Fatimə Məmmədova,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

Uşaq olanda kitab oxuyan adam mənə çox fərqli görünürdü. Elə bil bu insanlar bir az başqa dünyadan gəlmişdilər. Metroda, avtobusda, ya da parkda kitab açıb oxuyan birini görəndə içimdə avtomatik bir fikir yaranırdı: “Nə gözəldir…”

 

O zaman kitab oxumaq adi bir vərdiş yox, bir növ mədəni görüntü idi. İnsan kitab oxuyanda sanki ətrafına sakit bir hörmət dalğası yayılırdı. Heç kim “niyə oxuyur?” demirdi. Əksinə, içində bir maraq, bir rəğbət yaranırdı. Kitab oxuyan adam həyatın içində olsa da, eyni zamanda ondan bir az uzaq, bir az da yüksəklikdə görünürdü. İndi isə eyni səhnə bəzən tam başqa reaksiyaya səbəb olur. Metroda kitab oxuyan birinə baxan insanların gözlərində qəribə bir ifadə görmək olur: təəccüb, anlaşılmazlıq, bəzən isə açıq sual - “hələ də kitab oxuyan var?”

Hətta daha sərt bir reallıq var: artıq kitab oxuyan adam bəzən “köhnə tip” kimi qəbul olunur. Sanki zamanın ritmindən geri qalmış, sürətə qoşulmayan bir insan. Amma nə dəyişdi? Əslində dəyişən kitab deyil. Dəyişən bizim diqqətimizdir.Bir vaxtlar uzun mətnlərə səbrimiz var idi. Hekayənin inkişafını gözləyirdik, səhifələri yavaş-yavaş çevirirdik, obrazların iç dünyasına girirdik. İndi isə dünya bizə başqa bir vərdiş öyrədib: sürət. Qısa videolar, ani xəbərlər, sürüşdürülən mətnlər… Hər şey dərhal olmalıdır.

Telefon ekranı bizə fasiləsiz axın verir.  Gözümüzü bir şeyə bağlamır, əksinə, daim yeni bir şeyə aparır. Bu axında dayanmaq çətinləşir. Kitab isə bunun tam əksidir. O, səni saxlayır. Səndən vaxt istəyir. Səndən diqqət istəyir.  Ən önəmlisi — səni yavaşladır. Bəlkə də kitab oxuyan adamın “qəribə” görünməsinin səbəbi budur: o, sürətin içində dayanmağı seçir.

Uşaq vaxtı bu dayanma mənə gözəl görünürdü. İndi isə bəzən insanlar üçün anlaşılmazdır. Çünki artıq dayanmaq boşluq kimi qəbul edilir. Sanki insan nəsə etmirsə, geridə qalır.

Amma kitab oxuyan adam “etmir” kimi görünürsə də, əslində ən çox edən odur: düşünür, təsəvvür edir, daxil olur, yaşayır. Sadəcə bu proses görünmür.

Kitab oxuyan adam heç vaxt tam sosial deyil. O, ətrafda oturur, amma başqa bir məkandadır. Onun başında başqa bir dünya var. Bəzən bu, insanlara uzaq görünür. Sanki o, burda deyil.

Halbuki kitab oxuyan adam heç vaxt tək deyil. O, müəlliflə danışır, obrazlarla yaşayır, başqa bir zamanın içində olur. Sadəcə bu ünsiyyət səssizdir. Bugünkü dünyada isə səs vacibdir. Paylaşmaq vacibdir. Görünmək vacibdir. Səssiz olan hər şey isə tədricən “qəribə” kateqoriyasına düşür. Bəlkə də problem kitab oxuyan adamın azalmasında deyil. Problem onu görən gözlərin dəyişməsindədir.

Uşaq vaxtı “nə gözəldir” dediyimiz şeyə indi “nə əcəb?” deməyimiz təsadüf deyil. Bu, təkcə kitabın yox, diqqətin dəyişməsidir. Biz artıq oxuyanı yox, danışanı görürük. Yazanı yox, paylaşanı izləyirik. Düşünəni yox, reaksiya verəni anlayırıq.

 Bir gün yenə metroda, avtobusda, parkda kitab oxuyan birini görəndə içimizdəki ilk reaksiya dəyişəcək. “Nə əcəb oxuyur?” yox, “nə yaxşı ki hələ də oxuyan var” deyəcəyik. O zaman anlayacağıq ki, qəribə olan kitab oxuyan adam deyil - qəribə olan, onu qəribə hesab etməyə alışmağımızdır. Lakin bildirmək lazımdır ki, kitab oxuyan çoxdur. Onları anlamayan da bir o qədər çoxdur...

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.05.2026)

"Şəhərsalma və Memarlıq ili" çərcivəsində həyata keçirilən "III Kəlağayı Festivalı"nın davamı bu dəfə Sumqayıt şəhərində keçiriləcək.

 

1 iyun 2026-cı il tarixində saat 15:00-da Heydər Əliyev adına istirahət parkında təşkil olunacaq Festival milli-mədəni irsimizin təbliği baxımından əlamətdar tədbirlərdən biri olacaq.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalına Mirvarid Dilbazi Poeziya Məclisi İB-dən verilən məlumata görə, festival Sumqayıt Şəhər İcra Hakimiyyəti, Mirvarid Dilbazi Poeziya Məclisi İctimai Birliyi, Kəlağayı Ev Muzeyi və İstedadları Tanıyaq və Tanıdaq İctimai Birliyinin birgə təşkilatçılığı ilə həyata keçiriləcək.

Mirvarid Dilbazi Poeziya Məclisi İB- nin təşəbbusü ilə artıq ənənə halını alan festival Azərbaycan xalqının zəngin mədəni irsinin ayrılmaz hissəsi olan kəlağayı sənətinin qorunması, təbliği və gələcək nəsillərə çatdırılması məqsədi daşıyır.

Festivalda Kəlagayı Ev Muzeyinin qədimi və müasir kəlagayıları sərgilənəcək.

 Eyni zamanda Güllü Eldar Tomarlının dekorativ-tətbiqi sənət əsərləri və rəssam Gülnarə Məmmədovanın rəsm işləri sərgilənəcək.

Tədbirdə milli musiqi və folklor nümunələrindən ibarət konsert təqdim olunacaq. Qonaqlara Azərbaycanın zəngin folklor ənənələri və milli musiqi mədəniyyəti nümayiş etdiriləcək.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.05.2026)

Elman Eldaroğlu,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalını Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

Onda musiqiyə sevgi uşaqlıq illərində yaranıb. Səkkiz yaşı olanda sazla maraqlanıb. Musiqi dünyasına ilk gəlişi də elə sazla-sözlə olub. Onda musiqiyə olan bu həvəsi görən valideynləri başa salıblar ki, səsi aşıqlığa yox, daha çox xanəndəliyə düşür. Və onların təkidi ilə muğamla məşğul olmağa başlayıb.

 

Bu sənətin ilk sirlərini isə Gəncə 5 nömrəli musiqi məktəbində Sərdar Bağırovdan öyrənib. Sonradan Bakıdakı 6 saylı musiqi məktəbində Məmmədbağır Bağırzadənin sinfində oxuyub. Daha sonra indiki musiqi kollecində təhsilini davam etdirib. Burada ona Canəli Əkbərov dərs deyib. Milli Konservatoriyada isə Arif Babayevin şəyirdi olub. Bununla kifayətlənməyərək, zaman-zaman bir çox xanəndələrimizin dərslərində də oturub və nəhayət ki, muğamın sirlərini öyrənib. Haqsızlıq çox yerdə olduğu kimi, musiqi sahəsində də var. O da bu sənətdə ilk addımlarını atanda haqsızlıqla çox üzləşib. Amma ruhdan düşməyib, necə deyərlər, daha böyük inadla, daha sarsılmaz əzmlə irəliyə doğru addımlayıb... 

 

Deyir ki: - “Mən xalq sənətkarıyam, xalqın içindəyəm, el arasında bir misal var: sənətkarı xalq dolandırar. Yaxşı ifaçı da elə xalqın içindən çıxır. Əsas o deyil ki, sənə ad versinlər. Xalqın səni sənətkar kimi görürsə yetər. Mənim üçün ən önəmlisi sənətdir. Çünki sənət olandan sonra hər şey özü gələcək.”

 

Şou-bizneslə çox maraqlanmır. Qalmaqaldan zəhləsi gedir. Dəfələrlə olub ki, qalmaqala salmaq istəyiblər, o isə buna getməyib. Ona qarşı paxıllıq edənlər də az olmayıb, amma heç birinə reaksiya verməyib. İlk növbədə çalışıb ki, irada, tənqidə qarşı dözümlü olsun və nəticə çıxarmağı bacarsın. Çünki yaxşı bilir ki, qərəzsiz tənqid bu sənətdə daha da önəmlidir, haqlı tənqiddən nəticə çıxarmaq isə inkişaf deməkdir...

 

Bu dəfə sizə haqqında söhbət açdığım xanəndə- əməkdar artist Babək Muğan oğlu Niftəliyevdir. O, 1985-ci ilin may ayının 29-da Kəlbəcər rayonunda dünyaya gəlib. Kəlbəcərdən çıxanda isə 8 yaşı var idi. Uşaqlıqda çox sakit oğlan olub. Elə sakit olduğuna görə də, əzizləmək mənasında onu “Babuş” deyə çağırıblar. Yaşı qırxı haqlasa da, hələ də sakitliyini, təmkinini qoruyub saxlaya bilib.

 

“Məni özümdən yalnız kimsə artıq hərəkət edərsə çıxara bilər. İstəyir çöldə olsun, istəyirsə toyda. Onda Allah göstərməsin mənim o üzümü, bilirsən nələr olur. Onda məni tanımaq olmur. Şükür, hələ belə bir şey olmayıb.”- söyləyir...

 

Xanəndə kimi çoxdan tanınır. İlk uğuru isə "Sənsiz keçən ömrüm" mahnısı olub və məclislərə də məhz bu mahnının ifasına görə çağırırdılar. Alim Qasımovu özünün kumiri hesab edir. Ciddi geyim tərzi var. Heç vaxt jins şalvar geyinib muğam oxumur. Bildirir ki, muğam ana laylası kimi müqəddəsdir, biz ondan mənəvi qida, tərbiyə alırıq. İstəyir ki, solo-konsertləri olsun, amma buna maddi imkanı yol vermir. Bəziləri kimi, efirlərə tez-tez çağırılmamasını faciə hesab etmir. Öz özərində işləməyi xoşlayır...

 

Müsahibələrinin birində deyib ki: - “Əvvəllər belə olmayıb, indi əksinədir, bəziləri maşınını satıb efirə çıxmaq üçün xərcləyir. Bəziləri də “day-dayıya” görə çıxır. Reklamlarda efirdə fikir vermirlər ki, sənətin var, ya yox. Zəmanə dəyişib, mən isə bir dinləyici kimi qıraqdan baxıram...”

Bəli, bu gün - mayın 29-u əməkdar artist Babək Niftəliyevin 41 yaşı tamam olur, yubileyidir. Onu bu münasibətlə təbrik edir, can sağlığı və yaradıcılıq uğurları arzulayıram.

Çox yaşasın!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.05.2026)

 

Murad Vəlixanov,  

“Ədəbiyyat və İncəsənət” portalının İncəsənət şöbəsi

 

Bu gün - may ayının 29-u İstanbulun fəth edilməsinin 572-ci ili tamamlanır. Bu gün bu mövzu barədə danışmaq qərarına gəldim.

"Əvvəlcə İstanbul mənim ürəyimi fəth etdi, sonra mən onu". Bu sözlər Fateh Sultan Mehmetə məxsusdur.

 

 

1453-CÜ İLİN 29 MAYI
İstanbulun fəthi 1453-cü il mayın 29-da Osmanlı sultanı 21 yaşlı Fateh Sultan Mehmetin (Sultan II Mehmet) rəhbərliyi ilə həyata keçirilmişdir. Şərqi Roma (daha öncələr Bizans) imperiyasının paytaxtı Konstantinopol həmin tarixdən Osmanlı dövlətinin imperiyasının bir parçasına çevrilmişdir. Bizans imperiyası tarixin səhnəsindən silinmiş, VII Osmanlı Sultanı II Mehmet Fateh Sultan Mehmet adlandırılmışdır.

6 aprel 1453-cü ildə Osmanlı ordusu tərəfindən mühasirəyə alınan İstanbul 53 gündən sonra fəth edilmişdi.

Sultan  Mehmet və onun tabeliyində olan əsgərlər Bizans imperatoru XI Konstantinin ordusuna qarşı döyüşdə qalib gələrək türk dünyasının tarixində yeni bir səhifə açmışdır.

 

FATİH SULTAN MEHMET

Ədirnədə dünyaya gələn Fatih Sultan Mehmet dövrünün tanınmış elm adamlarından dərs almış və 13-14 yaşlarında atası tərəfindən taxta çıxarılmışdır. Sarayda sərt reaksiya ilə qarşılanması və səlibçilərin Varnaya hücumu səbəbindən II Mehmet saray əyanları ilə atasını yenidən taxta dəvət edir. 1451-ci ildə atasının vəfatından sonra yenidən Ədirnəyə qayıdaraq taxta çıxır.

 

ƏN YAĞLI TİKƏ - KONSTANTİNOPOL

Dünyanın coğrafi mərkəzi hesab edilən Konstantinopol dəfələrlə mühasirəyə düşmüşdü. Osmanlılar da əvvəllər şəhəri mühasirəyə almış, hətta Çimpə qalasını və Rumelidə bir qisim torpağı ələ keçirmişdilər. Rumeliyə keçdikdən sonra sərhədlərini genişləndirən Osmanlı dövləti ilk dəfə 1395-ci ildə I Bəyazidin komandanlığı altında Konstantinopolu mühasirəyə almışdır. Həmin zaman I Bəyazid mancanaqlardan istifadə etmişdir. Lakin qərbdə Macarıstan krallığının indiki Bolqarıstan ərazisinə (Osmanlı torpağına) hücumu ilə planlar pozulmuşdur. Növbəti il kifayət qədər hazırlıqlı olan bizanslılar dəniz yolundan gələn hücumların qarşısını kəsmək üçün Anadolu Hasarını inşa etmişdilər. Uzun sürən mühasirədən sonra I Bəyazid Bizansın sülh təklifini qəbul edərək geriyə dönməyə məcbur olmuşdu.

Ankarada məğlub olmuş Osmanlı dövləti I Bəyazidin oğlu Musa Çələbinin başçılığı ilə Konstantinopola yenidən hücum etmiş və 1412-ci ildə buranı mühasirəyə almışdı. Lakin bu zaman da heç bir uğur əldə edilməmişdir. Dördüncü mühasirə isə II Muradın dövründə olmuş, uğurlu strateji həmlə edən Bizans imperatoru VII İohanın Qara dəniz sahilindəki bəzi torpaqları və xərac verməyi qəbul etməsindən sonra başa çatmışdı. Bizansın bu qədər kiçik bir əraziyə sıxışdırılmasına baxmayaraq, illərlə niyə məhv edilmədiyi sualının cavabı şəhər divarları arasında gizlənir. Üç qatda düzülmüş bu divarlar çox möhkəm materialdan hazırlanmışdı. Şəhəri əhatə edən divarların ümumi uzunluğu təxminən 22 kilometr, qalınlığı 5 metr, hündürlüyü isə 15 metr idi. Bastionların yerdən hündürlüyü bəzi yerlərdə 20-25 metrə çatmışdı. Sözügedən mühasirələr uğursuz olsa da, qüdrətli Osmanlı dövləti Bizansın bütün ətraf ərazilərini öz tərkibinə qatmışdı. Artıq II Mehmet taxta çıxdığı zaman Konstantinopol Osmanlı dövlətinin torpaqları ilə əhatələnmişdi. Bu böyük dövlətin imperiya halına gəlməsinə isə sadəcə bir addım qalmışdı.

 

19 YAŞIN HİKMƏTİ

Fateh Sultan Mehmet 1451-ci ildə taxta çıxarkən cəmi 19 yaşı var idi. Avropada bir çoxları gənc sultanın uğur qazana biləcəyinə şübhə ilə yanaşır, Balkanlarda, Egeydə xristian gücləri qarşısında məğlub olacağını proqnozlaşdırırdılar.

Ağlı və zəkası ilə fərqlənən gənc hökmdar səfər hazırlıqları çərçivəsində Konstantinopolun dənizlə olan əlaqəsini tamamilə kəsmək və mühasirə vaxtı şəhərə dənizdən kömək gəlməsinin qarşısını almaq məqsədilə Rumeli Hasarının tikintisinə başlanılmasını əmr etmişdi. Rumeli Hasarı I Bəyazid tərəfindən tikilən Anadolu Hasarının qarşısında idi. 400 əsgərin müdafiə etdiyi qala Firuz Ağaya tapşırılmışdı. Lakin tikintinin başa çatması ilə boğazda gediş-gəlişin dayanması Bizans tərəfini narahat edirdi. Buna görə də bizanslılar bütün xristian dünyasından yardım istəyirdi. Roma papası isə II Mehmetə xristianlığı qəbul edəcəyi təqdirdə nəinki Konstantinopolu, bütün dünyanı qan tökülmədən fəth etməyi vəd etmişdi. Bu təklif isə Mehmet tərəfindən qəzəblə qarşılanmış və bunu bildirən elçi qala divarlarından aşağıya atılmışdır.

 

BAŞLANĞIC

1453-cü il aprelin 6-da Osmanlı ordusu Qızıl Buynuzdan Mərmərəyə qədər uzanan divarlar qarşısında yerləşdirilmişdi. İki gün sonra artıq Baltaoğlu Süleyman Paşanın komandanlığı ilə Osmanlı Donanması Prinkipos (Büyükada) və Antiqoni (Burgaz adası) və Tarabyada Bizans qalasını ələ keçirmişdi. Aprelin 20-də isə 4 Genuya gəmisi təchizatı tükənmiş şəhərə dəstək üçün hərbi yardım gətirdi. Bu, Bizansın duruş gətirməsinin ömrünü bir qədər uzatdı. Osmanlı donanması buna mane ola bilmədi. Bu hadisədən sonra Osmanlı tərəfində mənəvi sarsıntı yaşansa da, tez bir zamanda tarixə keçəcək addım atıldı. Osmanlı gəmiləri quru yol ilə dənizə endirildi. Plan daha əvvəl hazırlansa da, Genuya gəmilərinin Bizansa yardım gətirməsi bu planı sürətləndirdi.

 

VƏ YEKUN

Mayın 29-da Osmanlı ordusu günəş doğmadan Mehter marşı ilə hücum yürüşünə başladı. II Mehmet yeniçərilər ilə qala divarlarına yaxınlaşdı. Bizans qoşunları artıq tükənmişdi, qətiyyətli və təcrübəli yeniçərilər sıralarını pozmadan divarlara çatdılar. Fateh Mehmet rəhbərliyi ilə yeniçərilər sürətlə şəhərə doğru irəlilədilər. Bunlar tarixi anlar idi, dünyanın geopolitik mənzərəsini, qüvvələr nisbətini kökündən dəyişən təntənə idi. II Mehmet vəzirləri və komandirləri ilə birlikdə Müqəddəs Romanos qapısından (indi Topkapı adlanır) şəhərə daxil olaraq Aya Sofyanın önünə gəldilər. Mehmet kilsəyə sığınan camaatın həyatına toxunmadı.

 

Beləcə, Konstantinopolun fəthi Bizans imperiyasına son qoymaqla yanaşı, İstanbulun dünyanın ən inkişaf etmiş elm, mədəniyyət beşiklərinin birinə çevrilməsi gerçəkliyinin təməlini qoydu.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.05.2026)

 

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Mütaliə saatı”nda yeni roman təqdim edilir. Bu, gənc yazar Bahar Bəxtiyarqızının “Əslində, mən kiməm?!” romanıdır.

Xoş mütaliələr.

 

 

8-Cİ DƏRC

 

 

Kitab təkcə düşüncəni deyil, bəzən doğru insanı özünə çəkəcək qədər parlaq olur

 

 

Səkkizinci hissə

         

          Günlər bir-birini əvəz edirdi. Artıq iş həftəsinin ortası idi. Bu günün sonuncu pasiyenti, Lalə idi. İçəri daxil olub sakitcə qarşımdakı kresloda əyləşdi. Danışmağa hazır görünürdü. Hal-əhval tutduqdan sonra mətləbə keçdim:

          - Lalə xanım, sizcə, söhbətimizi haradan davam etdirməliyik?

          O, inamla cavab verdi:

          - Unutmamışam, hər şey yadımdadır.

          - O zaman sizi dinləyirəm.

          - Həbsxanadan çıxanda içimdə yüngüllük hiss edirdim. Samirin işləməyimə razı olması mənim üçün böyük bir rahatlıq idi. Küçənin sakit axınına qarışaraq, evə tərəf addımlayırdım. İçimdəki sevinc hissi o an etibarilə bütün qorxularımı unutdurmuşdu. Bundan sonra hər şey yaxşı olmalı idi… Amma həyat heç vaxt gözlədiyimiz kimi olmur. 

          Evə çatanda telefonuma naməlum nömrədən zəng gəldi. Ekrana tərəddüdlə baxdım, amma Samir olma ehtimalına görə cavab verdim:

          - Alo?

          Cavab gəlmədi. Bir neçə saniyə səssizliyi dinlədim, sonra zəngi sonlandırdım.

          Gecə oldu. Artıq yatağa girmək üzrə idim ki, telefonum yenidən çaldı. Eyni naməlum nömrə. Zəngi açdım.

          - Lalə… – Ürəyim sürətlə döyünməyə başladı.

          - Samir?

          - Elə bildin sənə rahat yaşamağa icazə verəcəyəm? 

          Özümü ələ almağa çalışdım.

          - Samir, sən nə danışırsan? Axı razılaşdıq…

          Samir, acı-acı güldü.

          - Razılaşdıq? Mən sənin üzünə gülümsəyib içimdə yanan alovu söndürdüm eləmi? Sən evində rahat oturub işləyəcəksən, mən isə bu çirkab yerdə çürüyəcəyəm?! Sən məni gözləməyəcəksən, Lalə! Gec-tez başqasıyla yeni həyat quracaqsan. Amma mən buna imkan verməyəcəyəm.

          - Sən nələr danışırsan? Mən səni gözləyirəm, Samir!

          - Yalan danışma!

          Samir birdən qışqırdı.

          - Sənin həyatını cəhənnəmə çevirəcəyəm, Lalə! Mənim yaşadıqlarımı sən də yaşayacaqsan!

          - Nə demək istəyirsən?

          - Hər addımını biləcəm. Səni izləyirəm. Gözlərim hər yerdədir. Qorxmağa hazır ol!

          Zəng sonlandı. Telefonumu yerə saldım və təlaş içində otağa baxdım. Birdən pəncərənin qarşısında bir kölgə sezdim. Qışqıraraq geri çəkildim. Kölgə tərpəndi və yox oldu.

Bütün gecəni oyaq qaldım. Sabah, evdən çıxmağa cəsarət etmirdim. Telefonuma gələn ismarıclar isə məni dəhşətə gətirirdi:

 

          “Qapının önündə durmuşam.”

          “Əllərin niyə titrəyir?”

          “Bilmək istədiyim odur

… Sən məni sevirsən?!”

 

          Tələsik pəncərənin pərdəsini çəkdim. Başım gicəllənirdi. Dəli olmaq həddində idim. Günlər keçdikcə vəziyyət daha da pisləşdi. Küçəyə çıxanda elə hiss edirdim  ki, kimsə məni izləyir. Evə qayıdanda güzgüdə, sanki arxamda bir kölgə görünürdü.

          Bir axşam qapının altından bir məktub atılmışdı. Zərfi görəndə çox qorxdum. Titrəyən əllərimlə məktubu açdım.

           “Səni məndən başqa kimsə sevə bilməz. Heç kim! Unutma, Lalə!”

          Çarəsiz halda dizlərimin üstünə çökdüm. Mən artıq öz həyatına sahib deyildim. Samir uzaqda olsa da, onun ruhu hər yerdə idi. Bu qorxulu oyun nə vaxt bitəcəkdi? Və bitəcəkdimi?

          Günlər keçdikcə Samirin zəngləri daha qorxunc olurdu. Əvvəlcə sadəcə izlədiyini bildirirdi, sonra isə açıq-aşkar hədələməyə başlamışdı.

          Bir axşam hava qaralmışdı. Otaqda sakitlik hökm sürürdü. Birdən yenə telefonuma zəng gəldi. Naməlum nömrə. Artıq bilirdim kimdir… Əllərim əsə-əsə cavab verdim.

          - Lalə... – Samirin səsi qaranlığın içindən pıçıldadı.

          - Gecən xeyir olsun, gözəlim… Rahat yatırsan?

          Mənim ürəyim əsirdi.

          - Samir, xahiş edirəm, bəsdir… Mən qorxuram…

          - Qorxursan?

          O, güldü.

          - Hələ bu nədir ki?! Lalə, ölməkdən qorxursan?

          Boğazım qurudu.

          - Sən nə istəyirsən? Axı, mən sənə heç nə etməmişəm…

 

          - Amma sən edəcəksən! – Samirin səsi sərtləşdi. – Sən məni gözləməyəcəksən, Lalə. Sən başqa bir həyat quracaqsan. O gün gələcək və mənə xəyanət edəcəksən!

          Lalə başını buladı.

          - Bu doğru deyil!

          - SUS! – Samir qışqırdı.

          - Mənim dəli olduğumu düşünürsən?! Yaxşı… Onda sənə bir şey sübut edim.

           Telefonun digər ucunda qısa bir sükut oldu. Sonra Samir sakit, amma vahiməli səslə danışmağa başladı.

          - İndi bax gör, kimsə qapını döyəcək…

          Qanım dondu.

          - Nə?!

          Bu an qapı üç dəfə döyüldü.

          Tuk! Tuk! Tuk!

          Bədənim buz kimi oldu.

          - Aç qapını, Lalə… – Telefondan hələ də Samirin səsi gəlirdi. – Aç və gör! Sən tək deyilsən!

          Dəhşət içində qapıya yaxınlaşdım. Dəstəyi tutmağa cəsarət etmirdim. Bir addım geri çəkildim. Kimsə qapının altından bir kağız parçasını içəri sürüşdürdü. Titrəyən əllərlə kağızı açıb oxudum:

          “Ölümdən qorxma. Çünki o, sənə sandığından daha yaxındır!”

          Qışqırıb kağızı yerə atdım. Nəfəs almaqda çətinlik çəkirdim. Telefon əlimdən sürüşüb yerə düşdü. Amma zəng hələ də davam edirdi. Və mən, Samirin kinayəli gülüşünü eşidirdim…

          Özümü çox çarəsiz hiss edirdim, amma bir çıxış yolu tapmalı idim. Samirin psixologiyası artıq tamamilə pozulmuşdu. Nə hisslərini, nə də hərəkətlərini idarə edə bilmirdi. Onunla hər danışığım qorxu dolu bir kabusa çevrilirdi. O isə sanki mənim qorxumdan zövq alırdı. Bunu düşünmək belə, içimi titrədirdi.

          Saatlarla düşündüm. Kimdən kömək istəyə bilərdim? Ailəmi bu işə qatmaq istəmirdim. Dostlarıma danışsam, yalnız təsəlli verəcəkdilər, amma mənə konkret bir çıxış yolu lazım idi. Başqa heç kim ağlıma gəlmirdi. Ümidimi itirmək üzrə idim ki, qəfil Rüstəm yadıma düşdü...

          - Bağışlayın, sözünüzü kəsirəm. Səhv etmirəmsə, 

Rüstəm bəy, sizə hədiyyə kitabı səhv göndərən şəxs idi, düzdür?

          - Hə düzdür, Humay xanım. Çox danışmamışdıq, amma nə üçünsə o, mənə güvəniləcək bir insan təsiri bağışlamışdı. Bəlkə də sadəcə, ümidə ehtiyacım var idi. Son çarə olaraq telefonu götürüb ona yazdım:

          “Salam, Rüstəm bəy. Necəsiniz? Bağışlayın ki, sizi narahat edirəm. Sizə yazan, Lalədir. Kitablarımız səhv düşən xanım… Güman edirəm ki, məni tanıdınız.”

          Mesajı göndərən kimi narahatlıq içində telefonu əlimdə sıxıb gözləməyə başladım. Nə cavab verəcəkdi? Bəlkə də, heç oxumazdı. Oxusa belə, niyə ona yazdığıma məna verə bilməzdi.

          Bir neçə dəqiqə sonra telefon titrədi.

          “Salam, Lalə xanım. Təşəkkür edirəm, siz necəsiniz? Əlbəttə, tanıdım. Buyurun, narahat etmədiniz.”

          Onun mehriban və sakit səsi qulaqlarımda səsləndi. Bu cümlədəki səmimiyyətə dayanaraq bir az rahatladım. Sonra yazmağa davam etdim:

          “Təşəkkür edirəm, Rüstəm bəy. Bu məsələni sizə necə deyəcəyimi bilmirəm… Nədənsə, ağlımdan sizdən kömək istəmək keçdi.”

          Bir az gözlədim. Yenə cavab gəldi:

          “Buyurun, Lalə xanım. Əlimdən gələn bir şey olacaqsa, məmnuniyyətlə kömək edərəm.”

          Ürəyimdə bir inam yarandı. Bu insan mənə həqiqətən kömək etməyə hazır idi. Barmaqlarım titrəyərək növbəti mesajı yazdım:

          “Sizə az da olsa, yoldaşımın qısqanclığı ilə bağlı danışmışdım. Ancaq məsələ daha ciddidir. O, maşın qəzası törədib. Həmin qəzada bir nəfərin ölümünə səbəb olub. Hazırda həbsdədir. Mən isə o həbs olunandan sonra, məcbur işləmək istədim. Amma o, buna razı olmadı. Nəhayət, evdən çıxmadan işləyə biləcəyim bir iş tapdım. Əvvəlcə etiraz etsə də, sonradan razılaşdı. O an, çox sevindim… Amma bu sevincim çox çəkmədi.”

          Məktubu yazarkən həyəcandan bəzən hərfləri tapıb yazmaqda çətinlik çəkirdim. Yenə də davam etdim:

          “O gün onun yanından sevincək evə qayıtdım. Elə bildim ki, hər şey yoluna düşəcək. Amma gecə zəng etdi… Səsi əvvəl sakit idi, sonra get-gedə dəyişdi, sərtləşdi. Sonra isə hədələr başladı. Kimsə arxamca düşür, evə naməlum məktublar qoyulur. O məktublarda isə hədələr, qorxunc sözlər var… Ölüm təhdidləri. Mən nə edəcəyimi bilmirəm, həm qorxuram, həm də tək başına çıxış yolu tapa bilmirəm…”

          Göndər düyməsini basanda əllərim tər içində idi. Artıq ürəyimin döyüntüsünü qulaqlarımda hiss edirdim. Sanki həyatımın bir sirrini açıqlamış, özümü qorunmasız buraxmışdım.

          Bir neçə dəqiqə sonra cavab gəldi:

          “Hə… Aydındır. Əvvəla, qorxmayın. Bir çıxış yolu tapmaq lazımdır. Bu artıq qısqanclıq deyil, ciddi psixoloji problemlərin əlamətidir. Siz belə edin: gedin həbsxanaya, orada bu barədə söz açın və məktubları, mesajları göstərin. Onlar, onunla mütləq söhbət edəcəklər.”

          Səhər açılan kimi yola düşdüm. İçimdəki hisslər bir-birinə qarışmışdı – qorxu, həyəcan, bəlkə də bir az ümid. Taksi ilə həbsxanaya çatanda bədənimi soyuq tər bürüdü.

          İçəri girib gözləmə zalında əyləşdim. Ətrafdakı insanlara baxdım. Hamısının baxışlarında bir nisgil vardı. Bəzisi oğlunu, bəzisi ərini, bəzisi atasını görməyə gəlmişdi. Hər kəsin bir dərdi var idi, amma öz dərdim mənə daha ağır görünürdü.

          Sonra titrəyən əllərim ilə çantamı bərk-bərk tutaraq həbsxana əməkdaşlarının otağına doğru addımladım. Həyəcandan bədənim titrəsə də, geri dönmək fikrində deyildim. Özümü ələ almalı idim.

          Qapını döyüb içəri keçdim. Qarşımda oturan mavi rəngli uniforma geyinmiş, sərt baxışlı kişi, başını qaldırıb mənə baxdı. Nə üçün gəldiyimi soruşdu.

          - Mənim həyat yoldaşım, Samir, buradadır. Onunla bağlı ciddi bir problemim var.

          Məmur diqqətlə mənə baxdı.

          - Nə baş verib?

          Çantamdan telefonumu çıxarıb aldığım hədələyici mesajları göstərdim. Sonra isə qapıma qoyulan məktubları ona uzatdım.

          - Bilmirəm, bu mesajları və məktubları özü yazır, yoxsa kimsə onun adından edir, amma mən özümü təhlükədə hiss edirəm. 

          Həbsxana əməkdaşı diqqətlə mesajlara baxdı. Sonra üzünü mənə çevirdi:

          - Siz əminsiniz ki, bu mesajlar birbaşa Samirdən gəlir? Bəlkə, kənardan kimsə onun adından sizə göndərir?

          Mən çaşdım.

          - Mən bilmirəm… Amma o, mənim hara getdiyimi, nə

etdiyimi bilir. Sanki çöldə də, onu əvəz edən biri var…

          Məmur başını tərpətdi.

          - Əgər, Samirin həbsxanadan kənarda belə bir təsiri varsa, deməli, burada onunla iş birliyində olan kimlərsə var. Biz bununla bağlı araşdırma aparacağıq.

          İçimdə həm rahatlıq, həm də yeni bir narahatlıq hissi yarandı. Samir tək deyildi.

          Məmur isə davam etdi:

          - Sizə tövsiyəm odur ki, təhlükəsizliyiniz üçün, polisə də müraciət edin. Biz burada daxili araşdırmaya başlayacağıq. Samirin davranışları müşahidə ediləcək. Hər hansı şübhəli bir şey olsa, tədbir görəcəyik.

          Başım ilə təsdiqlədim.

          - Çox sağ olun. Mən polisə də, məlumat verəcəyəm.

          Otaqdan çıxanda nəfəs almağımın bir az asanlaşdığını hiss etdim. Bu dəfə Samirin qarşısında hüquq-mühafizə orqanları dayanacaqdı. Amma bu, hələ başlanğıc idi. İndi məsələ evin ətrafında dolaşan adamı tapmaq idi.

          Həbsxanadan çıxanda havanın soyuqluğunu hiss etdim. Taksiyə minən kimi telefonunu çıxarıb Rüstəm bəyə yazdım:

          “Salam, Rüstəm bəy. Mən həbsxanadan çıxdım. Dediyiniz kimi edib, məsələni rəhbərliyə bildirdim. Sizinlə daha ətraflı danışmaq istəyirəm. Mümkünsə, zəng edim?”

          Cəmi bir neçə dəqiqə sonra cavab gəldi:

          “Salam, Lalə xanım. Əlbəttə, zəng edə bilərsiniz.”

          Zəng etdim, telefon bir neçə dəfə çağırdı, sonra səs eşidildi.

          - Buyurun, Lalə xanım, sizi dinləyirəm.

          Hər şeyi – Samirin mənə etdiyi hədələri, həbsxana rəhbərliyinin məsələni ciddi qəbul etdiyini və araşdırmaya başlayacaqlarını danışdım. 

          Rüstəm sakitcə dinlədi. Sonra bir qədər düşünüb dedi:

          - İndi əsas məsələ odur ki, çöldə də, onun yerinə bu işləri görən biri var. Bu adam kimdirsə, sizə hələ də təhlükə yarada bilər.

          Həyəcanla soruşdum:

          - Sizcə, bu adam məni izləməyə davam edəcək?

          Rüstəm bir qədər susdu, sonra dedi:

          - Düzünü desəm, bu ehtimal böyükdür. Amma narahat olmayın. Siz artıq doğru addımları atmısınız. Həbsxana rəhbərliyi də, işin içindədir. Polisə də məlumat versəniz, vəziyyət daha da nəzarətə alınacaq.

          O məni görürmüş kimi, başım ilə təsdiqlədim.

          - Çox sağ olun, Rüstəm bəy. Həqiqətən, mənə dayaq oldunuz.

          - Narahat olmayın, Lalə xanım. Əsas odur ki, siz güclü qalasınız. Bu məsələ mütləq həll olunacaq.

          Zəng bitdi, amma hələ də fikirlər içində idim. Evə çatanda artıq hava qaralmışdı. Bütün qapıları və pəncərələri yoxladım. Biri məni izləyirmiş kimi hiss edirdim. Amma həmin gecə heç bir qəribəlik baş vermədi.

          Həbsxanaya getdiyim gündən iki gün keçmişdi. Telefonuma zəng gəldi. Nömrə tanış deyildi.

          - Alo? – ehtiyatla dilləndim.

          - Salam, Lalə xanım.

          Səs sakit və rəsmi idi. İçimdə yaranan narahatlığı boğa bilmirdim.

          - Buyurun, eşidirəm.

          - Biz sizin məsələ ilə bağlı araşdırmaları davam etdirdik. Samir barəsində dedikləriniz nəzərdən keçirildi. Onun psixoloji problemlərinin olması ilə bağlı bir sübut tapmadıq. O, psixi sağlamlığı tam normal olan bir insandır.

          Diksindim. Bunu eşitmək məni həm təəccübləndirdi, həm də daha da, qorxutdu. Əgər Samir psixoloji problemlərdən əziyyət çəkmirdisə, demək, etdiyi hər şey tam şüurlu şəkildə idi. Bu isə onu daha təhlükəli edirdi.

          - Bəs… – səsim bir qədər titrədi, davam etdim.

          - Bəs məni izləyən adam?

          - Bu məsələ ilə bağlı polisə də, məlumat verilib. Narahat olmayın, təhlükəsizliyiniz üçün tədbirlər görüləcək.

          Zəngi sonlandırdıqdan sonra, bir müddət yerimdə qaldım. Samirin məni sadəcə qısqanclıqdan izlədiyini düşünürdüm, amma bu işin arxasında başqa bir məqam var idi. Dərhal Rüstəm bəyə zəng vurdum. O, telefonu açan kimi tələsik danışmağa başladım:

          - Rüstəm bəy, Samirin psixoloji problemi olmadığını deyirlər. Onun tam normal biri olduğunu iddia edirlər. 

          - Lalə xanım, bu lap pis oldu. Yəni demək istəyirsiz ki, o, bütün bunları qəsdən edir?

          - Elə çıxır. Onlar həmçinin məni izləyən adamı tapacaqlarına da, söz verdilər. 

          - Demək ki, Samirin məqsədi sizi dəli etməkdir. O, sizin psixoloji olaraq zəifləməyinizi istəyir. Ola bilər ki, bütün bu etdikləri sırf sizi qorxu içində saxlamaq üçündür. Qısqanclıq da bir tərəfdən təsir edə bilər, amma məncə, bu daha dərin bir məsələdir.

          Sanki öz-özümə danışırmış kimi dedim:

          - Mən artıq onunla ömür sürə bilmərəm. Boşanmaq istəyirəm.

          Rüstəm bəy dəstəyin o tərəfindən sözlərimi eşidib təsdiq etdi:

          - Düzgün qərardır, Lalə xanım. Sizin təhlükəsizliyiniz önəmlidir.

          Mən təəccübümü gizlədə bilmədim. O da mənimlə həmfikir imiş. Bundan ürəklənib soruşdum:

          - Mənə yaxşı bir vəkil tapmaqda kömək edə bilərsiniz?

          - Əlbəttə. Sizi etibarlı bir hüquqşünasla tanış edərəm. Amma siz də ehtiyatlı olun. Hər zaman ayıq-sayıq qalın.

          - Çox sağ olun, Rüstəm bəy.

          Telefonu bağladım. Artıq qəti qərarımı vermişdim. Bu oyunun bir parçası olmaq istəmirdim. Mənim həyatım birinin qısqanclıq hisslərinin qurbanına çevrilə bilməzdi.

          “Mən anam kimi olmayacağam!” – dedim özümə. Vəkillə görüşməyi səbirsizliklə gözləyirdim. Bu, mənim azadlığıma atacağım ilk addım olacaqdı.

          Səhər telefonumun zəng səsinə oyandım. Gözlərimi ovuşdura-ovuşdura ekrana baxdım. Rüstəm bəy idi. Ürəyimdə bu zəngin boşuna olmadığını hiss etdim. Dərhal cavab verdim.

          - Salam, Lalə xanım, bağışlayın, sizi narahat edirəm. Dünən dediyiniz məsələni həll etdim. Sizə savadlı, vicdanlı və ən əsası çox etibarlı bir vəkili məsləhət görürəm. Çox güvəndiyim bir insandır – İsrafil Əlili. Sizə nömrəsini göndərəcəyəm, onunla əlaqə saxlaya bilərsiniz.

          Dik oturdum, gözlərim tam açıldı. Həyəcanla dedim:

          - Çox sağ olun, Rüstəm bəy.

          - Narahat olmayın, hər şey yoluna düşəcək. Onun nömrəsini indi sizə whatsappla göndərəcəm.

          Telefonu bağladıqdan bir neçə saniyə sonra bildiriş gəldi. Nömrəni götürüb telefonuma qeyd edib, profilinə baxdım. Ekrana toxundum. Şəkildə ciddi baxışları olan biri dayanmışdı. Yaşının otuzların sonlarında, ya da qırxların əvvəlində olduğunu təxmin etdim. Onun saçları, saqqalı ağarmışdı. Tünd qəhvəyi, qısa kəsilmiş, dalğalı saçları var idi. Qalın saqqalı, üz cizgilərini daha sərt göstərirdi.

          Bu insanın gənc yaşda saçına-saqqallına dən düşübsə deməli, ən azından müəyyən problemlərə diqqətlə, qayğı ilə yanaşan adamdır.

          Elə bil, bu mənə bir balaca təskinlik verdi.

          Geyiminə diqqət yetirdim. Üzərində yaşıl-qara vəkil mantiyası var idi. Mantiya çiyinlərində qızılı haşiyələrlə bəzədilmişdi. Çox zövqlü və eyni zamanda rəsmi geyinmişdi. Bu, onun işinə nə qədər ciddi yanaşdığına işarə idi.

          Gözlərindəki eynək ona daha intellektual bir görünüş verirdi. Ancaq onun yalnız bir hüquqşünas yox, həm də təcrübəli, iti zəkalı biri olduğu hiss olunurdu. Şəkilə baxaraq düşündüm: Bu adam mənim azadlığıma gedən yolda ən vacib dəstəyim olacaq.

          Mesaj yazdım:

          “Salam, İsrafil bəy. Mən, Lalə. Rüstəm bəy sizinlə danışmağımı tövsiyə etdi. Əgər mümkündürsə, görüşüb danışa bilərik?”

          Mesajı göndərdim və ekrana baxaraq gözləməyə başladım. O anlarda içimdə narahatlıq baş qaldırdı. Vəkillər haqqında çox şey eşitmişdim. Bəzən qarşı tərəfə satılır, bəzən müştərilərinə tam dürüst davranmırlar. Hətta buna özüm, Samirin məhkəməsində şahid olmuşdum. O vaxt onun vəkili də peşəkar şəkildə yalan danışırdı.

          Sözlərin gücü nə qədər böyük ola bilərdi? Doğru əllərdə ədalətin açarı, yanlış əllərdə isə təhlükəli bir silahdır! Amma bu dəfə vəziyyət fərqli idi. İsrafil bəy, Rüstəm bəyin tanışı idi. Onun mənə necə dayaq olduğunu bilirdim. Məni heç vaxt çaş-baş vəziyyətdə buraxmamışdı. Ona görə bir az da olsa, ürəyim rahat idi.

          Düşüncələrdən məni telefonuma gələn bildiriş ayıltdı. İsrafil bəy cavab yazmışdı. Ekrana baxaraq köks ötürdüm. Görəsən, bu dəfə ədalət mənim yanımda olacaq?!

 

(İyunun 1-də sizlərə 9-cu hissə təqdim ediləcək)

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.05.2026)

 

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

Mənşəcə azərbaycanlı olan türkiyəli televiziya prodüseri və aparıcısı Acun Ilıcalının doğum günüdür. "Acun Medya"nın və Exxen platformasının yaradıcısı və sahibidir.

Elə dərhal onu deyim ki, Acun bəy bu ad gününə misilsiz xoşbəxtliklə qədəm qoyur. Milyardçı həmyerlimizin İngiltərədə aldığı və böyük sərmayə qoyduğu “Hall siti” adlı futbol klubu pley-off oyununda “Midlsbro”nu məğlub edərək Premyer-liqaya vəsiqə qazanıb. İnanılmaz bir nailiyyətdir.

 

Acun bəy 29 may 1969-cu ildə Ədirnə vilayətində dünyaya gəlib. Ailəsi Ərzurumun Ilıca mahalında yaşayıb. Qeyd etdim, ata tərəfdən əslən azərbaycanlıdır. İlk və orta təhsilini "Edirne İstiklal İlköğretim Okulu"nda alıb, "Kadıköy Maarif Koleji"nin orta bölümündə tamamlamışdır. "Kadıköy Anadolu Lisesi"ni bitirdikdən sonra "Gazi Üniveristesi"nin ingilis dili müəllimliyi fakültəsinə qəbul olunmuşdur. Lakin universitetdə oxumayıb, televizyanı seçib

1995-ci ildə bir mağaza açmış, ticarətə başlayıb, lakin daha sonra müflis olub. Bir dostu vasitəsilə Melihcan Tunçla tanış olan Acun, futbol bacarığını ona göstərib, Melihcan heyrətə gəlmiş və onu öz yanında işə götürüb. Beşiktaşın müxbiri ikən futbolçularla səmimi olub özəl reportajlar hazırlamağa başlayıb və beləliklə ulduzu parlayıb. Daha sonra Şansal Büyükanın komandasına transfer olub.

Televole-nin idman jurnalı olan vaxtlarında dünyanı gəzməyə başlayıb və özünə aid bir bölmədə bunlar haqqında yazmağa başlayıb. Daha sonra 2002-ci ildə bu səyahəti "Acun Firarda" adlı bir verilişlə davam edib. Beləliklə 105 ölkəni gəzib 2005-ci ildə Acun Medya adlı bir şirkət qurub. Fear Factor, Survivor — Kızlar-Erkekler, Survivor Türkiye-Yunanistan, Survivor — Aslanlar-Kanaryalar, Var mısın Yok musun, Devler Ligi, Yetenek Sizsiniz və Yok Böyle Dans proqramlarının prodüseri, münsifi və aparıcısı olub.

 Əlavə olaraq Uğur Dündarın aparıcılıq etdiyi "Yoksa Rüya Mı?" və Behzat Uygurun aparıcılığını etdiyi "Söyle Söyleyebilirsen" verilişlərinin də yaradıcısı Acun Ilıcalı olub. Türkiyə və Anadoluda göstərdiyi stand-up şouları ilə həyat yolunu izləyicilərə komik bir tərzdə çatdırıb.

Son olaraq məşhurlarla hazırladığı Yok Böyle Dans yarışmasından gələn gəlirlə əqli çətinlikləri olan uşaqlar üçün məktəb hazırlatdırır. 2013-cü ildə 70 milyon dollar qarşılığında TV8 kanalını alıb. Kanalın qiyməti 1 ildən sonra 400 milyon dollara qədər qalxıb.

 

Allah xeyirli ömür nəsib etsin!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.05.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının və “Ulduz” jurnalının birlikdə həyata keçirdikləri “Biri ikisində” layihəsində bu gün sizlərə Xarici ədəbiyyat seriyasından alban yazıçısı Lindita Xhanari Latifinin “Nənənmin sözləri” adlı hekayəsi təqdim edilir. Hekayəni dilimizə Şahnaz Kamal çevirmişdir.

 

Layihə ən yaxşı ədəbi nümunələrin təbliğinə hesablanıbdır.

Xoş mütaliələr.

                   

 

LİNDİTA XHANARİ LATİFİ KİMDİR?

 

Assosiasiya professoru Lindita Xhanari Latifi bakalavr təhsilini 1991-ci ildə Tiran Universitetinin Dil və Ədəbiyyat bölümündə tamamlamışdır. 1996-cı ildən etibarən həmin universitetin Tarix və Filologiya fakültəsinin dilçilik bölümündə müəllim kimi fəaliyyət göstərir.

2004-2006-cı illər arasında magistratura təhsilini davam etdirən Lindita Xhanari Latifi 2009-cu ildə Tarix və Filologiya fakültəsində dilçilik üzrə elmlər doktoru dərəcəsini almışdır. 2009-cu ilin sentyabrında dosent, 2014-cü ilin mayında isə assosiasiya professoru adına layiq görülmüşdür.

Lindita Xhanari Latifinin tədris və elmi tədqiqatlar sahəsində geniş akademik fəaliyyəti diqqətəlayiqdir. O, 2003-2004-cü illərdə İtaliyada Università degli Studi di Palermo, Facoltà di Lettere e Filosofia daxilində alban dili müəllimi olaraq çalışmış, 2007-2010-cu illər arasında isə Türkiyənin Edirne şəhərində yerləşən Trakya Universitetində Alban Dili Bölümünün yaradılmasına rəhbərlik edərək bu bölümdə çalışan ilk alban dili müəllimi olmuşdur.

AKSHI və TÜBİTAK-ın dəstəklədiyi milli və beynəlxalq layihələrdə iştirak etmiş, Türkiyə və Balkanlardakı bir çox universitetlərə dəvət olunaraq mühazirəçi kimi çıxış etmişdir. Həmçinin Priştina Beynəlxalq Dil, Ədəbiyyat və Mədəniyyət Seminarının İdarə Heyətinin üzvü, Türkiyə Türk Dil Qurumunun Albaniya nümayəndəsi, Balkan Araşdırmaları Mərkəzinin müdiri və Tiran Universitetinin Tarix və Filologiya Fakültəsinin Osmanlı Yaz Məktəbinin koordinatorudur. O həmçinin ölkə daxilində və xaricində keçirilən bir çox elmi konfransların elmi şurasının üzvüdür və müxtəlif beynəlxalq akademik jurnallarda rəyçi və elmi şura üzvü kimi fəaliyyət göstərir.

Tədqiqat və tədris sahələri arasında morfologiya, müqayisəli dilçilik, tarixi dil qrammatikası və ərəb əlifbası ilə yazılmış qədim alban mətnləri yer alır. Prof. Lindita Xhanari Latifi morfologiya sahəsindəki mətnləri ilə yanaşı, ortaq müəlliflərlə birlikdə yazdığı tarixi xarakterli bəzi layihələrdə də iştirak etmişdir. Həmçinin alban dilindəki türk mənşəli sözlər və onların semantik inkişafı üzrə müxtəlif monoqrafik tədqiqatlar nəşr etdirmişdir. Alban dilindəki türkizmlər haqqında hazırlanan lüğət Türk Dil Qurumunun, balkan dillərindəki türkizmlər haqqında hazırlanan lüğət isə Pamukkale Universitetinin nəşridir. Beynəlxalq simpoziumlara 100-dən çox məlumat təqdim etmiş və çoxlu sayda elmi məqalələri ilə maraq doğurmuşdur. O həmçinin 35-dən çox romanın tərcüməsi ilə türk ədəbiyyatının alban dilinə çatdırılmasına mühüm töhfələr vermişdir.

Prof. Lindita Xhanari Latifi elmi tədqiqatlarını Azərbaycanda da davam etdirir. O, Bakı şəhərində yayımlanan MAFJ (Mədəni Antropologiya və Folklor Jurnalı) adlı beynəlxalq rəyli jurnalın redaksiya heyətinin üzvüdür.

Eyni zamanda Bakı Slavyan Universitetinin təşkil etdiyi I Beynəlxalq Balkan Araşdırmaları Konfransına aktiv şəkildə qatılmış və bu universitet ilə Tiran Universiteti arasında akademik əməkdaşlığı gücləndirməyə yönəlmiş mühüm müqavilələrin bağlanmasına rəhbərlik etmişdir. Bu müqavilələr çərçivəsində Bakı Slavyan Universitetinin tələbələri 2025-ci il sentyabr ayında Tiran Universitetinin Alban Dili Yaz Məktəbi proqramına qatılıblar.

Son dövrlərdə Lindita Xhanari Latifi “Xatirələr işığında Heydər Əliyev” (Hajdar Aliyev nën Dritën e Kujtimeve) adlı əsəri alban dilinə tərcümə edərək iki ölkə arasındakı mədəni və akademik  münasibətə mühüm töhfə vermişdir.

 

 

 

TƏRCÜMƏ SAATI

 

Lindita XHANARİ LATİFİ

 

NƏNƏMİN GÖZLƏRİ

                                                  

 

Həyatım boyunca nənəmin gözləri məni təqib etdi. O gözlərdən ötrü hər zaman darıxıram. Balaca olanda onların mənasını anlamırdım. Onların gələcəyə dair işarələr daşıdığını böyüyəndə anlayacaqdım. Bəzi yaxınlarımızın “Adviye xanım” çağırdıqları nənəm az danışan, səssiz, okeanların maviliyi qədər dərin və yaz səması qədər canlı mavi gözləriylə baxan zərif bir qadın idi.

İstanbulda Debreli babamla evləndikdən, Beşiktaşda illər boyunca yaşadıqdan sonra Albaniyaya gəlmişdilər və sərhədlər bağlandığı üçün bir daha Türkiyəyə dönə bilməmişdilər. Təəssüf ki, ölkəsinə və dilinə duyduğu həsrəti sadəcə özünə etiraf edə bildiyi bir ölkədə yaşamaq məcburiyyətində qalmışdı. Bu həsrəti çox vaxt, hətta özünə belə, gizlincə etiraf edirdi…

Çox vaxt, ələlxüsus da Adriatik sahillərində olanda gözləri o parlaqlığını itirir və ya uzaqlarda itib gedərdi. Bəzən gözləri elə sulanırdı ki, ağlamağa başlasa, kimsənin onu kiridə bilməyəcəyini düşünürdüm. Hər dəfə də dodaqlarının kənarında kimsənin fərqində olmadığı gülümsəmə müşayiət edərdi dolan gözlərini… O anlarda sanki kiminləsə danışırdı. Bəlkə, özü ilə, bəlkə, İstanbuldakı yaxınları ilə, bəlkə də, taleyi ilə danışırdı… Kiminlə danışdığını kim bilə bilərdi ki? Varlığını qovuran bir həsrət hissi ölənə qədər onunla olmuşdu. İndi keçmişə dair xatırladığı hər şey, hiss etdiyi hər acı ruhunu qovuran həsrətini azaldırdı. Bu durumun onda nə zaman başladığını dəqiq bilmirəm, amma xatırladığım qədəriylə, mən məktəbə getməmişdən qabaq idi – dörd-beş yaşım olardı o zamanlar.

Biz bütün günü bir yerdə qalırdıq. Hər kəsin qəbul etdiyi gizli bir anlaşma vardı sanki. Biz eyni otaqda yatırdıq. Nənəm hələ də niyə orada yatdığını bilmədiyim uzun bir taxtda yatırdı. Mən isə onun əliylə tikdiyi örtüklərlə bəzədilmiş yatağımda yatırdım. 

Nənəmlə mən kiçik qardaşımı bağçaya aparar, sonra birlikdə evə dönərdik. Evə gələr-gəlməz ev işlərini görür, yeməyimizi hazırlayır və özünə bir türk qəhvəsi bişirdikdən sonra mənim olurdu. Daha doğrusu, o zaman tamamilə bir-birimizə aid olurduq. “Sən mənə çox bənzəyirsən, mənim kimi olacaqsan”, deyirdi. Bu, günlük bir ritual idi. İkimiz də taxtda otururduq və nənəm anlamadığım bir dildə mənə İstanbuldakı yaxınları haqqında danışmağa başlayardı. Bunu dediyi adam adlarından anlayardım. O danışdıqca səs tonu həmişə dəyişərdi… Bəzən ah çəkərdi, bəzən dərdli şəkildə gülümsərdi, bəzən də gözlərinin içində yığılan göz yaşlarını saxlamaq üçün əllərimdən bərk-bərk yapışardı. Sonra divarın içində düzəldilmiş dolabı açar və saxladığı yerdən onun üçün çox dəyərli olan iki şey çıxardardı: qızıl cildli balaca bir kitab (o kitabın “Qurani-Kərim” olduğunu illər sonra anladım) və Sultan Ahmet məscidinin şəkli olan bir açıqca. Bu yalnız mənim bildiyim bir sirr idi. Bir dəfə yoxlamada babamın və onun türk pasportlarını yandırdıqları gün bu iki şeyi saxlamışdı. Günün ən gözəl çağı onda başlayardı, çünki nənəmin üzü sehrli bir şəkildə dəyişər, görülməmiş bir şəkildə parıldayar və canlanardı. Heç bir sözü çevirmədən mənimlə “o dildə” danışardı. Böyük ehtimalla, bizi qorumaq üçün belə edərdi. Uşaq olduğum üçün, bəlkə, ağzımdan bir şey qaçıra bilərdim. Belə bir durumda hamımızın sonunun nə olacağı bəlli idi. Bu gün o günləri düşünəndə o qədər balaca olduğum və heç bir şey anlamadığıma üzülürəm. “Bosfor”, “boğaz”, “cami”, “mavi”, “masmavi” kimi sözləri dəfələrlə təkrar etdiyini eşidirdim. Anlamağı elə çox istəyirdim ki! Bu kəlmələrin arxasında nələrin saxlandığını necə bilə bilərdim ki?! Söylədiyi bu yad kəlmələrin səsi qulaqlarıma gözəl bir melodiya, bir yaz mehi kimi gəlirdi. Hər dəfə mənasını soruşanda saçlarımı oxşar, əllərimdən bərk-bərk tutub dərin bir nəfəs alaraq “gözlərimin içinə bax, onları orada tapacaqsan” deyərdi. Mən də nənəmin masmavi gözlərinə baxar və onun bitməyən leysanını, həsrətini, hər şeyini görərdim. Onun həsrətini görür və onun həsrətiylə yaşayırdım. Mənim nənəm ölkəsinin, yaxınlarının, dilinin və onlarla bağlı olan hər şeyin həsrətini çəkirdi. Mən də onun həsrətinə həsrət duymağa başlamışdım. O, keçmişinin, bildiyi şeylərin həsrətini çəkər, mən isə bilinməyənlərin… Görmədiyin bir şey, başqa bir dildə eşitdiyin hekayədən anlamağa çalışdığın hər şey, səs tonundan və ya üz ifadələrindən başa düşməyə çalışdığın bir şey üçün darıxmağın nə demək olduğunu kimsə bilməz! Maraq və xəyal gücüylə birləşərək bütöv olan bir həsrətdir bu. İstanbula hər gedəndə hələ də könlümü çuğlayan bir həsrət…

Bir də mənə söylədiyi bir mahnısı vardı nənəmin. Bu mahnını mən də öyrəndikdən sonra birlikdə oxumağa başladıq. Həyatımda tam olaraq əzbərlədiyim ilk mahnı idi bu. Sözlərini heç başa düşmürdüm, amma nənəm üçün çox önəmli olduğunu bildiyim üçün asanca öyrənmişdim. Mahnını oxuyanda birdən-birə ciddiləşir və ayağa qalxıb düz durmağımı istəyirdi. Bunu niyə istədiyini bilmirdim. Kaş biləydim… Düz qırx dörd il öncə tanış olub əzbərlədiyim bu mahnını, nə olduğunu bilmədən, nənəmlə birlikdə sevgi və istəklə söyləyirdim. Təxminən 20 il sonra, ilk dəfə İstanbula gələndə, bir may günü Beşiktaşda gəzəndə nənəmin mahnısını eşitdim. Nəfəsim durdu… Qulaqlarıma sanki onun gözəl səsi gəlirdi… Ayaqlarım tutuldu və mahnının eşidildiyi məktəbin dəmir barmaqlıqlarına özümü zorla çatdırdım... Aman Allahım!!! Nə gözəl mənzərəydi! Balaca şagirdlər və o mahnı, ya da, ən doğrusu, o mahnı, şagirdlər, mən və bizim aramızda nənəm… Məktəbin həyətinə girib var gücümlə oxumağa başladım. Həyətdə olan müəllimlər, Allah bilir, nə qədər təəccüblənmişdilər. O an nənəm də mənimlə bərabər oxuyurdu. Orada anladım Türk İstiqlal Marşını oxuduğumu. Orada anladım mənim duyduğum həsrətin nənəmin bir zamanlar duyduğu həsrət qədər olduğunu… Bir himnin nə qədər önəmli olduğunu da o zaman anladım. Nə qədər uzaqda olsan da, necə yaşasan da, İstiqlal Marşının ruhuna hopub könlünün ayrılmaz bir parçası halına gəldiyini də o zaman anladım.

Nənəm haqqında hər şeyi danışmağım üçün bir həyat belə yetməz. Çünki İstanbulda gördüyüm hər şey, çiçəklər belə mənə onu xatırladır. 1sentyabr 1975-ci il idi. Bu tarixi çox yaxşı xatırlayıram, çünki elə günlər ömür boyu unudulmur. Məktəb həyatımın ilk günü idi. Sabah tezdən oyandım və nənəmin köməyi ilə hazırlanmağa başladım. Məktəbin ilk günü müəllimimə gül verməli olduğumu xatırlayıb bağçaya qaçdım. Bağçamız balaca botanika bağına bənzəyirdi, çünki Adiviye xanım gülləri çox sevirdi. Zanbaq, qərənfil, bənövşə – çoxlu gül-çiçəyimiz var idi. Hansını seçəcəyimi bilmədən güllərin arasında qalmışdım.

– Müəllimimə hansı gülü aparım? – deyə nənəmdən soruşdum.

– Lalə, – xatirələrdə itmiş bir halla nənəm cavab verdi.

Bu sözün mənasını bilmirdim və hansı çiçəyin lalə olduğunu soruşdum. Nənəm gülümsəyərək ipək kimi yumşaq səsi ilə cavab verdi:

– Bu bağçada ondan yoxdur, burada “İstanbul laləsi” təkcə sənsən.

Bağçamızda əkmək üçün lalə tapa biləcəyimiz yer olmadığından nənəm mənə kağızdan lalə düzəltməyi öyrətdi. O gündən bəri bazar günü yeməkləri mənim düzəltdiyim laləli güldanı masaya qoymadan başlamazdı. Nənəm, boğazda İstanbulun rəngli lalələrinin səsini eşitmədən gəzməyin imkansız olduğunu deyirdi.

Nə zaman İstanbulda gəzsəm – ələxsus da aprelin sonu, mayın əvvəli- gördüyüm bütün lalələrə sarılıb onları oxşamaq istəyirəm. O lalələrin gözəlliyi içində itib-batır, yüzlərlə şəkil çəkir və nənəmin ən çox hansını bəyənəcəyini düşünürdüm. Lalə onun qəlbindəki çiçək idi. Mənim də ən çox sevdiyim çiçək oldu.

Nənəmin doğum günlərində mən iki güldan ən gözəl rəngli kağızlardan lalə düzəldirdim. Birini nənəm üçün,  o birini onun İstanbulu üçün masaya qoyardım. Əslində, nənəmə həm təəccüblənir, həm də onu qısqanırdım. Çünki onun doğum günü tez-tez olurdu. Nənəm ildə bir neçə dəfə ad günü qeyd edərdi. O günlər onun üçün ən gözəl günlər idi. Xəstə olsa belə, ayağa qalxar və bir kəpənəyə çevrilərdi. Yaşadığımız rejimdə maddi durumumuz pis olsa belə, nənəm bir az şəkər, un kimi şeylərə qənaət edər və onun müqəddəs günlərində bizə ən gözəl yeməklər, şirniyyatlar bişirərdi. Bağçamızda bitən güllərin və mixəyin ətrini verən lokumlar nə qədər gözəl idi! Bişirəndə qonşularımıza da pay verərdi.

Məni təəccübləndirən bir şey də “doğum günü”nün onun olmasına baxmayaraq, hamımıza kiçik hədyyələr hazırlaması idi. Bir gün bütün cəsarətimi toplayıb soruşmağa qərar verdim. İnsanlar həyata sadəcə bir dəfə gəlirlər, niyə o, ildə bir neçə dəfə doğum günü keçirir? Onun cavabını uzun zaman keçdikdən sonra anladım: ”İnsanların həyata sadəcə bir dəfə gəldiyi doğrudur, amma yaşayanda insan bəzi günlərdə yenidən doğulur. Mən də bu günlərdə yenidən doğuluram”. Nənəm yaşadığımız rejimdə qadağan olunmuş Şəkər və Qurban bayramı günlərini deyirmiş. Adviye xanım onları gizlincə qeyd etməyin yolunu beləcə tapıbmış. Nənəm o günlərdə durmadan danışar, gecə saatlarına qədər “nağıl” söyləyərdi. Aman, Allahım! Onun danışdığı nağıllar çox özəl idi və uşaqlara danışılan nağıllara heç bənzəmirdi. Ruhun rahatlıq tapdığı və həyatının davam etməsi üçün güc tapdığı bir ev (məscid), hər kəsə doğru yolu göstərən bir insan (Məhəmməd peyğəmbər), insanların həyatlarında ən önəmli iş olan yaxşılıq, başqaların etməli olduğumuz yardım, sevgi, şəfqətdən bəhs etdiyini xatırlayanda nənəmin “Qurani-Kərimi” və dini anlatdığını ancaq indi başa düşürəm. Çox sevdiyi və inandığı dəyərlərini, yaşadığımız o zor və təhlükəli şərtlərdə belə mənə öyrətdiyi üçün ona nə qədər minnətdar olsam, yenə azdır.

Ağır xəstələnəndə mən doqquz yaşımdaydım. Vəziyyəti çox ağır olduğundan otağına girməyimə icazə vermirdilər. Amma mən kiçik bir kətil götürüb onun otağının pəncərəsinin önündə oturur və dərslərimi edərkən ona baxırdım. Bir-birimizə baxar, gülümsəyər və bir-birimizə əllə öpüş göndərərdik. O hər gün daha çox üzülürdü. Yorğan-döşəyin arasında yoxa çıxarkən mən artıq sadəcə onun gözlərini görə bilirdim. Bir gün anamı, atamı və Mulla bibimi yanına çağırdı. Söylədiklərindən unutmadığım sözlər bunlardır: “Siz, bəlkə, heç vaxt İstanbula gedə bilməyəcəksiniz, amma bizi bu an pəncərədən görən “mənim laləm” Linda oraya mütləq gedəcək”. Mənə tərəf baxdı, gülümsədi və o an dünyalar mənim oldu. O, səssizcə mənim yolumu çizmiş oldu, mən də səssizcə ona sözümü vermiş oldum. Həyatının son günündə danışa bilmədiyi üçün əl-qoluyla işarələr verirdi. Bir şey onu narahat edirdi və bu onun çəkdiyi acılar deyildi. Bir şey istəyirdi və sadəcə mənə doğru baxırdı. O an xatırladım. Sürətlə otağımıza uçdum və balaca kitabı ilə məscidin şəklini gizlətdiyi yerdən çıxardıb əlinə verdim. Sevimli nənən o an elə bir hüzura qovuşdu ki! Son dəfə bu dünyada bir-birimizə sevgiylə gülümsədik. Gözləri sulandı və yumulanadək mənə baxdı. Heç kimin xəbəri olmadan “balaca kitabını” və Sultan Ahmet məscidinin şəklini cənazə tabutunun içinə qoydum. Beləcə, onun üçün dəyərli olan bu iki şey həmişə yanında olacaqdı…

İllər keçdi və önümdə iki yol uzanırdı. Hər şeyi unutmaq və ya təkbaşıma davam etmək. Artıq ikiqat həsrət çəkirdim. Nənəmin çəkdiyi həsrətə və onun gözəl gözlərinə həsrət çəkirdim. Uzun müddət qəlbimin bir küncündə xəyal etdiyim Türkiyəni, nənəmin Türkiyəsini, bəsit, sadə, amma sevgi ilə dolu olan Türkiyəni qurdum. İllər boyunca əlimə keçən türkcə mahnı, film, şeir, ədəbiyyat, tarix, yemək reseptləri, lətifə və tapa bildiyim hər şeylə bəslənməyə çalışdım.

Amma Allah yolçuluğumda məni tək qoymadı. Təxminən 10 il sonra, 85-86-cı illərdə iqtisadi böhrana görə insanlar mağazaların önündə növbə gözləyəndə Dəmir əmiylə tanış oldum. O, təqaüddə olan riyaziyyat müəllimi idi. Amma atası Atatürk zamanında İstanbulda vəkil işlədiyi üçün türkcə bilirdi. Dəmir əmi Türkiyəni nə qədər çox sevirdi! Beləcə ondan o uzun növbələrdə bəzən yağışda, bəzən soyuqda türkcə öyrənməyə başladım. O, sözləri deyildiyi kimi söyləyir, mən də alban hərfləriyə yazırdım. Dəmir əmi qrammatika bilmirdi. Dediklərini yazdıqdan sonra şəkilçiləri anlamağa və türkcənin qrammatikasını qurmağa çalışırdım. Həyat çox qəribədir. Ətrafımızdakı bütün insanlar uzun növbələrə nifrət edib onlara qarğış tökürdülər, mənsə onları çox sevirdim. Onların sayəsində türkcə öyrənirdim. Mağazadakı qidalar hamımıza çatmadığı üçün bəzən evə əliboş dönürdük Amma mən mənə lazım olanı ala bildiyim üçün sevincli olurdum ki, o gün bəzi sözləri öyrənmişdim. Dəmir əmi ailə dostumuz oldu və sonralar da türkcə öyrənməyimə kömək edirdi.

Gözəl bir gündə gözlədiyim şey oldu. Ruhumun aradığı və illərdir aldığım təhsil ortaq bir nöqtədə birləşdi. Bir filoloq olaraq elmi işlərimin, araşdırmalarımın  ən böyük qismini albancada və Balkan dillərindəki türkizmlərin, türk mədəniyyətinin Balkan ölkələrinin mədəniyyətlərinə təsirinə həsr etdim. Dəmir əmi illərdir xəstə yatır, amma türkizmilərlə bağlı hazırladığım hər monoqrafiya və ya sözlüyün ilk nüsxəsini ona hədiyyə edirəm. O, türkizmilərlə bağlı etdiyim araşdırmalara gör çox sevinir. Hər dəfə onun yanına gedəndə gözəl nənəmi xatırlayıram.

Uzun illər öncə nənəm İstanbul maviliyinə həsrət qalaraq vəfat edərkən mən onun mavi gözlərini həmişəlik itirdiyimi düşünmüşdüm. Amma yanılmışammış… Yanıldığımı 1992-ci ildə İstanbula ilk dəfə gedəndə anladım. Boğaza gedəndə dəniz mehi və maviliyi həsrətimə anlam qatdı. O maviliyin arasında nənəmin gözlərini tapdım. Sanki uzun zamandır onları yenidən tapmış kimi hiss edirəm. O gündən bu yana düz əlli altı dəfə getdim İstanbula və əlli altı dəfə onun gözlərini tapdım. Əvvəllər olduğu kimi məni izlədiklərini və oxşadıqlarını hiss edirdim. Ona görə də İstanbula hər gedişimdə dostlarımdan uzaqlaşmağa imkan tapıb bir saat sadəcə nənəmin gözləriylə oturub danışmaq üçün möhtəşəm Boğazın kənarındakı çay bağçalarında otururam. İki çay sifariş edirəm, birini özümə, o biririni ona… Birini içirəm, o birini isə nənəmin gözləri və ruhu adına Boğaza tökürəm…

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.05.2026)