İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Siyasətçilər səhnədən gedə bilər, ancaq ədiblər qalırlar, öz əsərləri, kitabları ilə daim aktual ola bilirlər.

Haqqında danışacağım Sona Vəliyevanın mətbuatımıza və ədəbiyyatımıza qatqıları çox olubdur, bu gün də onun doğum günüdür.

Niyə haqqında bəhs etməyək ki?

Sona Məhəmməd qızı Vəliyeva 29 may 1962-ci ildə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunda anadan olub. 1984-cü ildə indiki Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetini fərqlənmə diplomu ilə bitirib. 1984–1994-cü illərdə Üzeyir Hacıbəyov adına Naxçıvan Musiqi Texnikumunda müəllimə, 1995–1999-cu illərdə "Səs" qəzetində müxbir vəzifələrində çalışıb.

2007-ci ildə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı ilə Milli Televiziya və Radio Şurasının üzvü təyin edilib. 2011-ci ildən 2018-ci ilə qədər Milli Televiziya və Radio Şurasının sədr müavini vəzifəsində çalışıb.

1999-cu ildən 2020-ci ilə qədər "Kaspi" qəzetinin təsisçisi və ideya rəhbəri olub. 2016–2019-cu illərdə Azərbaycan Dillər Universitetinin "Azərbaycan ədəbiyyatı" kafedrasının müəllimi kimi fəaliyyət göstərib. Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, filologiya elmləri doktorudur. Müstəqillik dövrü Azərbaycan poeziyasının şairlərindəndir. Şeir yazmağa hələ orta məktəb illərindən başlasa da, ilk kitabı "Çəhrayı rəngli dünyam" 2007-ci ildə nəşr edilib.

Daha sonra "Arazbarı" (2011), "Dünya Tanrı biçimdədir" (2017), "Yağışda islanan dua" (2020), "Ömrün yaddaşı" (2022)[13], "Bulud arzular" ("Обернуться бы облаком…)" (2025, Bakı) və "İşığın ayaq səsləri" (2025) şeirlər kitabları yayımlanıb. Bu kitablar haqqında ədəbi ictimaiyyət tərəfindən onlarla araşdırma məqaləsi, elmi şərhlər yazılıb.

S. Vəliyeva haqqında elmi və publisistik məqalələr "Bitməyən söz" (2017), "Sözün işığı" (2019), "Sözə dünyəvi nəzər" (2022), Mahmud Əyyublu. "Sona Vəliyevanın poetik dünyası" (2022), "Sona Vəliyevaya ünvanlanmış yeddi açıq məktub" (2022), Ə. Mədətoğlu "Sözə ünvanlanmış 15 məktub" (2022) və s. kitablarda toplanıb. Həmin kitablarda 300-dən çox yerli və xarici ictimai xadimin, alim, şair, yazıçı və jurnalistin Sona Vəliyevanın bədii və elmi yaradıcılığı haqqındakı yazıları və məqalələri yer alıb.

Şeir kitabları xarici ölkələrdə də tərcümə və çap olunub. Belə kitablar sırasına onun "Arazbarı" (İstanbul, 2015), "Türkün gəlişi" (İstanbul, 2015), "Dualar, sevgilər" (Tehran, 2015), "Arazbarı" (Təbriz, 2015), "Аразбари" (Kazan, 2016), "Мир, где повстречались мы с тобой" ("Bu dünya görüş yerimiz", Bakı, 2017), "Ağır damlalar" (Tiflis, 2017), "Cbet y kom cpetocmo ce tu u ja" ("Bu dünya görüş yerimiz", Serbiya, 2018) və s. əsərləri aiddir.

Bundan başqa, S. Vəliyevanın şeirləri ingilis, rus, fars, fin, Belarus, özbək, qazax, qırğız, tatar və s. dillərdə, müxtəlif mətbuat orqanlarında yayımlanmış, haqqında onlarla elmi məqalələr, araşdırma yazıları qələmə alınıb. Sona Vəliyeva ölkə həyatında baş verən hadisələrə, həmçinin ədəbi, elmi mətnlərə münasibət bildirən yazarlardan biridir.

"Səs" qəzetindəki fəal jurnalistik fəaliyyəti, habelə Azərbaycan və rus dilində nəşr edilən, təsisçisi olduğu "Kaspi" qəzetindəki məqalələri, "525-ci qəzet" və "Ədəbiyyat qəzeti"ndəki müsahibələri, "Azərbaycan", "Ulduz" kimi jurnallarda, həmçinin digər mətbu orqanlarındakı elmi və publisistik yazıları dərc edilib. Publisistik yazıları "Zaman xəbərsiz ötdü" (2012) və "Ruhun yaddaşı" (2017) kitablarında çap olunub.

Habelə həmin kitablardan müxtəlif yazılar xarici dillərə tərcümə olunaraq nəşr edilib. Bu sahədəki fəaliyyəti Azərbaycan dövləti, Prezident İlham Əliyev tərəfindən qiymətləndirilmiş və S. Vəliyeva 2012-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Əməkdar jurnalisti adına layiq görülüb. Mətbuat tarixi və medianın problemləri haqqında yazdığı onlarla araşdırma məqaləsi dərc olunub və publisistik kitablarında yer alıb.

İlk dəfə 1881-ci ildə işıq üzü görən "Kaspi" qəzetini 1999-cu ildə yenidən təsis edib, 2020-ci ilə qədər onun ideya rəhbəri olduğu bu qəzet Azərbaycan mətbuatının inkişafında yeni mərhələnin formalaşması baxımından rol oynayıb. "Kaspi" qəzeti uzun illərdir iki dildə – Azərbaycan və rus dillərində yayımlanır. 2016-cı ildə "İşığa gedən yol" adlı qalın bir tarixi roman yazıb. Roman Azərbaycan mətbuatının banisi Həsən bəy Zərdabinin həyat və yaradıcılığından bəhs edir. Əsər xarici ölkələrdə rus, fars, ərəb və türkcə çap olunub. Azərbaycanda çap olunandan sonra bu roman haqqında onlarla elmi məqalə, araşdırma və rəylər yazılıb. Bu roman 2016-cı ildə Mətbuat Şurasının Ali Media Mükafatına (1-ci dərəcəli) layiq görülüb.

2017-ci ildə "Ən yaxşı roman" nominasiyası üzrə Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin "Qızıl kəlmə" mükafatının qalibi olub. 2024-cü ildə "Qapı sirri" adlı yeni nəsr kitabı nəşr olunub. Kitabda "Qapı sirri" və "Dinozavrların ölümü" adlı povestlər və "Quşların duası" adlı alleqorik hekayə yer alıb.

Onun "Azərbaycançılıq ədəbi-estetik təlim kimi" (2002) və "Milli Dövlətçilik hərəkatının yüksəlişi və xalq cümhuriyyəti dövründə azərbaycançılıq ideologiyası" (2003) kitabları dövlətçilik tarixinin mədəniyyət və ədəbiyyatdakı milli ideologiyanın şərhi barədə araşdırmalardır.

Ölkə ictimaiyyəti və elm adamları tərəfindən təqdir olunan bu elmi əsərlər bu gün Azərbaycanda və qonşu ölkələrdə yaxın və oxşar mövzularda tədqiqat işi aparanların əsas istinad mənbələrindən sayılır.

2005-ci ildə "Azərbayçançılıq ideyası ədəbi-estetik təlim kimi: təşəkkülü və inkişafı" namizədlik dissertasiyası ilə filologiya elmləri namizədi (filologiya üzrə fəlsəfə doktorluğu), 2018-ci ildə isə "Hüseyn Cavidin poetikası" doktorluq işi ilə filologiya elmləri doktoru elmi dərəcəsi alıb. Hüseyn Cavid irsinin araşdırılması, tədrisi və dünyada təbliği istiqamətində işlər görüb.

Onun təşəbbüsü nəticəsində "Hüseyn Cavid. Əsərləri" kitabı Türkiyədə türkcə nəşr edilib. Bu nəşr üç il İstanbul Kitab Sərgisində nümayiş etdirilib. Heydər Əliyevin göstərişi ilə Hüseyn Cavidin cənazəsinin qalıqlarının Sibirdən vətəninə qaytarılması ilə bağlı onun təşəbbüsü ilə "Hüseyn Cavid. Vətənə qayıdış" (2014) yazı müsabiqəsi keçirilib, toplanan əsərlər onun redaktorluğu ilə nəşrə hazırlanıb.

Məhz bu nəşr sayəsində H. Əliyevin tarixi göstərişi ilk dəfə söz və qələm adamları tərəfindən elmi şərh olunub. Daha sonra S. Vəliyevanın rəhbəri olduğu "Kaspi nəşrləri" seriyasından "Hüseyn Cavid. Vətənə qayıdış" foto-albomu işıq üzü görüb.

Bu nəşrdə H. Cavidin cənazəsinin qalıqlarının vətəninə qaytarılması, həyat və yaradıcılığının ayrı-ayrı dönəmlərini əks etdirən nadir fotolar, eləcə də Cavid irsinin təbliği mövzusunda İstanbul, Ankara, Kipr universitetlərində, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasında keçirilən elmi konfranslardan foto və materiallar yer alıb.

Yüksək poliqrafik icrası ilə seçilən bu nəşr Cavidşünaslıq tarixində sənədlər, faktlar, fotolar baxımından seçilən kitablardan biri sayılır və son illərdə tədqiqatçıların yararlandıqları mənbələr sırasındadır.

Cavid irsinin Türkiyədə təbliği istiqamətində də bir sıra xidmətləri mövcuddur. Anadolu Universitetində "Hüseyn Cavid. Əsərləri" (21 iyun, 2014) və İstanbul Universitetində (eyni adlı kitab, 15 noyabr 2013) kitabının təqdimatı və ədibin həyat və yaradıcılığına həsr olunmuş elmi konfranslarda S. Vəliyeva məruzə oxuyub, dramaturqun yaradıcılığı barədə fikirlər söyləyib.

Bununla yanaşı, nəşr məsləhətçisi olduğu Hüseyn Cavidin əsərləri İranda fars dilində nəşr olunub. "Avayi-münci" nəşriyyatında çap olunan kitablar "Şeyx Sənan" (Qum, 2015) və "Hüseyn Cavid xəzinəsindən" ("Peyğəmbər", "Maral", "Şeyx Sənan", Qum, 2016) çap olunub.

Onun təşəbbüs və iştirakı ilə təşkil olunan Hüseyn Cavid konfranslarının – Özbəkistanda Nizami Gəncəvi (2018), Qazaxıstan Əl-Fərabi Universiteti (2018), Özbəkistan – Ürgənç Universiteti (2019) – keçirilməsində əsas məqsəd mütəfəkkir şairi bütün türk dünyasına tanıtmaq olub.

"Hüseyn Cavid sənətinin qüdrəti" (2018), "Müasirləri Hüseyn Cavid haqqında" (2018) "Hüseyn Cavid və müasirləri" (2019) və "Hüseyn Cavid ədəbi irsinin poetikası" (2019) adlı daha dörd kitabı da nəşr olunub. Onun təşəbbüsü ilə Hüseyn Cavidin "Seçilmiş əsərləri" (2021) Qırğızıstanda da tərcümə və çap etdirilib.

Mükafatları:

Azərbaycan Respublikası Prezidenti İlham Əliyevin sərəncamları ilə 2005-ci ildə səmərəli yaradıcılıq fəaliyyətinə görə "Tərəqqi" medalına, 2012-ci ildə isə jurnalistika sahəsindəki xidmətlərinə görə "Əməkdar jurnalist" adına layiq görülüb. 2018-ci ildə Özbəkistanın Ürgənc Dövlət Universitetinin Fəxri professoru seçilib.

O həmçinin bədii yaradıcılıq sahəsindəki xüsusi xidmətlərinə görə Ümumdünya Türk Xalqları Konqresinin qızıl medalına, TÜRKSOY-un “Molla Pənah Vaqif” medalına, o cümlədən Həsən bəy Zərdabiyə həsr olunmuş "İşığa gedən yol" romanına görə Azərbaycan Mədəniyyət Nazirliyinin "Qızıl kəlmə", Mətbuat Şurasının Ali Media mükafatına da layiq görülüb. Qırğızıstan Milli Yazıçılar Birliyi onu "Qızıl qələm" mükafatı ilə təltif edib

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.05.2026)

Aysel Kərim,

Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqının mətbuat katibi.

“Ədəbiyyat və incəsənət”
 

Azərbaycan bəstəkarlıq məktəbinin yetirdiyi ən parlaq simalardan biri, qlobal musiqi məkanında milli mədəniyyətimizin modern vizyonunu diktə edən Xalq artisti Firəngiz Əlizadənin ömür yolu, mahiyyət etibarilə, sənətdə intibah xronikasıdır. Onun yaradıcılığı musiqi elmində milli ənənələrin qorunması və eyni zamanda qlobal sənət kontekstinə inteqrasiyası baxımından fundamental bir tədqiqat obyektidir.

Firəngiz Əlizadə dühası sadəcə not vərəqlərinə köçürülmüş musiqi deyil, zamanın fövqündə dayanan, Azərbaycan ruhunu ağ kağızın üzərində bəşəri fəlsəfəyə çevirən bir tarixdir. Onun ömrünün 79-cu zirvəsinə boylanarkən, qarşımızda sadəcə dünyaşöhrətli bir bəstəkar deyil, muğamın genetik kodunu müasir musiqinin fəlsəfəsi ilə yoğuran, Şərqin qürurunu Qərbin böyük səhnələrində heyranlıqla ayaq üstə alqışladan bir Səs Memarı görürük. Bu səs bizim milli qürurumuzun, dünyaya açılan pəncərəmizin və sənətin ölümsüzlük fəryadıdır.

Firəngiz Əlizadə sənətinin konseptual əsasını dahi Üzeyir Hacıbəyli və Qara Qarayev ənənələrinin varisliyi təşkil edir. Bu varislik milli kodların tamamilə yeni, struktur baxımından mürəkkəb bir dildə yenidən şifrələnməsi üzərində qurulub.        

Onun yaradıcılıq kökləri doğma torpağın dərinliklərinə bağlı olan, budaqları isə dünya musiqi sənətinin zirvələrinə uzanan əzəmətli bir çinar kimidir. Bu sənət fəlsəfəsi, gələcək musiqiçi nəsilləri üçün tükənməz bir elmi-bədii mənbədir. Firəngiz xanım Azərbaycanın intellektual elitasının ön cəbhəsində dayanan bir professordur. Onun hər bir əsəri milli musiqi irsimizin dünya elmi və mədəniyyəti kontekstində necə fundamental çəkiyə malik olduğunu bir daha sübut edir.

Zamanın axınında elə sənətkarlar var ki, onlar sadəcə öz dövrlərinin deyil, gələcək əsrlərin də mədəniyyət xəritəsini çəkirlər. UNESCO-nun "Sülh Artisti" Firəngiz xanım Əlizadə məhz belə bir yaradıcılıq missiyasının daşıyıcısıdır. O, təkcə milli musiqimizin deyil, müasir dünya bəstəkarlıq məktəbinin canlı əfsanəsidir. Onun musiqisində Üzeyir bəy ənənələrinin genetik kodu, Qara Qarayev məktəbinin monumental fəlsəfəsi və müasir dünyanın səs axtarışları vəhdət təşkil edir. O, muğamın mistik ruhunu müasir notların dili ilə dünyaya elə bir ustadlıqla təqdim etdi ki, bu səs dalğası sərhədləri aşaraq bəşəriyyətin ortaq mənəvi sərvətinə çevrildi.

Əgər sənətin taleyi insanın alnına yazılan bir qismətdirsə, Firəngiz Əlizadənin qisməti Şərqin ruhunu dünyaya bəyan etmək missiyası idi. 

Bu gün biz onun yaradıcılığının 79-cu akkordunu dinləyərkən, sənətin keçdiyi o çətin, lakin möhtəşəm yola şahidlik edirik. Onun həyat və yaradıcılığı Azərbaycan musiqi mədəniyyətinin  əvəzolunmaz səhifəsidir. O, təkcə musiqi yazmadı; o, Şərq qadınının intellektual gücünü, sənətdəki sarsılmaz iradəsini dünyaya sübut edən bir kitabın ilk cümləsini yazdı...

Bir qadın sənətkar olaraq Firəngiz xanım dünya musiqi elitasında özünəməxsus zəriflik və dəyanət simvoludur. Şərəfli ömür yolu gənc bəstəkarlar və musiqişünaslar nəsli üçün əsl Universitetdir. Onun ustad dərsləri, rəhbərlik etdiyi layihələr və Azərbaycan bəstəkarlıq məktəbinin inkişafındakı misilsiz xidmətləri elmi və yaradıcı dairələrdə hər zaman ən yüksək qiymətə layiq görülüb. 

Firəngiz Əlizadə fenomeni təkcə müasir Azərbaycan və dünya musiqi tarixinin zirvəsi deyil, həm də sənətdə böyük bir məktəbin, sarsılmaz bir estetik missiyanın təcəssümüdür. Onun yaradıcılığının fəlsəfi dərinliyi bəşəriyyətə və zamana xitab edərkən, bir rəhbər və sənətkar kimi fəaliyyəti gələcək nəsillərin mənəvi mayasını yoğurmaqdadır.

Azərbaycan musiqi mədəniyyətinin dünya miqyaslı fəxri Firəngiz Əlizadə məhz belə bir ömrün - 79 illik şərəfli, lakin bir o qədər də keşməkeşli taleyin sahibidir. Onun keçdiyi yol həm sənətdə, həm də öhdəsinə düşən hər bir məsuliyyətli işdə böyük sınaqlardan keçib. Lakin bu yolun ən heyranedici tərəfi odur ki, Firəngiz xanım ən sarsıdıcı dalğalarda belə öz daxili dünyasının bütövlüyünü qoruya bildi.

Həqiqi sənət heç vaxt hamar yollarla gəlmir. Lakin görkəmli bəstəkarın sənət fəlsəfəsi elə bir təmələ söykənirdi ki, heç bir maneə onun yaradıcılıq eşqini söndürə bilmədi. 

Firəngiz Əlizadə sadəcə bəstəkar deyil, həm də əsl təşkilatçıdır. İdarəçilik və iş həyatı öz-özlüyündə dərin məsuliyyət və bəzən də amansız bir mübarizə meydanıdır. Bu qədər gərgin iş rejimində, müxtəlif xarakterli insanların və hadisələrin axınında öz humanist prinsiplərinə sadiq qalmaq dərin insanlara xas olan xüsusiyyətdir. 

Firəngiz Əlizadə bu gün təkcə Azərbaycanın deyil, bəşəriyyətin musiqi xəzinəsini zənginləşdirən bir sənətkardır. Lakin onun ən böyük bəstəsi sənətdə və həyatda dik duraraq, öz mənəviyyatını qoruyaraq yaşadığı ömür yoludur.

Bəzən bir millətin əsrlərlə yığılıb qalan dərdini, sevincini və qürurunu dünyaya çatdırmaq üçün bir neçə dəqiqəlik bəstə bəs edir. Firəngiz Əlizadə musiqisi məhz belə bir möcüzədir- ruhu titrədən, insanı öz içindəki kainatla üz-üzə qoyan bir fəlsəfə. Azərbaycan adını dünyanın ən mötəbər salonlarında dalğalandırarkən hər birimizə bir sənətkarın milləti üçün edə biləcəyi ən uca fədakarlığı yaşatdı.

Musiqi elminin çətin lakin müqəddəs yollarında addımlayan bir gənc kimi özümü  Firəngiz Əlizadə məktəbinin tələbəsi hesab edirəm. Çünki onun mənə bəxş etdiyi bu hiss təkcə bir sədrin ali diqqəti və qayğısı deyil; bu, ruhu isidən, yaradıcı insanı addım-addım ucaldan şəfqət dolu istilikdir.

Əziz və dəyərli Firəngiz xanım! Sizin varlığınız sənətin zamansızlığına olan inamımızdır. Sizi ömrünüzün bu gözəl, müdrik çağında - 79 yaşınız münasibətilə ürəkdən təbrik edirik. Sizə cansağlığı, tükənməz yaradıcılıq enerjisi arzulayırıq. Varlığınız, sənətiniz Azərbaycan musiqi mədəniyyətinin vizit kartıdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(28.05.2026)

1918-ci ilin 28 may günü! Günə sığmayan gün!

Əkbər Qoşalı,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının redaktoru

O gün – bir millətin öz yığvalını öz əlinə alma iradəsinin, susdurulmuş bir haqqın, içində köz kimi qorunan dövlətçilik ruhunun yenidən alovlandığı gündür. O gün, Yerin Gündoğarında ilk demokratik respublika olan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaradılması dünyaya duyuruldu. 

Tarixdə elə günlər var, onlar təqvimdən daha dərində – ulusun alın yazısında yaşayır. 28 May bax belə bir gündür.

Bu tarix bir dövlətin quruluşundan daha artıq anlam daşıyır. Bu, bir ulusun “mən varam” deməsi idi. Çar imperiyasının dağıntıları içində, siyasi xaosun, savaşların, işğalların, aclığın və qeyri-müəyyənliyin hökm sürdüyü bir zamanda Azərbaycan aydınları, milli düşüncə adamları, istiqlal mücahidləri tarix qarşısında misilsiz bir məsuliyyət göstərdi. Onlar müstəqil dövlət qurarkən gələcəyin Azərbaycanını üfüqgenişliyi ilə təsəvvür etdi.

Bu baxımdan, İstiqlal Bəyannaməsi bir hüquqi sənəd olmaq etibarıyla, milli ruhun çağırışı, sözün ən olumlu anlamı ilə – hayqırışı idi!

Bəli, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti çox yaşamadı – toplam 23 ay, başqa sözlə, 701 gün…

Ancaq bəzi dövlətlər onillər yaşayıb tarixdə iz qoya bilmir yaxud elə iz qoyur, deyirsən “iz qoymasa daha yaxşı olardı”; bizim şanlı Cümhuriyyət isə iki ilə ulusun əbədi yaddaşına çevrildi, dörd yanaş Günəş kimi şəfəq saçdı. Qısa ömründə parlament yaratdı, dövlət atributlarını təsis etdi, milli ordu qurdu, qadınlara seçki hüququ verdi, universitet açdı, diplomatik münasibətlər formalaşdırdı, milli kimlik şüurunu dirçəltdi… daha da nə mümkündü onu etdi. 

Əslində, Azərbaycan Cümhuriyyəti gündoğarla günbatarın qovuşduğu tarixi körpünu qurmuş oldu. Bir tərəfdən türk-islam mədəniyyətinin mənəvi dəyərlərinə söykənir, digər tərəfdən Avropa parlamentarizmini, hüquqi dövlət modelini və demokratik idarəçilik prinsiplərini mənimsəyirdi. Bu sintez əsla təsadüf sayılmamalı, Azərbaycan coğrafiyasının, mədəniyyət iqliminin və ruhunun təbii ifadəsi bilinməlidir.

O dönəmin qurucu şəxsiyyətləri – Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, Fətəli xan Xoylu, Əlimərdan bəy Topçubaşov, Nəsib bəy Yusifbəyli və başqaları – milli zamanın memarları idi. Onların qurduğu dövlət süqut etsə də, ideyası süqut etmədi.

1920-ci ilin işğalı müstəqil Azərbaycan dövlətçiliyini formal olaraq dayandırsa da, milli istiqlal düşüncəsini məhv edə bilmədi. Sovet totalitarizminin sərt illərində belə, 28 May xatirəsi ulusun ruhunda gizli bir istiqlal alxışı, axışı kimi yaşadı. Bu anlamda, Cümhuriyyət ideyası həm də milli-mənəvi dirəniş enerjisi idi.

XX yüzilin sonlarında Azərbaycan yenidən müstəqillik qazandıqda tarix ikinci dəfə qapımızı döydü; lakin artıq dünya dəyişmişdi, bölgə dəyişmişdi, çağırışlar dəyişmişdi. Belə keşməkeşli bir dönəmdə dövlətçiliyin qorunması məsələsi meydana çıxdı. Ümummilli lider Heydər Əliyev məhz bu məqamda müstəqilliyi ideyadan sistemə, arzudan dövlət strategiyasına çevirdi. – Bəli, müstəqilliyi qorumaq, saxlamaq onu əldə etməkdən qat-qat çətindir. – Bu fikir əslində Azərbaycanın son 30-35 illik tarixinin siyasi-fəlsəfi düsturudur.

Müstəqil Azərbaycan indi, ata vəsiyyətini ləyaqətlə yerinə yetirmiş Müzəffər Ali Baş Komandan, Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə qalib dövlətdir. Qarabağda, Zəngəzurun gündoğarında dalğalanan üçrəngli Zəfər bayrağımız, həm də 1918-ci ildə başlanan dövlətçilik yürüşünün uğur mərhələsidir. 

Bir zamanlar parlament binasından endirilən o bayraq, otuzillik həsrətdən sonra Şuşada, Laçında, Kəlbəcərdə, Xocalıda, yüzillik ayrılıqdan sonra isə Xankəndidə dalğalanırsa – deməli, tarix tamamlanmır, davam və inkişaf edir. Azərbaycanın istiqlal ruhu heç zaman məğlub olmayıb. – 28 Mayın ən böyük anlamı da elə budur!

Bu gün biz yalnız keçmişi xatırlamırıq; gələcəyi də qururuq. Cümhuriyyətin qurucuları milli dövlətin təməlini atmışdı, çağdaş Azərbaycan isə həmin təməli beynəlxalq nüfuza və qalib siyasi iradəyə çevirib.

28 May – Müstəqillik Günü – bizim özümüzə dönüş günümüzdür. Bir ulusun yenidən ayağa qalxmasının, öz yaddaşını geri qazanmasının, bayrağını tarixdən gələcəyə daşımasının günüdür 28 May.

Müstəqillik – qazanılmış hüquqdan çox daha üstün – qorunan, yaşadılan və gələcək nəsillərə ötürülən qutsal əmanətdir. 1991-ci ildə onu bərpa etmişik, 1993-cü ildə onu qorumuşuq, 2020-ci ildə Zirvəyə daşımış, 2023-cü ildə nəhayət bütün yadellilərdən, işğalçı, separatçı ünsürlərdən azad etmiş, 2024-cü ildə sülhməramsızlardan da arındırmışıq! 2024-cü ildə sülhməramsız hərbi bölmələr ölkəmizdən çıxınca, bu, 104 illik faktiki, zahiri, formal… – artıq nə desəniz – Kreml işğalçılıq siyasətinin Qarabağda, Azərbaycan Respublikası ərazisində birdəfəlik sonlandırılması oldu.

Şəhidlər ölmədi, Vətən bölünmədi!

DÖVLƏTİMİZ ZAVAL GÖRMƏSİN!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(28.05.2026)

Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

​

1918-ci ilin 28 may günü Tiflisdə, Qafqaz Canişininin sarayında cəmi 24 bəndlik İstiqlal Bəyannaməsi oxunanda, təkcə yeni bir dövlətin yaranışı elan olunmadı. Həm də əsrlərdir imperiya caynağında sıxılan, "müsəlman", "tatar" adlandırılaraq milli kimliyindən uzaq tutulmağa çalışılan bir millətin "Biz varıq və müstəqilik!" hayqırtısı tarixə həkk olundu.

​

Həsən bəy Ağayevin rəhbərlik etdiyi Azərbaycan Milli Şurası tərəfindən imzalanan o tarixi bəyannamə, bu gün üzərində fəxrlə addımladığımız müstəqil Azərbaycanın doğum şəhadətnaməsidir.

​23 aylıq möcüzə: nələri bacardıq?

​Cəmi 23 ay yaşamasına, daxili və xarici təzyiqlərə, müharibə şəraitinə baxmayaraq, Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, Fətəli xan Xoyski, Əlimərdan bəy Topçubaşov və digər cümhuriyyət qurucularının ortaya qoyduğu iradə bu gün belə heyranlıq doğurur. Gəlin o qısa müddətdə atılan nəhəng addımları xatırlayaq:

​Gender bərabərliyi: Bir çox Avropa ölkəsindən, hətta ABŞ-dan daha əvvəl — 1918-ci ildə qadınlara seçmək və seçilmək hüququ verildi.

​Milli Ordu: 1918-ci ilin 26 iyununda Azərbaycanın ilk nizami hərbi hissəsi — Əlahiddə Azərbaycan Korpusu yaradıldı.

​Ana dili və Təhsil: Azərbaycan dili dövlət dili elan olundu, məktəblər milliləşdirildi və Bakı Dövlət Universiteti təsis edildi. 100-ə yaxın gənc dövlət hesabına Avropaya təhsil almağa göndərildi.

​Beynəlxalq Tanınma: Paris Sülh Konfransında Topçubaşovun rəhbərlik etdiyi nümayəndə heyəti böyük güclərə Azərbaycanın müstəqilliyini de-fakto tanıtdırmağı bacardı.

​"Bir kərə yüksələn bayraq, bir daha enməz!" şüarı sadəcə romantik bir fraza deyil, 70 illik sovet işğalı dövründə də qəlblərdə qorunub saxlanılan, 1991-ci ildə yenidən reallığa çevrilən bir inancın formulası idi.

​Tarixi bilmək keçmişə hörmət, gələcəyə borcdur

​Sosial şəbəkələrdə, cəmiyyətdə bəzən 28 Mayın mahiyyətini, 1918-ci ildə o fədakar insanların hansı məhrumiyyətlərlə bu dövləti qurduğunu tam dərk etməyənlərə rast gəlirik. Lakin bu tarixi bilmək, araşdırmaq və gələcək nəsillərə ötürmək hər birimizin vətəndaşlıq borcudur.

​Bu gün Xankəndidə, Şuşada, laçın və kəlbəcər dağlarında dalğalanan üçrəngli bayrağımız həm də o 23 aylıq Cümhuriyyətin yarımçıq qalmış arzularının gerçəkləşməsidir. Biz 1918-ci ilin 28 mayında əkilən o azadlıq toxumunun bu gün kök atmış, qüdrətli çinarıyıq.

​Müstəqillik Günümüz mübarək! Yaşasın Azərbaycan Cümhuriyyəti!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(28.05.2026)

“Ədibin Evi” Ədəbiyyata Dəstək Fondunun təşkil etdiyi Mir Cəlal adına V Hekayə Müsabiqəsi də tarixə qovuşdu. Finalçılar arasından, ümumən isə müsabiqəyə 258 əsər təqdim edən 211 müəllifin arasından 6 mükafatçı seçildi.

3-cü yer

Turan Uğurun “Əbabil Quşu” hekayəsi;

Həmid Piriyevin “Müjdə” hekayəsi;

 Xatirə Nurgülün “Bilalın Qayıdışı” hekayəsi;

2-ci yer

 Elnur Məmmədlinin “Kəkələmə” hekayəsi;

 Ömər Xəyyamın “10410-cu gün” hekayəsi;

1-ci yer

 Sərvanə Dağtumasın “Körpənin intiharı” hekayəsi.

Qalib hekayələr geniş oxucu kütləsinə "Azərbaycan" jurnalının iyun sayında təqdim ediləcək. Seçmə hekayələri isə “Ədəbiyyat və incəsənət” portalınada yayımlayırıq.

FİDAN HÜSEYNOVA (VAHİD)

”ƏYRİ KÖLGƏ”

Babam Şaqaydan yarım kisə külmə tutub. Nənəm həyətdə deyinə-deyinə balıqları qızardır.

Süfrə başında əyləşiblər. Babam balıqların ətli, ağ yerlərinə baxıb nənəmə ağız büzür: sümüyü yaxşı qızarmayıb.

Hər şeyi görürəm. Özümü axtarıram, amma tapa bilmirəm. Nənəmin boşqabın qırağına yığdığı  tıxlardan biriyəm. Boşqabın kənarından qocaları süzürəm. Birdən özümü nənəmin əlindəki tikəyə yapışmış görürəm. Budur, artıq boğazındayam. Nənəmin boğazı çox dardır; həm də düyün-düyün... Keçməyə yer tapmıram, ilişib qalıram. Onun boğazını cırıb qanında boğulduğum anda ayılıram. Əlimi hövlnak ayaqlarıma uzadıram – yerindədirlər.

Gözümü nənəmgildə açıram. Hamı deyir ki, babamgildə yaşayıram. Amma yox, mən nənəmgildə qalıram.

Son zamanlar yuxularımı qarışdırıram, onları ən xırda detallarına qədər xatırlayıram.

Həyətimizdəyəm. Qızmar günəşin şəfəqləri pələd qapıya qədər uzanan üzüm şelindən süzülüb yerə səpələnir. Həyət naxış-naxışdır. Şelin üstündə iki sağsağan dayanmadan ötür. Onlara baxdıqca ürəyim sıxılır. Sağsağan həyətdə ötəndə bilirik ki, bibimgil qonaq gələcək. Nənəm hazırlıq görür: babamın kəsdiyi çolpaların qanını axıda-axıda bağdan aşxanaya gətirir, çolpaların boğazını yuyur, tüklərini yolmaq üçün çuqun qazan götürür.

Başım gicəllənir. Yenə özümü axtarıram. Mən o ağ çuqun qazanın içində vurnuxan qarışqalardan biriyəm. Nənəm qazanı üzüaşağı çırpır, qarışqaların hamısı yerə tökülür – məndən başqa. Qazanı su ilə doldurub ocağın üstünə qoyur. Qışqırıram, amma səsimi eşitmir. Qarışqaların səsini heç vaxt eşidən olmur.  

Su qaynamağa başlayanda oyanıram. Otağım sərindir. Pəncərədən axıb içəri dolan meh canımı üşüdür.

Dərsdən sonra bütün günü ora-bura qaçır, təkbaşıma oynayıram. Babama, nənəmə işlərində kömək edirəm. Nənəmi çox istəyirəm, babamı da. Amma hərdən babam namaz qılanda istəyirəm ki, onu arxadan  itələyib yıxam.   

Evimizdən tez-tez qarğaşa qopur. Bəzən bu mənim ucbatımdan olur. Özümü çox vaxt yiyəsiz torpaq kimi hiss edirəm.

Yüksəklikdəyəm. Yuxarıdan baxıram, amma harada olduğumu bilmirəm. Bozarmış döşəmə, cırıq divar kağızları, nimdaş cehizlər, çatılmış qaşlar, yanmış günorta yeməyi... Heç nə tanış gəlmir. Anamla atamın şəklini tor basıb. Mənim torum...  Nənəm əlindəki döşəməsilənin ucunu qarnıma sıxır.

Nənəmin xorultusundan səksənib dik ayılıram, tez də sakitləşirəm. Axşamlar lap bərk qorxuram. Hava qaralanda adam cildindən çıxıram. Nə qədər çapalasam da, adam cildinə qayıtmağı bacarmıram.

Evdə yenə qırğın düşüb. Babam kətili nənəmin başına çırpmaq üçün qaldırıb. Səbəbini öyrənməyə vaxtım olmur. O an yerə yıxılıb dişlərimi bir-birinə sıxdığımı xatırlayıram. Bunu əvvəllər haradasa görmüşəm... Babam da, nənəm də çox qorxur. İlk dəfədir onları belə görürəm. Babam çəngəllə dişlərimi aralayır, nənəm üzümə su çırpır. Dişlərimi gördüyüm kimi bərk qıcaya bilməsəm də, yamsılamağa cəhd etmişəm.   

Ayılanda kətilə baxa-baxa kəkələməyə başlayıram. Nənəm dördüncü kətili otaqdan çıxardır.

O gündən sonra bir balaca səs-küy qalxan kimi kəkələyirəm. Nənəmin baxışlarında narahatlıq görünmür. Yəqin mənim yalançı, təlxək olduğumu bilir.

Günlər beləcə keçir, amma gecələr qara kabus olub məni basır. Yuxularım başı kəsilmiş çolpalar kimi ipək yaylıqlı nənəmə qurban gedib.

Bu, əvvəllər xoşuma gəlsə də, tezliklə məni bezdirir. Gözümdən düşən oyuncaqları Kürün qırağındakı zibil dərəsinə ataram. İndi nə edəcəyimi bilmirəm. Nənəm deyir ki, adam yalan danışmaz.

Mən ya adam olmalıyam, ya yalan. Bu oyuna son qoymağa qərar verirəm. Münasib vaxtı gözləyirəm. Güzgünün qabağına keçib məşq eləyirəm: “Baba, nənəmi incitmə! Bəsdir! Qışqırma ona! Siz dalaşanda, mən...”

Yüyürüb onların otağına gedirəm. Nənəm də, babam da məni görmür. O anda, İlahi, necə qorxuram! Ayağımı sürütləyə-sürütləyə babamın düz qarşısında dayanıram. Əvvəlcə səsim çıxmır, sonra bütün gücümlə bağırıram: “Babaaaa!”

Babam susub mənə baxır. Üzü qızarır.

Bədənim tir-tir əsir. Naləmin davamını gətirmək istəyirəm, amma boğazımda nəsə xırıldayır, sözlər düyünlənir, danışa bilmirəm. Birdən hiss edirəm ki, nəfəsim kəsilir. Sanki yenə daşam, sümüyəm, qarışqayam...

Babamın gözlərinə baxıram. Baxışlarında qorxu var, amma heç nə demir.

Mən o gün səsimi birdəfəlik itirirəm.

Və bir də heç vaxt adam ola bilmirəm.

2025 (sentyabr) – 2026 (fevral)

Bakı, tələbə yataqxanası.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(28.05.2026)

LEYSAN MİKAYIL OĞLU QƏDİMBƏYLİNİN ƏZİZ XATİRƏSİNƏ

Eltən Törəçi,

Dəyər yaradıcısı.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Bu gün ocağımızdan bu fani dünyaya sığmayan azad bir ruh uçub getdi…

Əmioğlu desəm də, Leysan mənim üçün sadəcə qohum deyildi. O, mənim balaca qardaşım idi. Bəzi insanların niyə bu qədər fərqli yaradıldığını insan yalnız onları itirəndən sonra anlayır. Leysan heç vaxt sıradan biri olmadı. İçində daim harasa tələsən, zamanın azlığını hiss edən ramolunmaz bir ruh vardı. Bir yerdə qala bilmirdi… Araşdırır, öyrənir, yenilik axtarırdı.

Rəssamlığı bitirmişdi. Keramika sənətinə könül vermişdi. Ən böyük arzularından biri öz emalatxanasını qurmaq idi. Təbiəti sevirdi… Dağları, yürüşləri, oxçuluğu, atıcılığı sevirdi. Amma ən çox da göyərçinləri sevirdi. Bəlkə də öz ruhunu onlarda görürdü — azad, sərhədsiz və göyə yaxın…

Böyük ailə yığıncaqlarını çox sevirdi. Ev dolu olanda daha xoşbəxt olurdu. Zarafatları, bitməyən sualları, o təmiz gülüşü ilə hər məclisə can verirdi. İndi anlayıram ki, bəzi insanlar gedəndə sadəcə özləri getmir… O evin səsi də azalır, istiliyi də.

Onu hamı sevirdi. Çünki qəlbində kin yox idi. Çətinliklər qarşısında yıxılsa da, yenidən ayağa qalxmağa çalışan savaşçı bir ruhu vardı.

Çox qəribə taledir… Leysan şiddətli leysan yağan bir gündə dünyaya gəlmişdi. Bu gün isə yenə leysanlı bir gündə bizi tərk etdi. Sanki yağış onun adına, taleyinə yazılmışdı…

Cəmi 22 yaş…

Sənin yoxluğunu qəbul etmək çox çətindir, qardaşım. Amma sənin səsin, sualların, zarafatların və gülüşün bu evlərin divarlarında həmişə yaşayacaq.

Tanrım məkanını uçmaq etsin, canım qardaşım…

İşıqlar içində uyu, Leysan Bəy…

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.05.2026)

Habil Yaşar,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Ədəbiyyat şöbəsi

Sumqayıt Poeziya Evində Azərbaycan ədəbiyyatının azad ruhlu şairi, misraları ilə əsrləri aşan Mikayıl Müşfiqin xatirəsinə həsr olunmuş “Yenə Müşfiq olaydı…” adlı möhtəşəm poeziya gecəsi keçirildi. Layihənin rəhbəri Gülər Nizamiqızının təşkilatçılığı ilə baş tutan tədbir duyğu dolu anlarla yadda qaldı.

Gecədə Mikayıl Müşfiqin əmisi nəvəsi Vahib İsmayılov, Dilbər xanımın qızı Leyla xanım, nəvəsi Nigar xanım və digər ailə üzvləri iştirak edərək böyük şairin əziz xatirəsini yad etdilər. Tədbir boyunca Müşfiqin həyat və yaradıcılığını əks etdirən xüsusi slayd nümayiş olundu, onun qəlblərə toxunan şeirləri isə dirayətli qiraətçilər tərəfindən böyük ustalıqla səsləndirildi.

Ziyalılar və poeziya sevərlər çıxışlarında Mikayıl Müşfiqin Azərbaycan ədəbiyyatında silinməz iz qoyduğunu, onun azadlıq ruhunun və duyğularının bu gün də yaşadığını xüsusi vurğuladılar. Çünki Müşfiq sadəcə şair deyildi… O, misralarında bir xalqın ruhunu yaşadan söz adamı idi.

Tədbirin əsas məqsədi bir daha xatırlatmaq idi ki, bu dünyadan Müşfiq adlı bir gənc keçdi… Gənc yaşında həyatdan köçsə də, yazdığı misralar hələ də insanların ruhuna toxunur, ürəklərdə yaşayır. Necə deyərlər: “Bəzi şairlər ölür, amma onların yazdığı hisslər heç vaxt ölmür…”

Mikayıl Müşfiqin qısa ömrünə sığdırdığı böyük poeziya bu gün də insanlara sevgini, azadlığı və həyatı hiss etdirməyə davam edir. Onun misraları illər keçsə də öz nəfəsini itirmir. Çünki həqiqi poeziya zaman keçdikcə yox olmur  əksinə, insanın ruhunda daha dərin yaşayır.

“Yenə Müşfiq olaydı…” gecəsi bir daha sübut etdi ki, sözün gücü zamanın fövqündədir. Və Müşfiqin azad ruhu bu gün də poeziyanın işığında yaşayır…

Sonda isə tədbir iştirakçıları Poeziya Evinin qarşısında bu Müşfiqli günü xatirələşdirmək üşün ailə fotosu çəkdirdilər.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.05.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

El bilir ki, sən mənimsən,

Yurdum, yuvam, məskənimsən,

Anam, doğma vətənimsən!

Ayrılarmı könül candan?

Azərbaycan, Azərbaycan!

Mən bir uşaq, sən bir ana,

Odur ki, bağlıyam sana:

Hankı səmtə, hankı yana

Hey uçsam da yuvam sənsən,

Elim, günüm, obam sənsən!

Könlüm keçir Qarabağdan,

Gah bu dağdan, gah o dağdan;

Axşam üstü qoy uzaqdan

Havalansın Xanın səsi,

Qarabağın şikəstəsi.

Aşıq Şəmşir, Dəlidağdan keçəndə,

Kəklikli dağlardan xəbər al məni.

Ceyran bulağından qızlar içəndə,

Saz tutub, söz qoşub yada sal, məni.

Bir məsəl qalmışdır ata-babadan:

Uçarda turacdır, qaçarda ceyran

Bir mən deyiləm ki, hüsnünə heyran,

Şöhrətin yayılıb hər yana, ceyran!

Və s. Və i. Hamısı biri-birindən gözəl olan, dillər əzbəri şeirlər. Çox qısa bir ömürdə bu qədər nailiyyət qazanmaq, belə birirs qoyub getmək hər kəsə nəsib ola bilməz. Poeziyamızın günəşi - Səməd Vurğun. 

Bu gün onun anım günüdür.

Səməd Vurğun 21 mart 1906-cı ildə Qazax rayonunun Yuxarı Salahlı kəndində anadan olmuşdur. 1918-ci ildə Firudin bəy Köçərli Qori müəllimlər seminariyasının Azərbaycan şöbəsini Qazaxa köçürərək, Qazax müəllimlər seminariyasını təşkil edir. Məktəbə qəbul olunan kənd uşaqları arasında Səməd və Mehdixan Vəkilov da var idi. Mehdixan Vəkilov Səmədin böyük və yeganə qardaşı olmuşdur. Qardaşı Hacıməmməd və bacısı Nabat isə uşaq yaşlarında vəfat etmişdilər.

Səməd Vurğun seminariyanı bitirdikdən sonra Qazax, Quba və Gəncədə Azərbaycan dili və ədəbiyyatını tədris etməyə başlayır. 1920–1930-cu illərdə şairin səsi ciddi surətdə ədəbi mühitin və geniş oxucu kütlələrinin nəzərini cəlb edir. 1930-cu illərdə o, Aleksandr Puşkinin "Yevgeni Onegin", Maksim Qorkinin "Qız və ölüm", Şota Rustavelinin "Pələng dərisi geymiş pəhləvan", Nizami Gəncəvinin "Leyli və Məcnun" əsərlərini Azərbaycan dilinə tərcümə edir.

Səməd Vəkilov gəncliyində hər şeylə maraqlanan, həssas, bununla yanaşı çox qətiyyətli, möhkəm iradəli, hazırcavab olmuşdur. Təhsilə başladığı ilk günlərdən ondakı fitri istedad özünü göstərmişdir. Bu illərdə o, Vaqif, Vidadi, Zakir və Sabir yaradıcılığı ilə yanaşı, Puşkin və Lermontovun, türk şairlərindən Tofiq Fikrət, Namiq Kamal, Mehmed Eminin əsərləri ilə də tanış olur. Məlahətli səsi olduğundan gözəl oxuyur, məharətlə saz və skripka çalır, şeir deyir, həvəskar tamaşalarda çıxış edirdi.

Kitabları:

1. Səməd Vurğun. Seçilmiş əsərləri: I cild – Şeirləri;

2. Səməd Vurğun. Seçilmiş əsərləri: II cild – Şeirləri;

3. Səməd Vurğun. Seçilmiş əsərləri: III cild – Poemaları;

4. Səməd Vurğun. Seçilmiş əsərləri: IV cild – Dram əsərləri;

5. Səməd Vurğun. Seçilmiş əsərləri: V cild – Məqalələri, məruzələr, nitqlər, oçerklər.

Dramları

- Vaqif 

- Xanlar 

- Fərhad və Şirin

- İnsan 

- Şairin həyatı 

- İki sevgi 

Poemaları

- Komsomol 

- Muğan

- Aygün

- Zəncinin arzular 

- 26-lar 

- Zamanın bayraqdarı

- Talıstan 

- Aslan qayası 

- Bulaq əfsanəsi 

- Acı xatirələr 

- Dar ağacı 

- Hürmüz və Əhriman 

- Muradxan 

Haqqında yazılmış əsərlər

Adilxan Bayramov, "Yaşayan ömür"

Şəmistan Nəzirli, "Vurğun keçib bu yerlərdən"

Şəmistan Nəzirli, "Vurğun ömrü"

Şəmistan Nəzirli, "Ellər Vurğunu"

Haqqında çəkilmiş filmlər

1. Komsomol nəsli 

2. Səməd Vurğun 

3. Aygün 

4. Səməd Vurğun 

5. Muğanın dastanı 

6. Xalq şairi Səməd Vurğun

7. Vurğun ocağı

Təltifləri

1. "Azərbaycan SSR xalq şairi" fəxri adı

2. "Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi" fəxri adı

3. "Stalin" mükafatı (2-ci dərəcə)  ("Vaqif" pyesinə görə)

4. "Stalin" mükafatı (2-ci dərəcə ("Fərhad və Şirin" pyesinə görə)

5. 2 dəfə "Lenin" orden

6. "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni

7. "Şərəf nişanı" ordeni 

8. "1941-1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində rəşadətli əməyə görə" medalı

1955-ci ilin oktyabr ayında Səməd Vurğun SSRİ nümayəndə heyəti tərkibində Vyetnama gedərkən yolda xəstələnir və səfərini yarımçıq saxlamalı olur. Çində onu Pekin xəstəxanalarından birində müayinə edirlər. Bir neçə həftədən sonra şair vətənə qayıdır. Onun xəstəliyi şiddətlənir.

1956-cı ilin martında Səməd Vurğunun 50 yaşı tamam olur. Şairin yubileyinin keçirilməsinə hazırlıqlar çərçivəsində Azərbaycan SSR rəhbərliyi tərəfindən "Azərbaycanın xalq şairi" adı təsis edilir və ilk dəfə bu ada Səməd Vurğun layiq görülür. May ayının 12-sində opera və balet teatrında SSRİ-nin ədəbi ictimaiyyətinin və xarici qonaqların iştirakı ilə şairin təntənəli yubiley gecəsi keçirilir. Yubiley təntənəsindən iki həftə sonra 1956-cı il may ayının 27-də, saat 19:30-da şairin gözləri əbədi yumulur. May ayının 28-dən 30-na kimi şairin cənazəsi Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasının binasında qoyulur. Şair may ayının 30-da Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı nümayəndə heyətlərinin, xarici qonaqların və Azərbaycan xalqının böyük bir izdihamı ilə Bakıda 1-ci Fəxri Xiyabanda dəfn edilir.

Qədirbilən Azərbaycan dövləti və xalqı dahi şairin xatirəsini daim əziz tutur, onun adının gündəmdə saxlayır. Əlbəttə ki, bu yöndə “Qazax-Xeyriyyə” İctimai Birliyinin keçirdiyi anım tədbirlərinin də xüsusi yeri vardır.

Xatirəsi

 Azərbaycan Dövlət Akademik Rus Dram Teatrı, neft tankeri də Səməd Vurğunun adını daşıyır. Mossovetin qərarı ilə Moskva (Rusiya) və Dərbənd (Dağıstan) şəhərlərində küçə, Düşənbə (Tacikistan) şəhərində məktəb, Kiyev (Ukrayna) şəhərində kitabxana, Plovdiv (Bolqarıstan) şəhərində texnikum və Datça (Türkiyə) şəhərində küçə şairin adını daşıyır.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.05.2026)

Şərəf Cəlilli,

Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

Azərbaycanın görkəmli oğlu Nəriman Nərimanov Bakının elmi-mədəni mühitində nə az, nə çox düz 11 il fəaliyyət göstərdi. Həbib bəy Mahmudbəyovun, Həsən bəy Zərdabinin, Hacı Zeynalabdin Tağıyevin himayəsi ilə bir çox layihələrə imza atdı. Bakı realnı məktəbdə müəllimlik hüququ qazanana qədər düz 5 il cüzi maaşla dolandı. Dövlət məmuru statusunu elə burada realnı məktəbdə alsa da, Həbib bəylə birlikdə gecə kursları təşkil etdi. Yaşlı insanların kurslara cəlb olunmasına nail oldu. Onunla birlikdə dərsliklər, dərs vəsaitləri yazdı.

Bu illər ərzində Bakı şəhər pedaqoji ictimaiyyətinin və əhalinin dərin hörmətini qazanan Nərimanov 1896-cı ilin əvvəlindən məktəbin direktorunun istəyi ilə həm də, realnı məktəbdə Azərbaycan dili müəllimi və sinif mürəbbilərinin köməkçisi kimi fəaliyyət göstərirdi. Az sonra, 1896-cı il sentyabrın 1-də Bakı Şəhər Dumasının qərarı ilə Probedonostsevin progimnaziyasının bazasında Bakı oğlan klassik gimnaziyası təşkil edilir. Bu zaman Nərimanov dövlət qulluqçusu vəzifəsinə təsdiq edilərək həmin gimnaziyada fəaliyyətini davam etdirir. O, burada fasiləsiz olaraq 1902-ci ilədək çalışır və özünü işgüzar, nümunəvi müəllim kimi göstərir. Yüksəksəviyyəli pedaqoji xidmətlərinə görə əvvəlcə medalla, daha sonra üçüncü dərəcəli Müqəddəs Stanislav ordeninə layiq görülür”. Bu bir pedaqoq kimi onun arxada qoyduğu illərə verilən dəyər idi.

“Türk dilinin tədrisini azaltmaq təklifini irəli sürənlər özləri bu dili öyrənsin ki, Sabiri anlasınlar”

Nəriman Nərimanov qüdrətli pedaqoq olmaqla yanaşı, həm də nüfuzlu ictimai-siyasi xadim, yazıçı-publisist idi. Klassik Azərbaycan ədəbiyyatı ilə yanaşı, rus və Avropa ədəbiyyatını da gözəl bilirdi. Millətin maariflənməsi, məmləkətin tərəqqisi üçün ədəbiyyatı, mədəniyyəti, teatr və incəsənəti, kitabxana və qiraətxana işini ən ciddi təşviqat vasitəsi hesab edirdi. Yuxarıda da qeyd etdiyimiz kimi Nərimanovun Həbib bəy Mahmudbəyov, Həsən bəy Zərdabi ilə birlikdə bu istiqamətdə gördüyü mühüm işlər nəticə etibarı ilə Şərqdə ilk Demokratik Cümhuriyyətin qurulmasına zəmin oldu. “Nərimanovun pedaqoji fəaliyyəti təkcə müəllimliklə məhdudlaşmırdı. O həm də ictimai xadim kimi Azərbaycanda maarif və mədəniyyətin yayılmasına ciddi təsir göstərirdi. Həmin dövrdə Nərimanov müxtəlif tədris müəssisələri nəzdində fəaliyyət göstərən bazar günü məktəbləri və axşam kurslarında da pulsuz olaraq dərs deyir, dövrünün digər mütərəqqi ziyalıları ilə birlikdə yaşlı əhaliyə savad öyrədir, mütərəqqi fikirlər yayır, bu məktəb və kursların xeyrinə teatr tamaşalarının göstərilməsində iştirak edirdi”. Həbib bəy Mahmudbəyovun, Sultan Məcid Qənizadənin rəhbərliyi, dövrünün məşhur pedaqoqları, Abbas bəy Minasazov, Mehdi bəy Hacıbababəyov, Əliisgəndər Cəfərzadə, Süleyman bəy Əbdürrəhmanzadə, Məmmədtağı Atakişiyev, Daşdəmir Eldarxanov, Əli Terequlov, Səməd bəy Acalov (Hacı Əlizadə), Pənah Qasımov, Yakov Keylixis, Əbdülhəmid Qorçubaşov kimi milli məfkurədən milli dövlətçiliyə ustad-şəyird müqəddəsliyi ilə yol gələn ziyalılarla zamanın, quruluşun üstünə yeriyir, millətin cəhalətdən qurtuluşu üçün sinif otaqlarını elmi-irfanın baş köşəsinə çevirir, mənsub olduğu məmləkətin haqq səsinə dönür, “şovinizmə” üsyan edir, ruspərəst mövqeyi ilə xalqını aşağılayanlara, dilini, mədəniyyətini, tarixini, ədəbiyyatını ondan yüksəklərdə tutanlara dərs verirdi: “Türk uşaqları təkcə Puşkini deyil, həm də Şekspiri, Şilleri bilməlidir. Ancaq türk uşağı özünə doğma olan əsl proletar şairi Sabirin odlu-alovlu şeirlərini bilməlidir”. Nərimanovun tövsiyyəsi bu idi ki, Türk dilinin tədrisini azaltmaq təklifini irəli sürənlər özləri bu dili öyrənsinlər ki, Sabiri anlasınlar”.

Sərt çıxışları ilə millətinin haqq səsinə dönəndə, ictimai-siyasi xadim, nüfuzlu pedaqoq kimi çəkinmədən problemləri dilə gətirəndə Nərimanovun cəmi 26 yaşı var idi. O zaman Çar Rusiyasının Tiflisdə və Bakıda olan millətçi-şovinist nümayəndələrinin üstünə yeriyən Nərimanov illər ötəndən sonra, Şura hökuməti illərində Azərbaycanın Birinci şəxsi, Komissar Nəriman Nərimanov kimi Mərkəzi Komitədə, Moskvada, yuxarı eşalonda oturanlara yerini göstərirdi. Tarixi mənbələr, arxiv materialları da sübut edir ki, Nəriman Nərimanov Azərbaycan dilini sıxışdıran kommunistlərin mövqeyinin çar Nikolayın mövqeyi ilə üst-üstə düşdüyünü vurğulayaraq onları çəkinmədən şovinist adlandırırdı...

1924-cü il martın 20-də Moskvada partiyanın siyasi bürosunda Nəriman Nərimanovun təklifi ilə məsələ müzakirə olunmuşdu. Feliks Dzerjinskinin fikrinin əleyhinə gedərək neftdən gələn gəlirin böyük hissəsinin Azərbaycanda maarifin və səhiyyənin inkişafında xərclənməsi məsələsini qoymuşdu. Buna nail olmaqla o, öz tövsiyyələrini Xalq Komissarları Sovetinin sədri Qəzənfər Musabəyova ünvanlamışdı”.

Hələ gənclik illərində, fəaliyyətinin Bakı dövründə Həbib bəy Mahmudbəyov kimi Bakı Quberatoruna məktub ünvanlayan, onun 18 aprel 1897-ci il tarixli qərarı ilə Qiraətxana açmağa nail olan Nərimanov bu mütərəqqi addımı ilə ölkədə milli maarifçilik hərəkatına, ana dilinin təbliği məsələlərinə töhfə vermiş, mənəvi müəlliminin, ustadının ana dili ilə bağlı gerçəkləşdirdiyi layihələri inkişaf etdirmişdi.

Bakıda ilk Rus-tatar məktəbini quran, dərslik və dərs vəsaitlərini qələmə alan, kitabxana və qiraətxananın, teatr truppasının təməlini qoyan Həbib bəy Mahmudbəyov deyirdi: “Bütün Rusiyada bizim məktəblər müdhiş bir vəziyyətdə idi... Ana dili hər yerdə gözdən düşmüşdü. Onu öyrənmirdilər. Bir dənə də olsun türkcə dərslik yox idi... Biz şüurlu gənc müəllimlər necə olursa olsun öz ana dilimizi dirçəltməli, rus-tatar məktəblərində dilimizi dirçəltməli, onun məcburi bir fənn kimi keçirilməsinə nail olmalı, dərsliklər tərtib etməli, ruscadan türkcəyə uşaq hekayələri tərcümə etməli, qiraətxana və kitabxanalar açmalı, uşaq jurnalları nəşr etməli idik”.

Nəriman Nərimanov bununla həm də Firudin bəy Köçərlinin: “Bir millətin malını, varını, dövlətini əlindən alarsan məhv olmaz, dilini alarsan tərk olub gedər!” - nidasını gerçəyə çevirmiş, Qori Müəllimlər Seminariyasını Qazaxa köçürməklə Mirzə Kazım bəyin, Mirzə Fətəli Axundzadənin, Abbasqulu Ağa Bakıxanovun, Mirzə Şəfi Vazehin, Həsən bəy Zərdabinin, Həbib bəy Mahmudbəyovun ənənələrini yaşatmış, davam etdirmişdir. Bununla yanaşı o, həm də Şərqdə ilk Qız Məktəbini quran, Hacı Zeynalabdin Tağıyevin böyük arzularının gerçəkləşməsi üçün cəsarətli addım atmışdır ki, nəticə etibarı ilə bu həm də, Bakıda, daha doğrusu Qafqazda, Şərqdə, türk dünyasında Müəllimlərin I Qurultayının çağırılması ilə nəticələnmişdir. Onun bu dövrdə qələmə aldığı publisistik yazılarının, elmi məqalələrinin, bədii əsərlərinin əksəriyyəti xalqın cəhalətdən qurtuluşuna, maarifçilik məsələlərinin təbliğinə həsr olunmuşdu ki, bu sırada “Nadanlıq”, “Bahadır və Sona”, “Nadir Şah” kimi bu gündə Azərbaycan ədəbiyyatının şah əsərlərindən hesab olunan kitabları vardı.

İnsanların ruhunun hakimi kimi qələm çalan Nəriman Nərimanov mənsub olduğu milləti düşdüyü cəhalət və səfalət girdabından xilas etmək üçün, həm də onun sağlamlığı barədə düşünür. Onu Tiflisdən Bakıya gətirən qatar, Bakıdan uzaqlara, lap uzaqlara, Ukraynaya, Odessaya aparır. Müəllim, ictimai xadim, yazıçı, publisist Nərimanovdan həkim, alim, siyasi xadim Nərimana yollar görünür.

Mirəsədulla Mirqasımov: “Mən Universitetə daxil olanda Nərimanov  artıq, müəllim kimi burada çox böyük nüfuz qazanmışdı, baxmayaraq ki, o, tələbə idi”

Bütün həyatını mənsub olduğu millətin tərəqqisinə həsr edən Nəriman Nərimanov hansı vəzifəni tutmasından asılı olmayaraq “Doktor Nəriman” deyə sevildi, hörmətə layiq oldu.

Tiflisdən, Borçalıdan Bakıya qədəm qoyanda onu iki ciddi məsələ düşündürmüşdü: “Sağlam bədəndə sağlam ruh olar və ruhu sağlam olmayanın bədəninin sağlam olmasından fayda olmaz”. Bu səbəbdən də, o bir pedaqoq, ictimai xadim kimi çox böyük hörmət və nüfuz qazandığı Bakıdan ayrılmaq, müəllim Nərimandan doktor Nərimana körpü salmaq qərarına gəlir. Düz 11 il Sultan Məcid Qənizadənin, Həbib bəy Mahmudbəyovun, Hacı Zeynalabdin Tağıyevin sayəsində tanıdığı, sevdiyi Bakıya, Vətənə daha faydalı, gərəkli xidmət üçün Odessaya yollanmaq qərarına gəlir. Millətin atasına – Hacı Zeynalabdin Tağıyevə rəsmi məktubla müraciət edərək onun “Kontorundan” yardım alır. Azərbaycan Prezidentinin İşlər İdarəsinin Siyasi Sənədlər Arxivində 609-cu Fondda mühafizə olunan 1902-ci il yanvarın 27-də və 1913-cü il aprelin 16-da imzalanan müraciət və təşəkkür məktubları Tağıyevin bir mesenat kimi xeyirxahlığının, Nərimanovun milli mücadilə naminə hər şeyə - hətta borc almaq kimi bir kişi üçün ağır olan məsələyə də qol qoyduğunu sübut edir. 1902-ci ildə 32 yaşında Novorosiyski İmperator Universitetinin tibb fakültəsinə daxil olur. O, burada təkcə təbabətin sirlərinə yiyələnmir, dövrünün məşhur təbib-filosof alimləri ilə tanış olur. Hələ dördüncü kursda təhsil alarkən “Tibb və İslam” əsərini qələmə alır. Bu onun bir türk, müsəlman olaraq İslam elm tarixinə verdiyi ən qiymətli töhfələrdən idi. Tarixə İbn Sina, İbn Rüst, İbn Ərəbi, Bəhmənyar, Şeyx Barik kimi məşhur təbib-filosoflar yetirən Şərqin əzəmətini sübut edir. Odessaya, Novorossiyski İmperator Universitetinə tələbə kimi qədəm qoyan Nəriman Nərimanov hələ dördüncü kursdan nüfuzlu pedaqoq kimi ona mühazirə oxuyan müəllimlərin sırasında yer alır. AMEA-nın 15 təsisçisindən biri, ilk prezidenti akademik Mirəsədulla Mirqasımov bu barədə öz xatirələrində qeyd edir: “Mən Novorosiyski İmperator Universitetinə daxil olanda Nərimanov artıq nüfuzlu müəllim, həkim kimi çox böyük hörmət qazanmışdı. Bu bir azərbaycanlı kimi bizi qürurlandırırdı. Müəllimlərimiz bizə onun “Tibb və İslam” kitabından mühazirə oxuyurdu”.

Nəriman Nərimanov Novorosiyski İmperator Universitetində təkcə bir həkim, alim deyil, həm də ictimai-siyasi xadim kimi yetişirdi. Universitetin elmi-ictimai mühiti Çar Rusiyasındakı rejimi qamçılayır, sosial ədalətin bərpası uğrunda mübarizlər yetişdirirdi. Bu səbəbədən də, Nərimanovun irsinin ciddi tədqiqatçıları haqlı olaraq Odessa mühitinin onun siyasi fəaliyyətində mühüm mərhələ olduğunu qeyd edir. Siyasi xadim kimi tələbə hərəkatının ona təsirində tarixi faktlarla söz açırlar: “Nəriman Nərimanov siyasi fəaliyyətə Odessada Tələbə hərəkatından başlamışdı. Çar hökuməti universiteti müvəqqəti bağladıqdan sonra Bakıya qayıtmış, sosial-demokrat “Hümmət” təşkilatına daxil olmuşdur. Bu dövrdə İran inqilabçıları ilə sıx əlaqə saxlamış, İran sosial-demokrat “İctimaiyyun-amiyyun” (“Mücahid”) partiyasının əsasını qoyanlardan biri olmuşdur. 1906-cı ildən başlayaraq mətbuatdakı çıxışları mədəni-maarif problemləri ilə yanaşı, açıq siyasi məzmun daşımışdır. “İrşad” və “Həyat” qəzetlərində silsilə məqalələr dərc etdirmişdir.

Bütün həyatını milli maarifçilik və əbədi istiqlal, milli dövlətçilik məsələlərinə həsr edən Nəriman Nərimanov taleyin sərt üzündə özü öz tarixi torpaqları ilə həmsərhəd olmaq məcburiyyətində qalan, xanlıqlara parçalanan, “Kürəkçay”, “Gülüstan”, “Türkmənçay” dəhşətlərini yaşayan Vətənin birliyi, bütövlüyü üçün qılınc sıyırıb bu taya, Təbrizdən Dərbəndə, Borçalıya, İrəvana, Qarabağa, Naxçıvana qədər gələn Nadir şah Əfşardan, Ağa Məhəmməd şah Qacardan sonra ayağa duran ilk liderimiz idi ki, “Mücahid” Partiyasının qurulması, Təbrizin oyanışı üçün nəinki əlindən gələni əsirgəmir, bu yolda açıq mübarizəyə atılır ki, onun ardıyca bu müqəddəs missiya uğrunda Məhəmmədəmin Rəsulzadə, sonra isə Bağırov – Əziz Əliyev Güney Azərbaycan Missiyasını gerçəkləşdirəcək, Səttərxanın, Şeyx Məhəmməd Xiyabaninin, Seyid Cəfər Pişəvərinin milli mücadiləsinə, əbədi istiqlal savaşına təkan verəcəkdilər. 1906-cı ildə Bakıda keçirilən Qafqaz Müsəlman Müəllimlərinin Birinci Qurultayının təşkilində Həbib bəy Mahmudbəyov, Həsən bəy Zərdabi ilə birlikdə mühüm xidmətləri olan Nəriman Nərimanov tarixi nitqi, “Müəllimi olmayan millətin keçmiş və gələcəyi olmaz!” nidası ilə cəhalətdən qurtuluşun Müəllim və Məktəb adına bağlı olduğunu sübut edir ki, Qurultayın himayədarı Hacı Zeynalabdin Tağıyev qısa bir zamanda Şərqin ilk Qız Məktəbini qurmaqla “Bir oğlana təhsil verməklə, təhsilli bir insan qazanırsınız, bir qıza təhsil verməklə isə, təhsilli bir ailə!” hikmətini gerçəyə çevirir.

Elə həmin il Novorosiyskidən ona ünvanlanan teleqram yenidən Nərimanovu Odessaya aparır. Universitetin tədrisi müvəqqəti dayandırması ilə bağlı təhsilini yarımçıq qoymaq məcburiyyətində qalan Nərimanov 1908-ci ildə təhsilini başa vurub yenidən Bakıya, taleyinin şəhərinə dönür. Həkim kimi fəaliyyətə başlayır.

Nərimanovun yazdığı resept Beynəlxalq Tibb Təqviminə düşdü

Qısa fasilələri, Həştərxanda keçən sürgün illərini nəzərə almasaq deyə bilərik ki, Nəriman Nərimanov ömrünün, hətta yuxusuz gecələrini üst-üstə yığsaq gecəli-gündüzlü ömrünün böyük bir qismini məhz doktor Nəriman olaraq keçirib. 1909-cu ildən 1918-ci ilə qədər “Xolera-vəba”, “Şaxotka-vərəm”, “Traxoma”, “Qadınlar aləmi”, “Tibb və İslam”, “Əyyaşlıq” və başqa bu kimi faydalı elmi-publisistik mövzularda mühazirələr oxumuş, məqalələr və kitabçalar çap etdirmiş, “Tibb və islam” kitabçasını yoxsul fəhlələr arasında pulsuz paylamışdı. Vəba, çiçək, traxoma, malyariya, revmatizm, mədə-bağırsaq xəstəliklərinə qarşı mübarizəyə həsr olunan elmi-kütləvi məqalələri ilə infeksion xəstəliklərə qarşı mübarizə aparmış, “Burhani-tərəqqi”, “İdel”, “Astraxanskiy kray”, “Baku”, “Sədayi-həqq” kimi  dövrünün mətbu orqanlarına məqalələr yazmış, 1914-cü ildə Qara şəhər xəstəxanasında fəhlələrə təmənnasız xidmət göstərmiş, neft mədənlərində çalışan fəhlələrin pulsuz, öz hesabına müalicəsinə nail olmuş, onların dava-dərmanını almış, Bakı kəndlərinin əhalisinə yardımda bulunmuş xəstələrin böyük bir qismini evində qəbul etmişdir. 1918-ci ildə Bakı Şəhər Təsərrüfat Komissarı kimi şəhərin sanitariya, əhalinin gigiyena ilə bağlı problemlərinin gündəmə gətirilməsində, həll edilməsində mühüm rol oynayan doktor Nəriman Nərimanov bu illər ərzində fasiləsiz xidməti ilə şəhərin müalicə-profilaktika məsələlərinin böyük bir qismini öz üzərinə almışdır.

Ulu öndər Heydər Əliyevin Azərbaycan KM-nın plenumunun qərarı ilə qurulan, Nəriman Nərimanovun ev muzeyində qorunan, onun Qara şəhərdə işlədiyi yarımillik fəaliyyəti barədə Bakı Tibbi-sanitariya bürosunun hesabatında qeyd olunan faktlar da dediklərimizə əyani sübutdur: “Doktor qəbul vaxtını məhdudlaşdırmırdı. Bir gündə onun qəbuluna 50-dən 80-ə kimi xəstə gəlirdi və onlara hər cür tibbi yardım göstərilirdi. 1914-cü ilin altı ayı ərzində Nərimanov 11765 xəstə qəbul etmiş, 2441 nəfərə cərrahi yardım göstərmiş, 9418 resept yazmışdır ki, bu da müasir dillə desək dünya rekordunu təzələmiş, Beynəlxalq Tibb Təqviminin təşkilat komitəsi  onun reseptlərindən birini təqviminə əlavə edərək nəşr etdirmişdir. Bu bir türk, azərbaycanlı, müsəlman olaraq təkcə doktor Nərimanın deyil, hər birimizin iftixarı, tarixi nailiyyətlərindən idi.

Bütün həyatını millətinin cəhalətdən qurtuluşuna həsr edən, qələmini, neştərini süngüyə çevirən, müəllim, həkim, ictimai-siyai xadim kimi nüfuz qazanan Nəriman Nərimanov təbabətdən siyasətə yol gələn ilk liderimiz kimi fəaliyyətinin bütün dönəmlərində vətəndaş məmnunluğu, insan sağlamlığı uğrunda mücadilə etmiş, quruluşun, zamanın, yuxarı eşalonlarda oturanların üzərinə yerimişdi. Onun Moskvada- SSRİ Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin sədri işləyərkən Rusiya Qırmızı Xaç cəmiyyətinin sədri Z.Solovyevə və RSFSR Xalq səhiyyə komissarı N.A.Semaşkoya göndərdiyi məktublar bunu sübut edir. Həmin məktublarda o, Azərbaycan əhalisinin tibb və səhiyyə sahəsindəki ehtiyaclarından danışır və xahiş edir ki, Azərbaycanın cərrahiyyə, aptek alətləri, müxtəlif tibbi preparatlar, xüsusi ilə həmin dövrdə, vacib, daha çox ehtiyac duyulan malyariya əleyhinə vaksinlərlə təmin edilməsini xahiş edir”.

Nəriman Nərimanov qüdrətli pedaqoq, Hippokrat andına sadiq qalan peşəkar həkim, istedadlı yazıçı, publisist olsa da, nüfuzlu ictimai-siyasi xadimdi. Bütün həyatı mücadilələrdə keçən bu dahi şəxsiyyət 1909-cu ildə Tiflisə hicrət etmək məcburiyyətində qalır, onun Bakıdan Tiflisə dönüşü siyasi təqiblərlə bağlı olmaqla yanaşı, təbabətdən siyasətə yol gələn doktor Nərimanın həbsxana həyatını, sürgün illərini özündə ehtiva edir.

Bakıdan Tiflisə dönüşü Nərimanovun həbsxana həyatını, sürgün illərini özündə ehtiva edir

Metex qalası özünün dəhşətli zindan qanunları ilə Çar Rusiyasının ən dözülməz həbsxanalarından biri idi. Ora daha çox siyasi dustaqlar, imperiyanın üstünə yeriyən tarixi şəxsiyyətlər salınırdı. Onun dəhşət üzünü görən məşhur simaların içərisində Ömrə Faiq Nemənzadənin Nəriman Nərimanovun adını çəkmək kifayətdir ki, Çar Rusiyasının Qafqazlarda Azərbaycan türklərinə münasibəti barədə bilgiyə malik olasan.

1908-ci ilin sonralarından Güney Azərbaycan məsələləri ilə bağlı hədəfə alınan Nəriman Nərimanov Bakıda təqib olunmağa başlayır. Onun, o tayda qurulan “Mücahid” Partiyasının fəaliyyətindəki mövqeyi siyasi çevrilişə cəhd kimi qiymətləndirilir. Çar Rusiyasını bu məsələyə həm də İran rejimi təhrik edir. Düzünə qalsa məsələnin bu yönü həqiqət idi. Hacı Zeynalabdin Tağıyev Nərimanovun, Rəsulzadənin əli ilə Təbriz üsyanlarına yardım edir, əhalinin oyanışı, qurtuluşu, birliyi, bütövlüyü uğrunda mübarizəsi üçün ayağa qalxmasını arzulayırdı. Bu dövrdə Çar Rusiyasında cərəyan edən hadisələr, imperiyanın əyalətlərindəki Tağıyev kimi müdrik adamları ayağa qaldırmışdı. Nə Çar, nə də İran şahı bu məsələni həzm etmək istəmirdi. Nərimanovla Rəsulzadə isə hədəfdə idi. Onun Bakıdan çıxmasını, doğulduğu torpaqlara – Tiflisə hicrət etməsini tövsiyə edənlər də Tağıyev başda olmaqla Bakı əsilzadələri idi. Nərimanovun Tiflisə 1909-cu il martın 1-də gəlişi ilə Metex qalasına salınması bir olur. Onu “Mücahid” Partiyası qurmaqda, İran inqilabçılarına dəstək verməkdə ittiham edirlər. Altı ay həbsxanada qaldıqdan sonra onu Həştərxana sürgün edirlər. Bu müddət ərzində Hacı Zeynalabdin Tağıyev onun hüquqlarını müdafiəsi üçün vəkil tutur. Çar Rusiyasının Qafqaz canişini İllarion İvanoviç Vorontsov-Daşkovla şəxsən danışıqlara gedir, malikanəsində onu qəbul etməklə kifayətlənmir, Bakı buxtasında neft quyuları olan Canişinə dörd vaqonlu qatar “hədiyyə” edir. Bu o dövr üçün bir ovuc brilianta, 5 min çevron qızıl zayoma bərabər idi. “Kaspi” mətbəəsini satın alıb milli mətbuatı milli məfkurənin təməldaşına çevirən Əlimərdan bəy Topçubaşov, Əli bəy Hüseynzadə, Əhməd bəy Ağaoğlu kimi dahiləri himayə edən Tağıyev Nərimanovu Odessaya təhsil almağa göndərərdiyi, onun müraciəti ilə təhsil haqqını öz üzərinə aldığı kimi, onun Metex qalasından xilasını da, övlad qayğısı, ata məhəbbəti, daha doğrusu Millət fədaisi olaraq qəbul edir. Vorontsov-Daşkovun icazəsi ilə Nərimanovun doğmaları Rizvan Nərimanovun, Səkinə Zamanovanın, Mərziyyə Zeynalovanın adından Çar Rusiyasının Qafqaz Canişinliyinə məktub ünvanlanır. Qaldırılan məsələ, təqdim olunan diləkçə ilə bağlı Nərimanov zindandan azad edilərək Həştərxana sürgünə göndərilir. 1909-cu ildən 1913-cü ilə qədər ictimai-siyasi fəaliyyətinin Həştərxan dövrünü yaşayan Nəriman Nərimanov Həştərxan Xalq Universitetləri Cəmiyyətini təsis etməklə yanaşı onun maliyyə yükünü də öz üzərinə almış, həkim kimi əldə etdiyi gəlirlə Cəmiyyətin inkişafına, regionun elmi-mədəni dirçəlişinə töhfə vermişdir. Həştərxan quberniyası həkimlərinin II qurultayında “Şureyi İslam” Cəmiyyəti adından çıxış edən Nəriman Nərimanov quberniyanın səhiyyə məsələlərinə, sosial siyasətinə rəhbərlik etmiş, müalicəxanaların qurulmasında əlindən gələni əsirgəməmiş, peşəkar həkim kimi yerli həkimlərə pulsuz mühazirələr oxumuş, praktik məşğələlər aparmışdır. Bu səbəbdən də, bu gün adının, xatirəsinin əbədiləşdirildiyi Həştərxanda hər bir türk, müsəlman və qeyri millətlərdən olan insanlar onu ehtiramla xatırlayır. Səhhəti, daha doğrusu, həm də siyasi fəaliyyəti ilə bağlı 1918-ci ildə yenidən Həştərxana gələn Rusiya Kommunist (bolşeviklər) Partiyasının Həştərxan Təşkilati müsəlman bölməsinin komitə üzvü, “Hümmət” Qafqaz Müsəlman Kommunist Partiyası Mərkəzi Bürosunun rəhbəri, Həştərxan İcraiyyə Komitəsi maarif şöbəsinin müdiri, 1919-cu ilin yanvarından Həştərxanda Zaqafqaziya müsəlmanlarının işləri üzrə komissarlığının sədri kimi tarix yaradan, ən çətin zamanlarda, dar məqamlarda onlarla birlikdə olan liderlərini unutmurlar.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.05.2026)

Könül Əliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Ədəbiyyatsevərlərin, xüsusən ədəbi gəncliyin çox sevdikləri “Ulduz” jurnalının may sayı çapdan çıxıb. Jurnalın redaksiya heyəti bu dəfə oxucularını hansı yazılarla sevindirib? Dərhal jurnlın baş redaktoru Qulu Ağsəslə əlaqə saxladıq və dəyərli yazarımızdan bu açıqlamanı aldıq:

May nömrəsi Ay Bəniz Əliyarın özüylə söhbəti və şeirləri ilə açılır.

“Nəsr” bölümü İlqar Rəsulun “Hava limanı”, “Mamam”, Sabir Etibarlının “Gəlmə”, Orxan İsmayılovun “İlk əməliyyat”, Tural Turanın “Anamın vəsiyyəti”, Ülkər Yusifovanın “Çəhrayı xatirə”, “Yuxusuzluq”, Fidan Vahidin “Əyri kölgə”, Nadir Qocabəylinin “İydə ağacı” hekayələrini təqdim edir.

“Şeir vaxtı”nda Tural Cəfərli, Sevinc Qərib, Aynur Haqverdi, Zöhrab Mehdi,Firəngiz Sabirqızı, Elsevər Məsim və Reyhan Kənanın  şeirləri yer alır.

Elxan Yurdoğlu Naxçıvan ədəbi mühitindən üç xanımın – Aytəkin Səfərəliyeva, Qəmər Sözay və Leyla Səfərovanın yaradıcılığından nümunələri təqdim edir.

“Tribuna”da “Mümtaz ömrünün dolanbacları” yazısı ilə filologiya elmləri doktoru, professor Asif Rüstəmli, ““Rus gəmisində intihar”:  seçim, vicdan və susmamaq “ yazısı ilə İlham Tahirovdur.

AYB-nin Aran bölməsinin sədri Sərvaz Hüseynoğlunun təqdimatında Selcanın “Çapıq” hekayəsi oxucuların ixtiyarına verilib.

“Debüt”də yeni şeirləri ilə Hacıbala Mahmudovdur.

“Dərgidə kitab” Kamil Şahverdinin “Bir daha himnimiz haqqında” 6-cı yazısını təqdim edir.

“Dərgidə sərgi”də rəsm əsərləri ilə Günəş Kərimdir.

Baş redactor təvazıkarlıq edib öz yazısının adını çəkmədi. Bunu isə əməkdaşlar əlavə etdilər: Qulu Ağsəsin “Qəza törədən “Təcili yardım” essesi may sayının ən maraqlı yazılarındandır.

Əziz oxucular, “Ulduz” alın, ulduzlu yazılardan xəbərdar olun!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.05.2026)