyat tərzi və adət-ənənələr bu xalqlar arasında mədəni inteqrasiyanın təbii şəkildə formalaşmasına səbəb olmuşdur.

Mədəni inteqrasiya dedikdə, fərqli dövlətlərdə yaşayan, lakin ortaq etnik-mədəni köklərə sahib toplumların bir-biri ilə mədəni baxımdan yaxınlaşması, bənzər adətlərin, sənət növlərinin və dəyərlərin paylaşılması nəzərdə tutulur. Türk xalqlarında bu inteqrasiya, xüsusilə folklor, musiqi, dini və dünyəvi bayramlar, dil və sənət sahələrində özünü daha qabarıq şəkildə göstərir.

Türk xalqları arasında inteqrasiyanın ən güclü təzahürlərindən biri şifahi xalq ədəbiyyatı sahəsində müşahidə olunur. Məsələn, “Dədə Qorqud” dastanı təkcə Azərbaycan türklərinə deyil, eyni zamanda Türkiyə, Qazaxıstan və Türkmənistan türklərinə də mənsub sayılır. Dastandakı obrazlar, motivlər və əxlaqi qaydalar bütün Türk coğrafiyasında ortaq anlayışlarla üst-üstə düşür.

Bundan başqa, Novruz bayramı da Türk dünyasının demək olar ki, bütün xalqlarında qeyd olunan qədim və ortaq bir bayramdır. Baharın gəlişi, təbiətin oyanması, ailə və icma daxilindəki münasibətlərin yenilənməsi ideyaları Türk xalqlarının dünya görüşünün ümumi köklərindən xəbər verir.

Bir çox Türk xalqlarına aid olan mədəni dəyərlər beynəlxalq səviyyədə də tanınmış və UNESCO-nun qeyri-maddi mədəni irs siyahısına daxil edilmişdir. Bu siyahıya daxil olan elementlər, həmin dəyərlərin sadəcə milli deyil, həm də bəşəri irsin bir hissəsi kimi qəbul edildiyini göstərir.

UNESCO siyahısında yer alan bəzi ortaq Türk irsi nümunələri aşağıdakılardır:

• Dədə Qorqud irsi – Azərbaycan, Türkiyə və Türkmənistan tərəfindən birgə təqdim olunmuşdur. Bu dastan qəhrəmanlıq, ailə dəyərləri, şifahi ənənənin ötürülməsi kimi universal dəyərləri özündə birləşdirir.
• Novruz bayramı – Azərbaycan, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Özbəkistan, Türkmənistan və Türkiyə tərəfindən təqdim olunmuş ortaq bayram ənənəsidir. Onlar bu bayramı yaşatmaqla keçmişi və gələcəyi birləşdirən mədəni körpü qururlar.
• Aşıq və ozan sənəti – Bu sənət növü musiqi, poeziya və hekayətçiliyin vəhdətidir. Hem aşıqlar, həm də ozanlar müxtəlif Türk xalqlarında eyni vəzifəni – xalqın yaddaşını qoruyan və ötürən rolunu oynayırlar.
• Xalçaçılıq – Qafqazdan Orta Asiyaya qədər geniş coğrafiyada ortaq naxış və texnikalara rast gəlmək mümkündür. Xüsusilə simvolik motivlər – həyat ağacı, qoç buynuzu, su və günəş işarələri – xalqlar arasında estetik və mənəvi bağlılığı sübut edir.
• Yurt və köçəri mədəniyyət – Qırğızıstan, Qazaxıstan və Türkmənistan kimi ölkələrdə yurt ənənəsi hələ də simvolik mənaya malikdir. Bu yaşayış forması Türk xalqlarının tarixdəki həyat tərzinin əyani təzahürüdür.

Son illərdə Türk Dövlətləri Təşkilatı və ona bağlı mədəni qurumlar (məsələn, Türksoy) vasitəsilə mədəni inteqrasiyanı gücləndirmək üçün ciddi addımlar atılır. Ortak mədəniyyət günləri, festivallar, sənətkar mübadiləsi və folklor konfransları bu inteqrasiyanı daha da möhkəmləndirir.

 UNESCO çərçivəsində bu əməkdaşlıq daha rəsmi səviyyədə baş tutur. Mədəni irsin birgə təqdim edilməsi, ortaq nominasiya sənədlərinin hazırlanması və eyni dəyərlərin bir neçə ölkə tərəfindən sahiblənilməsi Türk xalqları arasında qarşılıqlı etimad və mədəni həmrəyliyin artmasına xidmət edir.

Türk xalqları arasında mədəni inteqrasiya tarixdən gələn ortaq köklərə əsaslansa da, bu proses bu gün də davam etməkdədir. UNESCO-nun irs siyahısına daxil olan elementlər yalnız bir xalqın deyil, ümumi bir mədəni coğrafiyanın zənginliyini əks etdirir. Bu inteqrasiya, təkcə mədəniyyət sahəsində deyil, gələcəkdə təhsil, turizm və diplomatiya sahələrində də ortaq uğurlara zəmin yarada bilər. Mədəniyyət vasitəsilə formalaşan bu birlik, Türk dünyasının qlobal səviyyədə daha güclü və koordinasiyalı çıxış etməsinə imkan verir.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(01.06.2026)

 

 

 

Fatimə Məmmədova,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

 İnsan bəzən elə anlara çatır ki, söz danışıq vasitəsi olmur, sadəcə izə, zamandan qalmışa çevrilir. Həmin anda yazılan bir neçə cümlə, nə ədəbiyyat, nə də məktubun klassik formasıdır. O, sadəcə “son”un özüdür. Bəlkə də buna görə son məktublar oxunanda insanın ürəyində qəribə bir ağırlıq yaranır. Elə bil ki, kiminsə həyatına gecikmiş şahidlik edirsən, peşmançılıq da yaxanı buraxmır.

 

Hər zaman insanlar vidanı müxtəlif formalarda ifadə edib: bəziləri susub, bəziləri baxışla, bəziləri isə kağızla. Amma kağızın üstünlüyü həmişə eyni qalıb. Belə ki, o, insanın səsini ölümündən sonra da saxlaya bilir. Bir neçə cümləyə sığan bir ömür, bəzən bütöv bir həyatın yerini tutur. 

Əslində “son məktub” anlayışı sadəcə romantik və ya ədəbi bir mövzu deyil.  Sosial şəbəkələrdə psixoloqlar bunu insanın “bağlanma ehtiyacı” ilə izah edirlər. İnsan ölümün yaxınlığını hiss etdikdə içində iki güclü istək yaranır: getmədən əvvəl bağlamaq və getdikdən sonra qalmaq. Yəni sevdiklərinə vidalaşmaq, eyni zamanda yaddaşlarda yaşamağa davam etmək. Buna görə də son məktub sadəcə vida deyil, həm də bir növ özünü qoruma cəhdidir.

Tarixdə bunun çox kədərli nümunələri var. Titanik faciəsi zamanı bəzi sərnişinlər yaxınlarına məktublar yazmışdı. O məktubların çoxu heç vaxt ünvanına çatmadı. Amma illər sonra tapıldıqda artıq onlar bir ailənin şəxsi xatirəsi yox, insanlığın dərdinə çevrilmişdi. Kağız üzərində yazılmış sadə bir “narahat olma” cümləsi belə, əslində ölüm qorxusu ilə ümid arasında qalan bir insanın son sığınacağı idi.

Müharibə tarixində isə son məktublar daha sərt və incidicidir. Birinci Dünya Müharibəsi dövründə səngərlərdə yazılan məktublarda tez-tez eyni cümlə təkrarlanırdı: “Əgər geri dönməsəm…” Bu cümlə həm vida, həm də taleylə razılaşmadır. İnsan sanki döyüşə getməzdən əvvəl artıq nəticəni qəbul edir, amma yenə də sözlə özünü qorumağa çalışır. Çünki söz insanın əlində qalan son nəzarət formasıdır. Son məktubların gücü onun səmimiyyətindədir. Orada nə bəzək var, nə də süni ifadə. İnsan son anda rol oynamır. O, necədirsə, elə yazır. Bəzən bir üzr, bəzən bir təşəkkür, bəzən də sadəcə “səni sevirəm” cümləsi… Amma həmin sadə cümlə bəzən bir ömrün yekunu olur.

Anne Frank gündəliyində insanın ən böyük ehtiyacının başa düşülmək olduğunu yazırdı. Son məktublar da əslində bu ehtiyacın gecikmiş formasıdır. İnsan artıq danışa bilməyəndə yazır, artıq cavab gözləməyəndə iz buraxır. Bu baxımdan son məktub bir dialoq deyil, bir tərəfli, amma çox dərin bir çağırışdır.

Lev Tolstoy insanın daxili dünyasını vicdanla ölçürdü. Onun əsərlərində ölüm anı sadəcə fiziki son deyil, mənəvi hesabatdır. Son məktublar da həmin hesabatın kağız forması kimidir. İnsan sanki özü ilə və geridə qoyduqları ilə hesablaşır.

Maraqlıdır ki, insanlar çox vaxt ölümə yaxınlaşdıqca daha aydın danışmağa başlayır. Sanki həyat boyu deyilə bilməyənlər son anda sıxılıb bir neçə cümləyə çevrilir. Bəlkə də buna görə son məktublar uzun olmur. Çünki insanın içindəki ən ağır hisslər çox söz tələb etmir. Əslində hər son məktubun içində üç əsas istək gizlənir: bağışlanmaq, xatırlanmaq və iz buraxmaq. İnsan bilir ki, gedir, amma tam yox olmaq istəmir. Yazmaqla özünü gələcəyə kiçik bir iz kimi göndərir. Bu gün isə bu anlayış artıq dəyişib. Son məktublar kağızdan ekranlara köçüb. İnsanlar vidalarını mesajlarda, e-maillərdə, bəzən isə heç göndərilməmiş qaralamalarda saxlayır. “Son dəfə online olmaq”, “son dəfə baxılıb” kimi ifadələr belə yeni dövrün səssiz vidalarına çevrilib.  İllər keçsə də insan yenə də getməzdən əvvəl nəsə demək istəyir. Bəlkə də gələcəkdə tarixçilər arxivlərdə məktubları yox, göndərilməmiş mesajları araşdıracaq.  O mesajların içində eyni insan duyğuları qalacaq: qorxu, sevgi, peşmanlıq və ümid.

Son məktubların ən ağır tərəfi isə onların gec oxunmasıdır. Oxuyan insan artıq cavab verə bilmir. Bu, sözün ən kəsici halıdır, gecikmiş həqiqət.  Bütün bunların sonunda bir sual yaranır ki, əgər insanın son sözü əvvəldən bilinmirsə, biz niyə bəzən deməli olduqlarımızı bu qədər gec deyirik?

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(01.06.2026)

İlahə Allahverdiyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

 

Qərbi Azərbaycan – dağların kölgəsində, suların dərinliyində, torpağın sükutunda bir xalqın tarixini daş-daş, iz-iz yaşadan unudulmaz bir coğrafiyadır. Bu ərazilərdə hər daş danışır, hər çay söyləyir, hər ağac kökləri ilə bir tarix pıçıldayır. Səssizlik də danışır burada — çünki bu səssizlikdə bir xalqın köçürülmüş, amma heç vaxt qırılmamış nəfəsi yaşayır. Hər addımda, hər abidədə, sanki sükuta bürünmüş bir dua səslənir.

 

O duaların ilk nəğməsi Zəngəzurun zirvələrindən yüksəlir. Burdakı dağlar  təbiət möcüzəsi olmaqla yanaşı həm də dirənişin daş kitabəsidir. Bu yerlərdə Gülnəzər məscidi artıq görünməsə də, varlığı sanki torpağın dərinliyində nəfəs alır. Sıldırım qayalar hələ də sükut içində o köçün kədərini, o müqavimətin əzmini daşıyır. Daşlara hopmuş səslər, əsrlərin sükutunda xalqın həsrətini dilləndirir. Ələsgər mahalının bağrında isə Dəmirçilər kəndinin memarlıq inciləri – qoşa minarəli məscidi və qədim karvansarası – artıq yalnız xatirələrdə yaşayır.

 Bu səslər  bir axın kimi, İrəvana doğru enir. İrəvan qalası keçmişin sinəsinə çəkilmiş çapıq kimi hələ də ayaqdadır. Onun hər daşında bir döyüş, hər səssiz divarında bir hayqırtı yatır. Rəcəb Paşa məscidinin qalmış qalıqları isə duaların zamanla necə daşlaşdığını göstərir. Şəhər unudulmaq istənən bir yaddaşın mərkəzinə çevrilmiş – özü silinmiş, amma izləri hələ də qəlblərdə yaşayan bir məkandır. Səfəvilər dövrünün mədəniyyət izləri – hamamlar, mədrəsələr, xanəgahlar – bir-bir yoxa çıxdıqca, torpaq daha da ağırlaşır. İrəvanın Əmir Sədi məscidi, Abbas Mirzə karvansarası və Güllü mədrəsəsi artıq daşda deyil, xalqın yaddaşında yaşayır.

 Oradan yol bizi Göyçəyə aparır – elə bil İrəvanın kədəri bu suların əksində sükuta qərq olur. Göyçə gölü öz dərinliyində illərlə gizlədilən xatirələri də saxlayır. Gölün səssizliyi, ətrafındakı türbələrin daş susqunluğu ilə birləşərək görünməyən bir nəğməyə çevrilir. Hər dalğa bir xatirə, hər külək bir ad qoyur bu torpağa. Hacılı və Zod kəndlərindəki minarələr, Kərimli məscidinin əyilmiş qapıları indi sadəcə küləyin oxuduğu sətirlərdir. Daşkənd kəndinin iki minarəli məscidi və Qurudərə kəndinin mədrəsəsi bir zamanlar bu torpağın maarif çırağı olmuşdu.

 O nəğməni dağlardan çırpınaraq Dərələyəz qarşılayır. Dərələyəz qalası fırtınalara sinə gərmiş bir əzəmət simvoludur. Bu torpaq danışmasa da, Təpəgöz məscidinin izləri bu danışılmaz sükutu tamamlayır. Burada izləri silinməyə çalışılan hər məscid, hər qala bir xalqın zamanla daşlara köçmüş özünüdərkidir. Dərələyəzin yolları bizi Basarkeçərə doğru aparır – orada türbələrin baş daşları, xalqın boynubükük, amma yenilməz yaddaşına çevrilir. Ərdəşəvi, Qarakilsə və Dəvəgözə kəndlərindəki abidələr – həm keçmisin  bir parçası, həm də ümidin sükutda gizlənmiş sədasıdır.

 Basarkeçərin səssiz dağlarından Şörəyelin sərt torpaqlarına keçid elə bil tarixdə bir səhifənin çevrilməsidir. Şörəyel türbələri, dağların qoynunda uyuyan, amma xalqın ruhunda daim oyanıq qalan bir tarixin izləridir. Bu diyarda zaman dayanıb sanki, amma daşların hər biri saat kimi çalışır – keçmişi indi ilə bağlayır, indini isə  gələcəklə. Həmzəli və Köhnə Əskəran kimi kəndlərdə ucalan minarələr sanki göylə torpaq arasında bir körpüdür. Digər yandan, Gərnis və Sarıqaya kəndlərinin qəbiristanlıqları əcdad nəfəsinin torpağa köçdüyü yerdir.

 Bu yaddaş körpüsünün davamı kimi Tavusun ucalığı görünür – o zirvələr sanki Şörəyelin dağ ruhuna cavab verir. Tavus qalası bir xalqın içindən boy atan qürur kimi yüksəlir. Tavus məscidi, sükutun içində səslənən son dua kimi, torpağın sinəsində gizlənmiş əzmin simvoluna çevrilmişdir. Bu yüksəkliklər azadlıq eşqi ilə nəfəs alır, abidələr müqavimətin simvoluna dönür. Aşağı Şorca kəndindəki qədim karvansara qalıqları bir zamanlar bu torpağın qapısını dünyaya açan yolların izidir.

 O yolların səsi bizi Ağbabaya aparır – türbələr, məscidlər bu xalqın daşlaşmış dualarıdır. Ağbabanın çiçəkləri baş əyir, amma kökləri hələ də dərində, hələ də diridir. Hər addım, hər nəfəs bir səsə çevrilir – və bu səs, itirilmiş deyil, qayıtmaqda olan bir yurdun xəbərini verir. Saral kəndinin üzərindəki qalanın qalıqları ucaldıqca, yaddaş da dirçəlir. Qarakəndin İmamzadə türbəsi isə islam izlərini daşımaqla bərabər həm də mənəvi bir çağırışdır.

 Və biz bu səfəri davam etdikcə, addımlarımız bizi Alagözün ətəklərinə aparır – orada, yaylaq xatirələri ilə dolu çəmənliklərdə unudulmuş nəğmələr torpaqla pıçıldaşır. Əzəl boyu orada yasəmən kimi açan türk nişanələri, hər rəmz, hər iz ilə dirçəlməyə səsləyir. Hər səhər yeli, hər axşam dumanı bu yaddaşı yenidən alovlandırır. Alagözün Aşağı Şorca kəndindəki qəbiristanlıq isə adını daşıyan əbədiyyətin sükutunda yaşamağa davam edir.

 Bu sükuta yavaş-yavaş Ayrım torpaqları da qoşulur – hər daşında bir ata ocağı, hər izində bir unudulmuş nəsil yatır. Ayrım qalası təkcə keçmişin izlərini deyil, həm də gələcəyin addımlarını gözləyir. Onun torpağına hopmuş dualar, göyə yüksələn ümidlərə dönüşür. Nərimanlı kəndindəki qədim mədrəsə izləri elm və mənəviyyatın zamanla daşlaşmış sədasına çevrilir.

  Ayrımdan qopan xatirələr, sanki Abaranın sərt qayalarına yön alır – burada, dağ kəndlərinin sükutu altında gizlənmiş qəbiristanlıqlar, unudulmuş mədrəsələr zamanın pərdəsini kənara çəkərək bir xalqın öyrənilməmiş tarixini nəğmələndirir. Hər abidə qayıdışa yazılmış bir məktub, hər daş başa çəkilmiş bir çadırdır.

  Bu nəğmənin ahəngi ilə Qəmərli düzləri açılır göz önündə – bir zamanlar ticarətin, sənətin, söhbətin nəfəs aldığı bu geniş düzənlik indi sükutun toxunduğu naxışlarla örtülüdür. Amma o naxışlar yerə yox, göyə yazılır – ucalıqda yaşamağa davam edən bir xalqın mirası kimi. Qəmərlidəki Dədə Qorqud məscidinin dağıdılmış izləri, min illərin yaddaşına çevrilərək dirənişin əbədiliyini pıçıldayır.

 Bu sətirlər boyu sükutla danışan daha necə bölgə, neçə iz var- Amasyanın qaya qoynunda sıxılmış türbələri, Dərəçiçəyin unutmaq istənilən kitabələri, Zəngibasarın  səssiz minarələri, Vedibasarın daşlaşmış Mədrəsələri - hamısı bir xalqın ölməyən harayını daşıyır. Zəngibasarın Gulabat kəndindəki karvansara izləri, Vedi qalası və Qarabala kəndinin məscidi də eyni çırpıntının izlərini torpağa həkk edir.

  Çünki Qərbi Azərbaycan sükutun içində səslənən tarixdir; daşın altında qalan, amma qəlblərdə ucalan bir haraydır. Onun sükutu danışır, dağı ağlayır, daşı dua edir. Bu torpaqlar heç vaxt ölməyib – sadəcə qəlblərdə yerini dəyişib. Və bir gün, dağların yenidən səsləndiyi, türbələrin işıqlanıb məscidlərin azanla titrədiyi gün gələcək. O zaman tarix sükutdan oyanacaq… və Qərbi Azərbaycan yenidən danışacaq.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.05.2026)

 

Nigar Xanəliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xüsusi layihələr şöbəsi

 

Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun “Ədəbiyyat və incəsənət” portalı ilə birgə layihəsində sizlərə qədim türklərin təbiət hadisələrinə münasibətləri barədə danışacağıq.

 

Qədim türk yazılı abidələri, türk mədəniyyətinin dərin təfəkkürünü, dünyagörüşünü və təbiətlə əlaqəsini əks etdirən zəngin mətnlərdir. Bu abidələr, təbiət hadisələrinin insanların gündəlik həyatında necə dərk edildiyini, təbiət güclərinin insan həyatına təsirini və bu hadisələrin mədəni və dini məna daşımasını ortaya qoyur. Təbiət hadisələri qədim türk yazılı abidələrində çox vaxt semantik baxımdan çoxşaxəli şəkildə təsvir olunur. Bu yazıda, qədim türk yazılı abidələrində təbiət hadisələrinin semantik strukturu və onların mədəniyyətşünaslıq baxımından əhəmiyyəti araşdırılacaqdır.

   1. Təbiət hadisələrinin semantik təsviri

Qədim türk yazılı abidələrində təbiət hadisələri, çox vaxt insanın daxili dünyası, sosial münasibətləri və tanrılarla əlaqələri ilə əlaqələndirilir. Təbiət hadisələri və onların semantik strukturu bir neçə əsas məfhumda toplanır:

  1.1. Təbii güclər və Tanrıların rolu. Türk xalqlarının qədim inanc sistemində təbiət hadisələri yalnız fiziki fenomenlər deyil, həm də ilahi güclərin təzahürləri kimi qəbul edilirdi. Tengri inancında, göy Tanrısı (Tengri) və yerin digər gücləri təbiət hadisələrinə nəzarət edirdi. Bu hadisələr, təbiətin gücünü, nizamını və insanlarla əlaqəsini simvolizə edirdi.

• Yağış: Yağış, bəzən Tanrının insanların xeyrinə bir əlamət olaraq görülürdü. Yağışın yağması, xüsusilə kənd təsərrüfatı ilə məşğul olan türk toplumlarında bolluq və həyatın davam etməsinin təzahürü idi.
• Qasırğa və tufanlar: Təbiət hadisələrindəki tufanlar və qasırğalar, Tanrıların qəzəbinin təzahürləri olaraq şərh edilirdi. Bu cür hadisələr, cəmiyyətin pis əməlləri nəticəsində baş verən qəzalar kimi görülür və insanlara xəbərdarlıq edirdi.

  1.2. Təbiət və insan münasibətləri. Qədim türk yazılı abidələrində təbiət hadisələri, insanın daxili dünyası ilə də əlaqələndirilir. Təbiət hadisələri, insanların daxili təcrübələrinin əks olunması, ruh halının və emosiyaların təzahürü kimi təqdim edilir.

• Günəşin doğuşu və batışı: Günəşin doğuşu və batışı çox vaxt həyatın dövriliyini və insanın həyat yolunun təmsilini simvolizə edirdi. Günəşin yüksəlməsi və batması, həyatın başlanğıcı və sonu kimi qəbul edilirdi.
• Ay: Ay, qadınlıq və təbiətin sirrini təmsil edirdi. Qədim türk yazılı abidələrində, ayın dövrü, qadınların dövrü ilə əlaqələndirilir və təbiətin dövriyyəsi ilə birgə həm təbiət, həm də sosial həyatın yenilənməsi simvolu olaraq qəbul edilir.

  1.3. Təbiət hadisələrinin sosial və mədəni yönləri.Təbiət hadisələri, yalnız təbiətlə əlaqəli bir hadisə deyil, həm də insanların sosial və mədəni həyatı ilə bağlı əhəmiyyətli mənalar daşır. Qədim türk xalqının təbiət hadisələrinə verdiyi semantik mənalar, onların mədəni dəyərlərini və həyat fəlsəfələrini əks etdirir.

• Göl və çaylar: Göl və çaylar, həm təbiətin gözəlliyini simvolizə edir, həm də səyahət, ticarət və əlaqə vasitəsi kimi sosial funksiyalar daşıyır. Bu su hövzələrinin mədəniyyətin bir hissəsi olaraq qəbul edilməsi, qədim türk xalqlarının suya olan xüsusi münasibətini göstərir.
• Dağlar: Qədim türk mifologiyasında dağlar müqəddəs və ilahi güclərin məkanı olaraq qəbul edilir. Dağlar, həm də insanların mübarizəsini və qələbəsini simvollaşdırır, həmçinin Tanrı ilə əlaqənin qurulmasında mühüm rol oynayır.

2. Təbiət hadisələrinin semantik strukturunun təsvirində əfsanə və mifologiyanın rolu

 Qədim türk yazılı abidələrində təbiət hadisələrinin semantik strukturu çox vaxt əfsanələr və mifologiyalarla əlaqələndirilir. Bu hadisələr, həm də bir çox zaman təsvir edilən obrazlar və simvollar vasitəsilə xalqın inancları və təbiətə baxışını göstərir.

  2.1. Dağlar və təbiət rəngləri. Türk mifologiyasında dağlar, Tanrının və müqəddəs varlıqların yeri olaraq təqdim edilir. Bu dağlar həm də əfsanələrin əsas məkanıdır. Dağlarda baş verən hadisələr, təbiətin gücünün və insanın qələbə qazandığı mübarizənin təzahürü kimi qəbul edilir.

• Dağlar və Tanrıların əlaqəsi: Dağlar, Tanrıların və müqəddəs varlıqların məskəni kimi qəbul edilir. Həmçinin, bu dağlar, insanın Tanrı ilə əlaqə qurduğu yerlər olaraq görülür və bu simvolik mənalarla əlaqələndirilir.

  2.2. Tufan və yağışın semantik anlamı. Türk mifologiyasına görə, tufanlar və ya böyük fəlakətlər, Tanrıların qəzəbi və insanların etdiyi pis əməllər nəticəsində baş verən hadisələrdir. Bu cür təbiət hadisələri, həm də insanların həyatını yeniləyən, təmizləyən bir simvol kimi qəbul edilir.

• Tufan: Tufan, həm qorxu və tələblərin simvolu, həm də yeniləşmə və təmizlənmə mərhələsi olaraq təfsir edilirdi. Bu hadisə, bir tərəfdən Tanrıların cəzalandırıcı rolunu simvollaşdırır, digər tərəfdən isə insanlara qarşılıqlı əlaqələrdəki ədalətsizlikləri aşkar etməyə xidmət edirdi.

   Nəticə.Qədim türk yazılı abidələrində təbiət hadisələrinin semantik strukturu, yalnız fiziki fenomenləri təsvir etməklə kifayətlənmir. Bu hadisələr, həm də insanların həyat tərzini, inanclarını və kosmosla əlaqələrini əks etdirir. Təbiət hadisələri, türk mədəniyyətində ilahi güclərlə əlaqəli, insanın daxili dünyasının təzahürü olan və sosial həyatı formalaşdıran əhəmiyyətli bir simvolik yük daşıyır. Bu hadisələrin semantik təhlili, həm türk mifologiyasını, həm də qədim türk toplumunun təbiətə və Tanrıya olan münasibətini daha yaxşı anlamağa imkan verir.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.05.2026)

 

 

 

BU ZƏRDABİNİN SON, HƏNİFƏ XANİMİNSA İLK VƏ SON SEVGİSİ İDİ

 

Şərəf Cəlilli,

Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru. “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

 

Bütün həyatını millətinin tərəqqisinə, inkişafına həsr edən, quruluşun, zamanın basqılarına baxmayaraq eyni məqsədə, mətləbə xidmət edən Həsən bəy Zərdabi tərcümeyi-halı ilə tarix yaratdı. Ailəni dövlətin mikro modeli hesab etdiyindən, mütərəqqi fikirli, savadlı qadınla nigahı əsas şərtlərdən biri kimi qəbul etdi. Savadlı qadın savadlı gələcək, müdrik qadın dəyərli ailə prinsipinə söykənərək milli maarifçilik məsələlərində qadının intellektual potensialını tərəqqinin əsas stimulu saydı.

 

Həsən bəy Zərdabi ömrü boyu ilklərə imza atdı. Çar Rusiyasında, ilk təbiətşünas alim, ilk ali təhsilli müəllim, ilk xeyriyyə cəmiyyətinin qurucusu, ilk mühərrir, ilk ictimai-siyasi xadim kimi şöhrət qazandı. İlklər onun alın yazısı, Tanrıdan tale payı oldu.

Zərdabinin ən böyük ilklərindən biri, əslində isə birincisi Hənifə xanım Abayeva – Məlikova ilə nigahı idi. Ona qədər Maarifçilik hərəkatının öndərləri hesab olunan Mirzə Kazım bəy xristian qadınla evlənmişdi. Mirzə Fətəli Axundzadə, Abbasqulu ağa Bakıxanov mollaxana təhsili ilə kifayətlənmiş qohumları ilə nigaha getmişdi. Zərdabi bütün sınırları, sərhədləri, yazılmış qanunları pozub tarixi ilklərdən birinə imza atdı. Mükəmməl təhsili, intellektual potensialı, ensiklopedik biliyi, ən əsası bir türk, müsəlman kimi mükəmməl xarakteri ilə fərqlənən, daha doğrusu fərqliliklərə imza aran Hənifə xanım Aslan bəy qızı Abayevanın könlündə taxt qurdu. Zərdabinin mükəmməl ziyalı qadın axtarışı onun illərini alsa da, taleyi üzünə 35 yaşında güldü.

Düzdü o, ilk məhəbbətin oduna-atəşinə tələbəlik illərində yanmışdı. Moskva Dövlət Universitetində təhsil aldığı illərdə Həsən bəy dövrünün məşhur simaları ilə tanış olmuşdu. Onlardan biri də tarixçi-şərqşünas, sonralar universitetin rektoru vəzifəsinə qədər yüksələn, tarix-filologiya fakültəsinin dekanı Solovyov idi. Həsən bəy Solovyovun sevimli tələbələrindən idi. Tez-tez onun evinə gedər, Şərqin qüdrətli şəxsiyyətləri, tarixi, ədəbiyyatı ilə bağlı fikir mübadiləsi edərdilər. Bu get-gəllər Sovolyovun sonralar nüfuzlu tarixçi-şərqşünas kimi tanınan qızı Tatyana Solovyovanın ruhunu bədənindən qoparır. O, bir könüldən min könülə Həsən bəyə vurulur. Zərdabi də bu ilk məhəbbətə biganə qalmır. Məsələ Solovyova çatanda o, bunu könülxoşluğu ilə qəbul edir. Tək və yeganə qızını çox savadlı, geniş dünyagörüşlü tələbələrindən, ən əsası qəlb sirdaşlarından biri ilə evlənməsi onu şad edir. Məsələ ciddiləşəndə bəlli olur ki, Zərdabi evlənib ancaq Moskvada qala bilər. Həsən bəy buna etiraz edir. “Mənim xalqım qəflət yuxusundadır. Mənim kimi adam bunu görüb onlardan ayrı qala bilməz” – deyib, Vətənə dönəcəyini, mənsub olduğu millətin cəhalətdən qurtuluşu üçün xidmətdə bulunacağını deyir. Bunu eşidən Solovyov Qafqaz, Azərbaycan müsəlmanları haqqında ağır, tənəli fikirlər səsləndirir. Onların Zərdabinin dəyərini anlamayacaqlarını söyləyir. Solovyov haqlı idi. Zərdabi Vətənə döndükdən sonra tənələr, təzyiqlər gördü. Millət də onun idi, zillət də. Mətləbdən uzaq düşməyək – Moskva Dövlət Universitetinin Böyük Elmi Şurası onun universitetdə müəllim kimi saxlanılması haqqında qərar alsa da, o, Vətənə sevgisini üstün tutdu...

 

Moskvadan Tiflisə...

Zərdabinin Vətənə dönüşü Çar III Aleksandrın torpaq islahatlarının, kəndlilərin üzərində təhkimçilik hüququnun götürdüyü zamana təsadüf edir. Qayıdan kimi öz ixtisası üzrə Rusiyada təhsil alan ilk azərbaycanlı kimi onu dövlət qulluğuna işə götürürlər. Amma Zərbaninin Tiflis həyatının ömrü uzun çəkmir. O, burada əsilzadələrdən ibarət palataya üzv qəbul edilsə də, sonralar ordan çıxarılır. Ədalətsizliyə, müsəlman xalqlarına qarşı ögey münasibətlərə, ikili standartlara görə etirazı üzündən onun haqqında belə bir qərar alınır. Tiflis Qafqazın mədəni mərkəzi olsa da, Zərdabi burada çox qalmır. Millətin dirçəlişi, cəhalətdən qurtuluşu üçün gerçəkləşdirmək istədiyi layihələrin ünvanının Bakı olduğunu qəbul edir. Millətə, məmləkətə həsr olunan ömür su kimi axıb gedirdi. Artıq Zərbabi 35-i haqlamışdı, millətin fədaisi könlündə taxt quracağı gözəli, daha doğrusu müdrik qadını isə hələ axtarırdı.

 

Hənifə xanım tər-təmiz Türk, Müsəlman idi

Zərdabinin gec ailə qurmasının əsas səbəblərindən biri də milllətə xidmətin, özü də təmənnasız xidmətin istiqamətlərini müəyyənləşdirməkdə, cəmiyyətin dəstəyini qazanmaqda üzləşdiyi çətinliklərə bağlı idi. Şamaxı əsilzadələri, Bakı neftxudaları, Şuşa bəyləri bir çox məsələlərdə “hə” desələr də,  “iş məngənəyə minəndə” Zərdabi tənhalığın girdabında boğulurdu. Pansion tipli məktəb açmaq ideyası isə onu tərk etmirdi.

Onun bir, tək bir dayaq nöqtəsi vardı. “Bir oğlana təhsil verməklə təhsilli bir insan qazanırsınız, bir qıza təhsil verməklə isə təhsilli bir ailə” nidası ilə Şərqin ilk Qız Məktəbini quran Hacı Zeynalabdin Tağıyev idi.

Hər bir qüdrətli kişinin arxasında qüdrətli bir qadın ömrünün əridiyinə inanan Zərdabi bu dövrdə “Yoxsul və kimsəsiz uşaqların tərbiyəsi və məktəbə hazırlığı ilə məşğul olmaq üçün savadlı türk - azərbaycanlı  müəllimlərə ehtiyac yarandığından “Qafqaz” qəzetində Tiflis “Müqəddəs Nina” Qadın Gimnaziyasını bitirən qızların müəllim kimi peşəsini davam etdirmələrini təbliğ edirdi. Zərdabi bir gün 1872-ci ilin yazında “Qafqaz” qəzetini vərəqləyərkən Tiflisdəki məşhur Nəcib Qızlar Gimnaziyasının buraxılış elanı ilə rastlaşır. Məzunların arasında müsəlman, türk qızı adını və soyadını gördükdən sonra həmin gecə tərəddüd etmədən Tifllisə yola düşür. O zaman Tiflisə dəmiryol xətti yeni  çəkilmişdi. Gimnaziyaya gedib həmin qızla maraqlanır. Gimnaziyanın direktorundan Hənifə xanımla bağlı məlumat əldə edir. Bəlli olur ki, o, 1856-cı il may ayının 5-də Şimali Qafqazda Nalçikdə - Günnütyurtda doğulub. Qardaşı Sultan Abayev balkarların milli musiqisinin banisidir. Babası Qafqaz qartalı Şeyx Şamilin müridlərindən olub. Çar Rusiyası Qafqazlara gəldikdən sonra o, Osmanlıya köçüb. Atası Aslan bəy nüfuzlu ailələrin uşaqlarından biri kimi hərbi qulluğa keçib. Peterburqda kadet kurslarında təhsil alıb. Çar Ordusunda xidmət edən nüfuzlu hərbiçilərdəndir. İstefaya çıxdıqdan sonra polkovnik Aslan Abakaroviç Abayev doğma yurduna – Günnütyurta qayıdıb. Daha çox Nalçikdəki malikanəsində yaşayıb. Hənifənin 6 yaşı olanda o Peterburqa məktub ünvanlayaraq qızlarının Tiflisdəki Müqəddəs Nina Nəcib Qızlar Seminaraiyasında təhsil alması üçün xahişdə bulunub. Amma bacısı dörd yaşında körpə olduğundan anası buna dözməyib. Aslan bəy ikinci yeri itirməmək üçün baldızının qıız Fizzə ilə birlikdə Hənifəni Şimali Qafqazdan Tiflisə gətirib. Aslan bəy qızını mükəmməl yetişdirmək üçün o zamanlar bir çox türk-müsəlmanlarda olmayan cəsarətli addımı atıb. Gimnaziyada təhsilin on il olmasına, ayrılığın çətinliyinə baxmayaraq o, qızını mükəmməl türk qadını kimi yetişdirmək üçün bütün çətinliklərə tablayıb. Tiflisdə yeganə olan Müqəddəs Nina Nəcib Qızlar Gimnaziyası n qızlara məxsus bütün bilikləri verirdi: rəsm, musiqi, müxtəlif peşələr, pedaqogika, psixologiya, evdarlıq, toxuculuq...

Həsən bəyə elə bu cür, dəyərlərin əyarı olan mükəmməl bir qız gərəkdi. Axtardığını tapmışdı. İstəyirdi ki, ailə qurduğu, könül verib könül aldığı, könlündə sultan etdiyi xanımla birlikdə evində pansionat tipli məktəb qursun. Gimnaziyanın direktoruna ürəyini açan Zərdabidən bunları eşidən əsl müəllim obrazı ilə nümunəyə çevrilən Nina Parxomova Prakofyeva sevincini biruzə verməkdən çəkinmir. “Çox yaxşı ki, sizin kimi Moskvada oxumuş bir oğlan gəlib onun bəxtinə çıxıb. Valideynləri, qardaşları onun arxasınca gəlir. Hamısı da çərkəzi geyimdə xəncərləri, patronları yerində, bığları da öz qaydasında, adam onları görəndə bağrı yarılır. O qız isə çox nəcibdi. Allah sizi elə bir-biriniz üçün yaradıb”...

 

Hənifə xanım Zərdabiyə qiyabi olaraq vurulduğunu dilə gətirməkdən çəkinmir

Nina Parxomovanın icazəsi ilə Həsən bəy Hənifə xanımla tanış olur. İlk tanışlıqdan bəlli olur ki, Hənifə xanım Zərdabinin “Qafqaz” qəzetində çıxan bütün yazılarını oxuyub. Hətta onun məktəb açamaq, pansion qurmaq kimi fikirləri ilə şərikdi. Özünün də ən böyük arzusu bu idi. Həsən bəy könlünü açanda Hənifə xanım qiyabi olaraq ona vurulduğunu dilə gətirməkdən də çəkinmir. Amma onu da deyir ki, “Mən ailənin sevimli uşağıyam. Gözdən uzağa buraxmazlar. Məni sənə verməzlər”...

Hənifə xanımı dinləyən Zərdabinin təklifi ilə onlar bir-birinə qoşulub Bakıya gəlirlər. Zərdabinin məsləkdaşı, eyni zamanda kürəkəni, Hənifə xanımın isə oğul qədər əziz bildiyi Əlimərdan bəy Topçubaşov Həsən bəylə Hənifə xanımın əfsanəyə dönmüş məhəbbətindən, evlilik təklifindən söz açaraq xatirələrində qeyd edir: “Artıq evlənənmək yaşı ötən Həsən bəylə gənc, gözəl qız olan Hənifə bir-birinə qoşulub Bakıya öz gələcək xəyallarının yuvasına gəldilər. Onların sevinci bir kişinin bir qadına, bir qadının bir kişiyə məhəbbəti üzərində qurulmamışdı. Onlar məfkurə yolculuqları idi. Sevgilərinin adı isə millətin balalarına, maarif işığına məhəbbət idi...”

Topçubaşovun qeyd etdiyi o ülvi məhəbbət millətə, məmləkətə, həm də Məlikovlarla birlikdə Abayevlərə xeyirli övladlar bəxş etdi. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin müqəddəratının həll olunduğu ərəfədə parlamanın sədri kimi Fransada mücadilə edən, Versal Sülh Konfransında milli mücahid kimi tarix yaradan Əlimərdan bəy Topçubaşovu bu səfərdə, daha doğrusu iki ay davam edən ölüm-qalım savaşında, milli mücadilədə nümayəndə heyətinin katibi kimi həm də qayni Səffət bəy Həsən bəy oğlu Məlikov müşayiət edirdi. Həsən bəylə Hənifə xanımın Bakıya gəlişi ilə taleyüklü anlardan yazan Əlimərdan bəy Topçubaşov iki ciddi, həm də maraqlı faktlar barədə maraqlı bilgilər verir. Əlimərdan bəy yazır ki “ Bakı onları yaxşı qarşılamır. Hicabdan imtina edən qadının, modern düşüncə ilə yaşayan gənc ailəni insanlar qəbul etmir. Bəzən, şəhərdə birlikdə gedən zaman onlara olan hədyanları da eşidirlər. Lakin heç birinə cavab vermirlər. Çünki onları qarşıda daha böyük missiya gözləyirdi... Bu məsələnin birinci, əsas tərəfi idi. İkinci tərəf isə qorxulu idi.

 

Hənifənin qardaşları Bakıya əli xəncərli gəldi

Hənifə xanım ilk görüşdən qabaqda Zərdabiyə aşiq idi. Xəyallarında canlandırdığı Ağ Atlı Oğlan idi Həsən bəy. Tanımadığı, görmədiyi, bilmədiyi oğlana vurulmuşdu. Daha doğrusu onun ruhuna, duyğusuna, millət sevgisinə vurulmuşdu. Hənifənin doğulduğu kəndin qəribə tarixçəsi, taleyi vardı. Hənifə xanımın doğulduğu bu gün isə tikililərinin heç biri qalmayan Günnütyurt Ter vilayətinin, Nalçik dairəsinin Kabardin-Balkar Respublikasının ən gözəl aullarından biri olub. Bir-birindən çox da aralı olmamaqla, dərələrdə yerləşən, inzibati cəhətdən Nalçik dairəsinə daxil edilən, Hulam, Bəzəngi, Çəcəm və Bəksən (Urusbi) icmalarından ibarət olan bu icma rəsmən “Böyük Kabarda ilə həmsərhəd beş dağlı icması adlanır. Bu icmalardan ən böyüyü Balkar icması olduğuna görə, bu icmaların sakinləri ümumilikdə “balkarlar” adlandırılır. Onlar müsəlmandırlar, qədim, sadə türk xalq dilinə daha yaxın olan tatar ləhcəsində danışırlar, amma adətləri, həyat tərzləri və geyimləri tatarlarınkından fərqlidir. Dilinə, dininə, adətlərinə və digər keyfiyyətlərinə görə, bu tayfalar Elbrus dağının buzlaqlarından axıb gələn Kuban çayının yuxarılarındakı dağ dərələrində yerləşən qaraçaylara yaxın və doğmadırlar.

Hənifə xanım belə bir əzəmətli diyarda, sərt-sıldırım qayaların ətəyində dünyaya gəlmişdi. Qardaşları da əyilməzliyin, məğrurluğun dərsini bu torpaqların mərd, müdrik ərlərindən, ərənlərindən almışdı. Onların bacısını kimsə qaçıra bilməzdi. Bacıları da kimə isə qoşulub qaça bilməzdi. Amma Hənifə xanım bu cəsarətli addımı sonsuz, hüdudları məlum olmayan Sevgisinin – Zərdabinin eşqinə atmışdı. Sərt, sıldırım qayalar qopsa, Terek, Kuban, Samur daşsa da o, köçünü Xəzərin yaxasında əyləmişdi. Düzdü, o Tiflisdə Bakıya gəlməmişdən öncə atasına, onun mükəmməl bir şəxsiyyət kimi yetişməsi üçün cəsarətli qərar alıb, ləyaqətli addım atan Aslan bəyə “Üzürxahlıq Məktubu” yazmışdı. Məktub “Bağışla Ata!” nidası ilə başlayıb, bu cümlələrlə bitirdi: “Onunla, olmalı olduğum yerlərə getdim! Mən onun üçün doğulmuşam. Onun üçün yetişdirilmişəm. Ona inanıram! Sizi sevirəm!”

 

“İndi xəncəri ürəyinin başında saplayardım, edə bilmirəm, orada Hənifə var!”

Məktubu alan kimi Hənifə xanımın qardaşları əli tapançalı, xəncərli Şimali Qafqazdan Bakıya gəlir. Hesab çürütmək üçün Bakını ələk-vələk edib, Həsən bəylə Hənifə xanımı tapırlar. Bacılarını alıb Kabardin-Balkara dönmək istədiklərini gizlətmirlər. Ortadakı qalmaqala millətin atası Hacı Zeynalabdin Tağıyev son qoyur. Həsən bəyin “böyük-mənəvi qardaşı, Hənifə xanımın əzizi” kimi onları yola gətirib qanı yatırır. Qardaşlar Günnütyurda əliboş dönür. Hənifə xanım isə Həsən bəyə “İndi xəncəri ürəyinin başında saplayardım, edə bilmirəm, orada Hənifə var!” deyib, bacısının ilk və son məhəbbətinə sayğı göstərən qardaşı Sultan bəy Aslan bəy oğlu Abayevin adını bu müqəddəs və mübarək nigahdan doğulan qızlarının adında əbədiləşdirir. Pərisultan və Qəribsultan adı belə yaranır.

Həsən bəylə Hənifə xanım illər sonra Hacı Zeynalabdin Tağıyevin tədarük etdiyi pay-puş xonçaları, hədiyyə tabaqları, bir də övladları ilə Şimali Qafqaza, Nalçikə, Günnütyurda gedir. Həsən bəy Səlim bəy oğlu Məlikov Aslan bəy Abayevlə ilk dəfə belə üz-üzə gəlir, barış görüşdən, xeyir-duadan sonra, Hənifə xanım bir dəfə də olmur Günnütyurda. Bu da Həsən bəyin Zərdabdakı “Sürgün illəri”nə təsadüf edir.

 

Zərdabi özü özünə elçilik etdi

“İki könül bir olsa, kimin ona sözü var” – deyib taleyin sərt sınaqlarından çıxan, tarixi missiyasını ləyaqətlə yerinə yetirən, məktəb açmaq, xeyriyyə cəmiyyəti qurmaq, qəzet çap etmək kimi arzularını gerçəyə çevirmək üçün olmazın əzablara qatlaşan iki Müqəddəs Varlıq sübut etdi ki, Millətə, Məmləkətə bağışlanan ömürdən gözəli yoxdur. Sevginin, məhəbbətin əbədi və əbədiyyət ünvanı da “Vətən qalan, qalan hər şey yalan” nidasına bağlıdır.

“Həsən bəyin ömrünün elə bir məqamı, fəaliyyətinin elə bir dövrü yoxdur ki, orada Hənifə xanım ona dayaq olmasın. Mətbuatımızın bünövrəsi olan “Əkinçi” qəzetinin çapında ona ən böyük maddi-mənəvi yardımı Hənifə xanım edir. Həsən bəy qəzetin çapı üçün uzun müddət bir çox yerlərə müraciət edir, amma ona izin verilmir. Çıxılmaz durum davam etdikcə o, Bakı Quberniyasına, Qubernator Staroselskiyə müraciət edir. Qubernatorun xanımı Tiflisdəki Müqəddəs Nina Nəcib Qızlar Gimaziyasında Hənifə xanımla bir yerdə oxumuşdu. Aralarında yaxın rəfiqə münasibətləri var idi. Ona görə də, qubernator Həsən bəyə qəzetin çıxmasında yardımçı olur. Senzura məsələsini öz üzərinə alır. Amma siyasi-ictimai problemlərdən yox, əkinçilik, kənd təsərrüfatı ilə bağlı yazılar çap etməsini tövsiyyə edir. Hənifə xanım xatirələrində yazır ki, “Həsən bəy qəzetin ilk sayı çıxanda bir nüsxəsini götürüb evə gəldi. Onun uçmağa qanadı yox idi. Çox sevinirdi”.

 

Onların kəbinini göydə mələklər kəsmişdi

Həsən bəylə Hənifə xanımın Tanrıya da, millətə də xoş gedən nigahından biri-birindən qiymətli övladlar doğuldu. Dörd övladın biri hələ körpə ikən uçub mələyə döndü. Böyük qızları Pərisultan xanım Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamanının sədri Əlimərdan bəy Topçubaşovun varislərinin, Zərdabi ilə Hənifə xanımın nəvələrini dünyaya gətirdi. Əlimərdan bəyin mühacirət illərində keçən günlərinin ağrısını, onsuz keçən illərin acısını yaşadı. Mühacirət onun öncə donu, sonra kəfəni, sonra da mədfəni oldu.

Böyük oğulları Midhət su mühəndisi kimi Mingəçevir dəryaçasının qurulmasında xüsusi xidmətlər göstərsə də, repressiyanın qara burulğanından, qanlı terrorundan qurtula bilmədi. 1937-ci ilin qara yelləri onu Nargin adasında qurda, quşa yem etdi.

Sonbeşikləri Səffətin taleyinə də mühacirətdən pay düşdü. Ayrılığı 21 yaşdan, daha doğrusu 6 yaşından yaşayan  Hənifə xanım Xalq Cümhuriyyətinin Versal Sülh Konfransında tanınması üçün Parlamanın nümayəndə heyətinin katibi kimi çalışan Səffətin Vətənə dönməsini istəmədi. Pərisultanın, nəvələrinin, Əlimərdan bəyin övlad həsrətində qovrulan Hənifə xanım, Cümhuriyyət zamanı Türkiyədəki səfirliyimizdə çalışan Səffətin Bakıya dönüşünün təhlükəsini anladığından mühacir övladının ağrısıyla qovrulub yanmağı Şura Hökumətinin güdazına getməsindən üstün tutur.

Qəribliyin dastanını yaradan Səffət bəy Həsən bəy oğlu Məlikov Türkiyə Cümhuriyyətinin mənəvi dəyərlər tarixinə memari inciləri ilə yazıldı. Ankarada, Rəsulzadənin ruhunun dolandığı məkanda torpaq müqəddəsliyinə qovuşdu.

 

Qəribsultanın qəribə taleyi

Qəribsultan xanım Zərdabi ilə Hənifə xanımın ikinci qız övladı idi. Qərib gəldi, qərib getdi, tənha yaşadı. Mənəvi terroru girdabında əridi. Yaşadığı ruhi sarsıntılar onu ondan alsa da, ömrünün son anına qədər ailə dəyərinə, ocaq ruhuna sahib çıxdı. Öncə atasını, sonra anasının cənazəsinə çiyinlərini verdi. Atasının dağılan xanimanı da, məzarı da, bir sandığa cəm edib yığdığı sümükləri də ona əmanət oldu. Deyirlər, ad insanı bəzəmir, insan adı bəzəyir. Bu dəfə elə olmadı. Qəribsultan qəribə taleyi, alın yazısı ilə Milli Mətbuatımızın yazısı oldu.

Leninin “Dini etiqad azadlığı ilə bağlı dekreti”nin Stalin tərəfindən ləğv edilməsi ilə türksoylu müsəlmanlar faciə ilə üzləşdi. Mənəvi terrora məruz qalan, repressiyanın sərt üzünü görən, həm də, dini abidələr, məscidlər, din xadimləri, müqəddəs kitablar oldu. Din xadimlərini yerində güllələyib, Sibirə, Türküstana sürgün edən Şura hökuməti, dini kitabları da oda-atəşə qaladı. Məscidləri kluba, mədəniyyət evlərinə çevirdi. O qurbanlardan biri də Bibi-Heybət qəbristanlığı idi. Ora da Peyğəmbər əleyhissəlamın nəvəsi, İmam Museyi Kazımın qızı, İmam Rzanın bacısı Hökumə xanım uyuyurdu. Tarixi məzarlıq dağılmalı, millətin dəyərləri məhv edilməli idi. O sırada Quba xanı Fətəli xanın, Həsən bəy Zərdabinin məzarları da bar idi. Hadisə zamanı Mərkəzi Komitənin qərarı Bakı əhlinə elan olunur. “Kim istəsə doğmalarının nəşini köçürə bilər!”

Qəribsultan xanım Həsən bəy qızı Məlikova tək və tənha idi. O, dişi, dırnağı ilə atasının məzarını qazıb sümüklərini sandığa yığıb kirayə qaldığı evə gətirdi. Bu dövrdə müəllim Qəribsultan xanımın işi də, evi də yox idi. Olan qüruru, qeyrəti, övlad məhəbbəti, ata sevgisi idi. O, bu sevgini nə az, nə çox düz 20 il qorudu, yaşatdı. Atasının sümüklərini kirayədən kirayəyə daşıdı. Sonra anasının məzarının ayaq ucunda torpağa verdi. 1937-ci ilin dəhşətli repressiyasından 1957-ci ilə qədər nə az, nə çox düz 30 il gözləri yol çəkdi Zərdabinin...

 

Yar yarına qovuşanda

1872-ci ildə Həsən bəylə Hənifə xanım bir bədəndə can – Azərbaycan olmuşdu. Cismani ölüm ayrı salsa da, 1957-ci ildə onlar yenidən bir ünvanda qovuşmuş, hicrana, həsrətə son qoymuşdular.

Bütün həyatını milli mənlik, milli kimlik uğrunda mücadiləyə həsr edən, milli məfkurədən milli dövlətçiliyə yol gələn, mütərəqqi fikirləri ilə tarix yaradan Həsən bəylə Hənifə xanım qürur dolu tərcümeyi halları, müdhiş taleləri, möhtəşəm vida mərasimləri, Fəxri Xiyabandakı son görüşləri ilə belə tarixin canlı salnaməsinə çevrildilər.

Deyirlər, onların vida mərasimlərində iynə atsaydın yerə düşməzdi. On minlərlə insan Bakı küçələrinə axışıb onların cənazəsini müşayiət edirmiş. Bu azmış kimi Bakıda göyərçin də, qalmayıbmış, ağ göyərçinlər müqəddəs ruha, mələyə dönüb onları yola salırmış.

Həsən bəy 1907-ci ildə Bibiheybət pirində torpağa verildi. 30 il sonra, 1937-ci ildə dərbədər edildi. Mədfəni qazıldı. Nigaran ruhu sümüklərinə sahb çıxan qızını – Qəribsultanı qorudu. Hənifə xanım 1929-cu ildə dünyasını dəyişdi. Ondan sonra məzarını bircə nəfər – Qəribsultan xanım ziyarət etdi.

Çətin illərdə, ağır zamanlarda atasının sümüklərini, anasının məzarını tutiya bilən Qəribsultanın həsrətinə 1957-ci ildə son qoyuldu. Dünyasını dəyişəndə, “Məni Həsən bəyin yanında dəfn edin” deyən, Hənifə xanımın nisgili 28 il sürdü. Dünyaya vida nəğməsi oxumasının 50-ci ildönümündə Zərdabinin sümükləri Fəxri Xiyabanda torpağa verildi. Hənifə xanımın nəşi də onun yanına köçürüldü.

Bu özü özünə elçilik edib, cehiz tutan, üzü Qibləyə deyil, Odlar Yurdu Azərbaycana sarı yatan, millətin, məmləkətin cəhalətdən qurtuluşu üçün ömrünü şama pərvanə edən, əbədi, sonsuz, hüdudları məlum olmayan sevginin, sədaqətin, etibarın ünvanına çevrilən Həsən bəylə Hənifə xanımın ruhunun şad olduğu gün idi.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.05.2026)