İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Teatr tariximizə bu ad qızıl hərflərlə yazılıb.

İllər ötsə də onun yaratdığı rollar unudulmur.

Və o, yaşayır, yaşayacaq.

Barat Həbib xan qızı Şəkinskaya 28 iyun 1914-cü ildə Şuşada bəyzadə ailəsində anadan olub. Anası Gövhər xanım Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin əmisi qızı olub. Atası Həbib xan 1920-ci il, aprelin 28-də bolşeviklər Bakını zəbt edərkən qaçaq düşüb. Beləcə, bolşevik işğalı onların xoşbəxt həyatına son qoyub.

Barat Şəkinskaya, hələ uşaq ikən 1920-ci ildə Şuşada göstərilən "Şəbih" tamaşasında Səkinə rolunda iştirak edib. O, ilk təhsilini Şuşada alıb.

1920-ci il avqustun 21-də anası uşaqları Barat, Səriyyə və Süleymanla birlikdə Şuşanı tərk edərək Ağdamın Göytəpə kəndinə gediblər. 1923-cü ildə isə Gəncəyə köçüblər. Həmin il sentyabrın 1-də Barat Gəncədəki 2 saylı, birinci dərəcəli qız məktəbində dərsə başlayıb. 1927-ci ildə Gəncədə pedaqoji məktəbə qəbul olunub. Həm məktəbin, həm də şəhərin müxtəlif dram dərnəklərində həvəskar aktrisa kimi çıxış etməyə başlayıb.

1929-cu il, sentyabrın 18-də Gəncə Həmkarlar ittifaqının "Fəhlə klubu"nda aktrisa ştatına götürülüb. 1930-cu il, iyunun 25-də Pedaqoji məktəbi bitirərək, Sərkər kənd məktəbinə müəllim göndərilib. Eyni zamanda, "Qadınlar klubu"nun, "İşçi klubu"nun və "Dəmiryolçular klubu"nun dram dərnəklərində həvəskar aktrisa kimi fəaliyyətini artırıb.

1933-cü il, yanvarın 7-də Gəncə Türk İşçi Teatrosunun truppasına aktrisa götürülüb. 1935-ci il, fevralın 23-də Lavrenti Beriya adına Gəncə Dövlət Dram Teatrından işdən çıxıb tibb təhsili almaq məqsədi ilə Bakıya gəlib. 1935-ci il, sentyabrın 1-də Akademik Milli Dram Teatrının aktyor truppasına aktrisa qəbul olunub (O zaman teatr Məşədi Əzizbəyov adına Azərbaycan dövlət Dram Teatrı adlanırdı).

Yaradıcılığının əsas dövrü 1935-ci ildən etibarən Akademik Milli Dram Teatrı ilə bağlı olub. Barat Şəkinskaya həm də Azərbaycanın ilk travisti — oğlan rolları oynayan aktrisası olub. 1937-ci il yanvarın 14-də milli teatr tariximizə "Azərbaycan səhnəsinin Cülyettası" kimi şərəfli əbədiyyət səhifəsi yazıb. Onun Gəncə teatrında Kostya, Bakıda 1939-cu ildə oynadığı Napoleon obrazları yüksək bədii-estetik məziyyətləri ilə Azərbaycan teatrı tarixinə yazılıb.

1943-cü ildə Gəncəyə qayıtdıqdan sonra buradakı Dövlət teatrının yaradıcı kollektivinə üzv olub və Bahar ("Bahar") və Hürü ("Məhəbbət") rollarının ifaçısı olub. 1944-cü il, dekabrın 18-də Barat Şəkinskaya köçürmə yolu ilə Gəncə teatrından Akademik Milli Dram Teatrına keçib.

1956-cı il, iyulun 12-də Barat Şəkinskaya ərizə yazaraq məzuniyyətə gedib. Lakin məzuniyyətdən sonra işə qayıtmayaraq teatrdan çıxıb. Dörd il "Azərbaycanfilm" kinostudiyasında aktrisa, Filarmoniyada aparıcı, yenicə açılan televiziyada diktor işləyib. Daşkənddə keçirilən Beynəlxalq kino festivalı günlərində iştirak edib.

Aktrisa Moris Meterlinqin "Göy quş" (Tiltil), Şekspirin "Kral Lir" (Kardeliya), "Romeo va Cülyetta" (Cülyetta), "Otello" (Dezdemona), "On ikinci gecə" (Viola),"Polad qartal",(Şəfiqə),Şillerin "Məkr və məhəbbət" (Luiza), Karlo Haldoninin "Mehmanxana sahibəsi" (Mirandalina), Lope de Veqanın "Rəqs müəllimi" (Florela), Aleksandr Ostrovskinin "Günahsız müqəssirlər" (Kruçinina) pyeslərinin tamaşalarında əsas rolların ifaçısı olub.

Aktrisa çoxlu sayda uşaq rolları da oynayıb. Axırıncı dəfə o, uşaq rolunu 37 yaşında oynayıb. Bu, Məhəmmədhüseyn Təhmasibin "Çiçəklənən Arzular" pyesində 7-ci sinif şagirdi Nazlı rolu olub. "Azərbaycan səhnəsinin Cülyettası" deyə çağırılan Barat Şəkinskaya 1935-ci ildən xalq artisti Mustafa Mərdanovun təşəbbüsü ilə radio verilişlərinə cəlb olunub. Aktrisanın iştirak etdiyi "Arxip baba və Lyonka", "Ad günü", "Köhnə qala", "Çippolino", "Buratino", "Sirk gəlir" və onlarca bu səpkili tamaşalar Teleradio şirkətinin qızıl fondunda qorunub saxlanılıb.

Barat Şəkinskaya Azərbaycanın bir sıra məşhur, dillər əzbəri olan filmlərində maraqlı obrazlar canlandırıb. "Görüş" (1955), "O olmasın, bu olsun" (1956), "Qızmar günəş altında" (1957), "Kölgələr sürünür" (1958), "Qəribə əhvalat" (1960), "Telefonçu qız" (1962), "Azəri teatrının ustaları" (1966), "Evin kişisi (1978), "Onun bəlalı sevgisi" (1980), "Üzeyir ömrü" (1981) filmlərində Barat xanımın oynadığı rollar film tariximizin qiymətli incilərindəndir. Barat Şəkinskaya 23 yaşında,4 may 1940-cı ildə Azərbaycan Respublikasının Əməkdar artisti, 21 iyul 1949-cu ildə Xalq Artisti fəxri adlarına layiq görülüb.

Aktrisa “O olmasın, bu olsun”, “Görüş”, “Qızmar günəş altında” kimi məşhur filmlərə çəkilib. Ona ən çox uğur gətirən film isə “O olmasın, bu olsun” filmindəki qulluqçu Sənəm obrazı olub. Həmin filmin çəkilişləri zamanı Rüstəm bəy rolunu ifa edən Ağasadıq Gəraybəyli masanın üzərindəki stəkanı masaya çırpanda stəkanın qırıqları ətrafa səpələnib. Çəkiliş zamanı baş verən bu hadisədə şüşə qırıqları Barat xanımın əlini kəsib. Çəkilişdən sonra ona təcili yardım çağırılıb.

70-ci illərdə artıq yaşlandığını hiss edən aktrisa səhnəni tərk etməli olduğunu bilib və bu reallığı belə ifadə edib:

"Bir gün məşqdə idim. Məşq gedirdi. Bir də gördüm yuxu məni basdı. Möhkəm əsnədim. Çöndüm sağa baxdım, sola baxdım ki, məni görən olmadı ki? Öz-özümə dedim ki, hə Barat, səninki burada qurtardı"

Bu isə qızı Solmaz xanımın xatirəsidir:

“Anam təqaüdə çıxandan bir neçə il əvvəl kollektiv foto çəkilişi zamanı fotoqrafın naşılığı üzündən civəli lampanın işığı elə salınmışdı ki, bir neçə nəfərin sağlamlığına ziyan dəymişdi, anamın isə bir gözü qlaukoma oldu. Cərrahiyyə əməliyyatı elətdirib süni göz saldırmalı oldu. Xasiyyəti elə sadə idi ki, sonralar müsahibə almağa, süjet hazırlamağa gələn jurnalistlərə deyirdi ki, a bala, gözlə, qoy gedim gözümü taxım, gəlim. Ya da deyirdi ki, bu tərəfdən çəkməyin, o biri tərəfdən çəkin, qoy, tamaşaçılar təbii gözümü görsünlər. Demək istəyirəm ki, bunu özünə dərd eləməmişdi”

Xalq artisti Barat Şəkinskaya 14 yanvar 1999-cu ildə 84 yaşında dünyasını dəyişib. Bakıdakı İkinci Fəxri xiyabanda dəfn olunub.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.01.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

“Tofiq Kazımov çox haqsızlıq görmüşdü. Başqalarının sakit baxdığı bəzi məsələlərə o dözə bilmir, etirazını bildirirdi. Cəmiyyətdə gördüyü haqsızlıqlarla barışmazlığını tamaşalarında göstərirdi. Onun hər tamaşasında haqsızlığa qarşı üsyan vardı. Tofiq Kazımov bəzən onu düşündürən, narahat edən fikirlərinə həmdəm də tapmırdı. O, haqq carçısı idi”- Xalq artisti Fuad Poladov

Əhməd Tofiq Kazımov14 yanvar 1923-cü il  Bakıda şair Səmədmənsur Kazımovun və Yaxşı xanımın ailəsində doğulub. Dörd yaşı olanda atası dünyasını dəyişib. Atasından sonra heç kim onu Əhməd Tofiq adı ilə çağırmayıb, eləcə Tofiq deyiblər. Anası Yaxşı xanım ərinin əvvəlki həyat yoldaşından olan iki uşağını və öz uşaqlarını tək böyüdüb.

Müharibə illərində çoxlu qır-qızılı olan bir nəfər tutulacağını bildiyi üçün Tofiqgilin qapısının yanından keçəndə bir bağlama qızılı onların həyətindən içəri atıb. Tofiqin anası bağlamanı götürsə də müharibə bitənə qədər həmin əşyalara toxunmayıb.  Sonradan həmin adam onlara gəlib və ailə bağlamanı olduğu kimi ona qaytarıblar.

Kulis.az saytı yazır ki, Tofiqin uşaqlığı çətin dövrə, bolşeviklərin öz hakimiyyətini möhkəmləndirdiyi dövrə düşüb. Odur ki, anası Tofiqi həyətdən kənara buraxmır, gözündən qoymayıb. Zaman ötdükcə həmin həyət Tofiqin səhnəsinə çevrilib. Bəzilərinin quş uçurdub, ənzəli oynadıqları həyətdə Tofiq beş, altı uşağı başına yığaraq, kiçik səhnəciklər hazırlayıb, evdə anasının döşəkağlarından, örpəklərindən istifadə edib.l. Həmin uşaqların içərisində gələcəyin görkəmli şəxsiyyətlərindən birinə çevriləcək Mehdi Məmmədov da olub.

O, yeddiillik təhsilini aldıqdan sonra teatr məktəbini bitirib. Böyük Vətən müharibəsində iştirak edib. Döyüşlərdə yaralanaraq 1943-cü ildə qayıdıb və Gənc Tamaşaçılar Teatrında aktyor işləyib. Əyyub Abbasovun "Məlik Məmməd", Abdulla Şaiqin "Ana" dramlarının tamaşalarında Bulud və Əmrah rollarını oynayıb.

Azərbaycanda lirik-psixoloji teatr məktəbinin yaranması, inkişafı və formalaşması onun adı ilə bağlıdır. O, görkəmli teatr xadimi, şair Səməd Mənsurun oğludur. Səməd Mənsur Bakıda mövcud olan bir sıra mədəni-maarif cəmiyyətləri (məsələn, "Nicat", "Səfa") teatr truppalarının rəhbərlərindən olub.

Tofiq Kazımov 1951–1952-ci illərdə Moskvada ali rejissorluq təhsili alıb. Sağlam yenilik və müasirlik ruhuna malik olan Tofiq Kazımovun Akademik Milli Dram teatrında baş rejissor kimi Şekspirin "Hamlet", İlyas Əfəndiyevin "Sən həmişə mənimləsən", "Unuda bilmirəm", "Məhv olmuş gündəliklər", Cəlil Məmmədquluzadənin "Ölülər", Cəfər Cabbarlının "Aydın", Məmməd Səid Ordubadinin "Qılınc və qələm", Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin "Pəri cadu" və s. əsərləri tamaşaya hazırlayıb.

Yaradıcılıq üslubunda dönüş kimi qiymətləndirilən "Sən həmişə mənimləsən" ilə Milli Dram Teatrında lirik-psixoloji janrın bünövrəsi qoyulub "Sən həmişə mənimləsən"dən sonra "Yalan" (1965), "Ölülər" (1966), "Sənsiz" (1967), "Hamlet" (1968) kimi dolğun tamaşalar Azərbaycan səhnəsini rövnəqləndirib.

Rejissor işi bütövlükdə realist monumentallığı və fəlsəfi dərinliyə geniş meydan açması ilə səciyyələnən Mehdi Məmmədovun Milli Dram Teatrında quruluş verdiyi ilk işi 1946-cı ildə Şekspirin "On ikinci gecə" komediyasının tamaşası olub.

 Müəyyən fasilələrlə bu sənət ocağında Cəfər Cabbarlının "Yaşar", Lope de Veqanın "Rəqs müəllimi", Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin "Dağılan tifaq", Nikolay Qoqolun "Müfəttiş", Karlo Haldoninin "Mehmanxana sahibəsi", Nəcəf bəy Vəzirovun "Yağışdan çıxdıq, yağmura düşdük" əsərlərinə müxtəlif janrlarda səhnə həyatı verib.

1945–1951-ci illərdə Moskvada Ümumittifaq Teatr Sənəti İnstitutunda rejissor təhsili alıb. Tələbə ikən Ağdam Dövlət Dram Teatrında Həsən Qasımovun "Kür sahilində" pyesini tamaşaya hazırlayıb. 1951-ci ildə Akademik Milli Dram Teatrında diplom tamaşası kimi Hüseyn Muxtarovun "Ailə namusu" ("Allanın ailəsi") pyesinə səhnə quruluşu verib. 1952-ci il aprelin 25-də Gənc Tamaşaçılar Teatrına baş rejissor göndərilib, ancaq burada tamaşa hazırlamayıb.

 Elə həmin il oktyabrın 1-də Akademik teatra rejissor götürülüb. 1964-cü il martın 16-da bu teatra baş rejissor təyin olunub. 1958-ci ildə kinostudiyaya işə qəbul olunaraq "Azərbaycanfilm"də çəkilən "Səhər" kinolentində ikinci rejissor kimi çalışıb. Elə həmin il rus dram teatrında Ənvər Məmmədxanlının "Şərqin səhəri" pyesini tamaşaya hazırlayıb. 1960-cı ildə kinostudiyadan çıxaraq yenidən Akademik teatra quruluşçu rejissor götürülüb.

Tofiq Kazımov 1960-cı ildə Musiqili Komediya Teatrında Tofiq Quliyevin "Qızıl axtaranlar" (dramaturq: Həsən Seyidbəyli) operettasma quruluş verib. Naxçıvan teatrında Məmmədəli Tarverdiyevin "Kölgəli dağ" (1964), Quba teatrında Rza Şahvələdin "Qız qalası" (1961), Şıxəli Qurbanovun "Əcəb işə düşdük" (1963), Gəncə teatrında Altay Məmmədovun "Yadındamı" (1969) dramlarına quruluş verib.

Tofiq Kazımov uzun illər teatr institutunda aktyor və rejissor sənətindən dərs deyib. Xalq artistləri Ağasadıq Gəraybəyli, Məmmədəli Vəlixanlı, Kazım Ziya, Əliağa Ağayev (Zəfər Nemətovla birgə), İsmayıl Osmanlı barədə monoqrafiyalar yazıb. "Çağırış", "İşıqlı yollarda", "Şəfəq", "Qoçaq Polad" və digər pyeslərin müəllifidir. Mətbuatda teatr sənətinə, müxtəlif tamaşalara aid resenziya və məqalələrlə çıxış edib.

Baş rejissor kimi Akademik teatrda Vilyam Şekspirin "Antoni və Kleopatra" (1964), "Hamlet" (1968), "Fırtına" (1974), İlyas Əfəndiyevin "Sən həmişə mənimləsən" (1964), "Unuda bilmirəm" (1968), "Məhv olmuş gündəliklər" (1969), "Bağlardan gələn səs" (1975), Cəlil Məmmədquluzadənin "Ölülər" (1966), Şıxəli Qurbanovun "Sənsiz" (1967), Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin "Pəri cadu" (1969), Branislav Nuşiçin "Nazirin xanımı" (1970), Sabit Rəhmanın "Yalan" (1965) pyeslərini tamaşaya hazırlayıb.

Mükafatları

- "İgidliyə görə" medalı

- "Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi" fəxri adı

- M. F. Axundov adına Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı ("Antoni və Kleopatra" (Uilyam Şekspir) tamaşasına görə)

- "Azərbaycan SSR xalq artisti" fəxri adı

Tofiq Kazımov 1980-ci il avqust ayının 2-də avtomobil qəzasında həlak olub. Bakıda II Fəxri Xiyabanda dəfn olunub. Ölümündən sonra onun gizli kitabçasını tapıblar. Tofiq Kazımov ora sanki öz həyatını əks etdirən bu sözləri yazıb: “İstedad tənhalığa məhkumdur”

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.01.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bu gün "Bozbaş pictures" TV proqramında canlandırdığı Fəlakət obrazı ilə məşhurlaşan Elşən Orucovun doğum günüdür.

Əslən Füzuli rayonundan olan Elşən Orucov 1985-ci il yanvarın 14-də Bakı şəhərində dünyaya gəlib. ADMİU-nun Teatr və kino aktyorluğu fakültəsini bitirib. 2005-ci ildən Azad Azərbaycan TV-nin əməkdaşıdır. "Bozbash Pictures"də yaratdığı Fəlakət obrazının "Əla, əla", "Onu maa neçiyə verərsən?" ifadələri hər kəsin dilindədir. Düzdür, etiraf edək ki, bir qədər dayaz gülüşdür, buna yumor demək də olmur, bununla belə, kütlə üçün "Bozbash Pictures" dönəmi gülüşün kulminasiya dönəmi olubdur, danmaq mümkün də deyil bunu.

Elşən Orucov ATV telekanalında gedən Bozbash Pictures verlişində 2011-ci ildən etibarən Daşqınov Fəlakət Sunami oğlu rolunda çıxış etməyə başlayıb. Daha sonra həmin verlişdə Şəmi (İlkin Həsəni) və Şöşü (Ramil Babayev) obrazlarından daha çox populyarlıq qazanmağa başlayıb. Beləliklə, tez bir zamanda həm internet üzərindən həm də televiziyada fenomenə çevrilib.

Fəlakət obrazında ifadə edilən sözlərin hamısı Elşən Orucova məxsusdur. Bundan əvvəl, Elşən Orucov layihəyə yeni başlayanda 2011-ci ildə türk obrazını canlandırıb. İki il bu şəkildə davam edib. Ondan sonra mədəni insan obrazını canlandırıb. Sonra müəyyən səbəblərdən, obraz dəyişdirilib.

Fəlakət iki il adsız olub. Bu ad İlkin Həsənli tərəfindən verilib. 2013-cü ildə çəkilişlərin birində İlkin Şəmi obrazını yaradarkən təsadüfən Elşən Orucova Fəlakət dedi və o gündən etibarən obraz Fəlakət adlanıb. Lakin ondan öncə Fəlakətə "Əla, Əla" deyiblər.

2018-ci ildə öz yaratdığı obrazını, milyonlara sevdirən aktyor Elşən Orucovun təqdimatında "Fəlakət" Bədii Filmi tamaşaçılara təqdim olunub. 2018-ci ildə aktyor  "Tayson" filminə dəvət alıb və həmin filmdə ciddi obrazı canlandırıb.

2019-cu ildə "Fəlidən doğru xəbər" adlanan verilişi ilə YouTube-da fəaliyyətə başlayıb, sonradan "Fəlidən doğru xəbər"in növbəti yayımları 2020-ci ildə Xəzər TV kanalında yayımlanmağa başlayıb

TV layihələri

- Bozbash Pictures (2011–2019)

- Ay brilliant (film, 2015)

- Axırıncı yol (film, 2016)

- Stalinin başı (film, 2017)

- Palata 106 (film, 2016)

- Bir xalanın sirri (film, 2018)

- "Fəlakət" (film, 2018)

- "Tayson" (film, 2018)

- Bombaltı (film, 2019)

- "Fəlidən Doğru Xəbər" (2019—h.h.)

- Çırak 05 (film 2024)

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.01.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bu dəfə sizə varlı tacir oğlu olduğuna görə Azərbaycan Dövlət Universitetinin Şərq ədəbiyyatı fakültəsindən xaric edilən Almas İldırımdan söhbət açacam. Sonrakı taleyi isə lap acınacaqlı olub...

Milli istiqlal poeziyamızın ən duyğusal, parlaq və səmimi simalarından biri, həyatı ictimai-siyasi tufanlardan, burulğanlardan, fırtınalardan keçən, məşəqqətlərin girdabına atıldıqca vətən eşqi, yurd sevgisi sönmək bilməyən, hiss və duyğuların "boğulmayan səs"inə, müqtədir carçısına çevrilən Almas İldırım 1907-ci il mart ayının 25-də Bakının Qala kəndində anadan olub.

1928-ci ildə şeirlərində ifadə olunan millətçi ismarıclarına görə Dağıstana sürgün olunub.  Sürgündə "Dağlardan xatirələr", "Ləzgi elləri", "Krımda axşamlar", "Səlimxan" və "Günah kimdədir?" adlı şeirlərini yazıb. 1930-cu ildə Bakıya qayıdıb "Dağlar səslənərkən" şeirlər məcmuəsini nəşr etdirib. Lakin kitab senzuradan keçməyib, şairin Azərbaycan Yazıçılar Birliyindən qovulmasına səbəb olub.

 Bu dəfə o Türkmənistana sürgün edilib. Orada bir müddət məktəb direktoru vəzifəsində çalışıb. Azərbaycandan Aşqabada göndərilən bir QRU (sonradan KQB, red.) agenti Əkbər Ruhiöz müşahidələri əsasında belə nəticəyə gəlib ki, "Almas İldırım ideolojimiz üçün zərərli bir insandır…". Bundan sonra Türkmənistanda qalmaq onun üçün təhlükəli olub.

1933-cü ilin iyun ayında o, yenicə evləndiyi Zivər xanımı və üç aylıq körpəsi Azəri də götürüb İrana doğru istiqamət alan qaçaqçı bir dəvə karvanına qoşulub. Sərhəd gözətçilərinin və gömrük məmurlarının gözünə görünməmək üçün ən çətin cığırlarla sıldırım qayalar ötüb, uca dağlar aşdıqdan sonra böyük məşəqqətlə İrana çatıblar, dərhal həbs olunub.

25 gün həbsxanada qalıb. Onu bolşevik casusu hesab edərək işgəncə veriblər, istədikləri məlumatı qoparmaq üçün sinəsinə qədər soyuq suyun içərisində saxlayıblar. Bu işgəncə şairin səhhətində dərin izlər qoyub. O, sağalmaz böyrək xəstəliyinə mübtəla olub. Nəhayət, azad edilib Məşhəd şəhərinə göndərilib.

Burada ürəyincə iş tapa bilməyib və  çox yoxsul, acınacaqlı həyat sürüb. Burada qala bilməyib tezliklə Türkiyəyə gedib və 1934-cü ildə  qardaş ölkənin vətəndaşlığına qəbul edilib. O, burada  katibliklə, kargüzarlıqla məşğul olur, ibtidai məktəbdə dərs deyib. Ömrünün təqribən 12 ilini isə o, yaradıcılığını davam etdirməklə yanaşı müxtəlif bölgələrdə bucaq müdirliyində (qəsəbə bələdiyyəsində) çalışıb.

1952-ci ilin 14 yanvarında böyrək xəstəliyindən vəfat edən Almas İldırımın Azər, Araz, Orxan və Bakıxan adlı dörd oğlu olub. Bakının Şüvəlan kəndində Almas İldırımın adını daşıyan küçə vardır. Vətən həsrəti, qəribliyin hüznü onun demək olar ki, bütün əsərlərinin aparıcı mövzusunu təşkil edib. O, Türkiyədəki on yeddi illik həyatında jurnal və məcmuələrdə, qəzetlərdə milli şeirlərini nəşr etdirib milliyətçi və istiqlalçı şair kimi tanınıb.

 1954-cü il sentyabrın 18-də Azərbaycan SSR-in yeni daxili işlər naziri Quskov Azərbaycan KP MK-nın birinci katibi Mir Teymur Yaqubova məktub göndərərək kitabxanalarda siyasi cəhətdən ziyanlı kitabların olması haqda məlumat verərək onların dərhal yığışdırılmasını təklif edib. 1954-cü il oktyabrın 9-da qəbul edilən qərara əsasən araslarında onun da olduğu 21 müəllifin kitabları kitabxanalardan yığışdırılıb.

Kitabları

1. Seçilmiş əsərləri

2. Qara dastan (şeir və poemalar)

3. Azərbaycanın didərgin salınmış övladı şair Almas İldırımın şeirləriylə. Tərtib edəni və ön sözün müəllifi Hacı Hacıyev

4. Azərbaycan mahnıları

 Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.01.2026)

Fatimə Məmmədova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Musiqi insan həyatında təkcə səs və ahəngdən ibarət deyil. O, bəzən insanın deməyə cəsarət etmədiyi hisslərin dilinə çevrilir, bəzən də cəmiyyətin aynası olur. Musiqi insanı düşündürür, sakitləşdirir, dəyişdirir və istiqamət verir. Elə buna görə də musiqi yalnız əyləncə vasitəsi kimi deyil, dərin mənası və təsir gücü olan bir sənət növü kimi qəbul edilməlidir.

Bu sənətə elmi yanaşan, onu tədqiq edən və gələcək nəsillərə ötürən insanlar isə musiqinin cəmiyyətdəki rolunun formalaşmasında mühüm yer tutur. Musiqinin mahiyyətini, insan həyatına təsirini və bu sahədə görülən işləri daha dərindən anlamaq üçün peşəkar musiqişünasların fikirləri xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Bu günkü müsahibimiz musiqişünas-pedaqoq, Azərbaycan Respublikasının əməkdar incəsənət xadimi, sənətşünaslıq üzrə fəlsəfə doktoru, Azərbaycan Milli Konservatoriyasının professoru və  elmi işlər üzrə prorektoru Lalə Hüseynovadır.  O,  “Ədəbiyyat və İncəsənət” portalına musiqinin elmi əsasları, cəmiyyətlə əlaqəsi, həmçinin görkəmli bəstəkar "Aqşin Əlizadən Publisistik irs" kitabı, yaradıcılığı barədə fikirlərini  bölüşüb.

– Musiqinin sizin həyatınızdakı rolu nədən ibarətdir?

– Musiqi, təbii ki, hamının həyatında böyük rol oynayır. Zənnimcə, onu sevməyən, onunla təmasda olmayan insan yoxdur. Amma musiqini özünə sənət seçənlər üçün bu, həm də bir həyat yoludur, bir məsləkdir, bir işdir, gündəlik və daim məşğul olduğum bir fəaliyyətdir. Ona görə də təbii ki, mənim həyatımda onun rolu və çəkisi çox böyükdür. Mən uşaq vaxtından bu sahəyə gəlmişəm. Təxminən 4–5 yaşımdan musiqi ilə məşğul olmağa başlamışam və həyatım boyu peşəkar musiqi təhsili alaraq yetişmişəm. Mən daha çox musiqi elmi ilə məşğul oluram, musiqi maarifçisi kimi, musiqinin təbliğatçısı kimi də fəaliyyət göstərmişəm. Ona görə də bu, doğrudan da həyatımın çox vacib hissəsini təşkil edir. İndi də çalışıram ki, bu sənətin bütün ağırlığını dərk edərək əlimdən gələni əsirgəməyim. Çünki musiqi incəsənətin vacib növlərindən biridir və onun tədrisi də böyük əhəmiyyət kəsb edir.

– Siz həm də müəllim və tədqiqatçısınız. Bu fəaliyyətlər musiqiyə baxışınızı necə formalaşdırır?

– Mən həm də bir müəlliməm, elmi araşdırmalarımı davam etdirməyə çalışıram və hər dəfə özüm üçün bir sıra maraqlı məqamları kəşf edirəm. Musiqişünas kimi fəaliyyət göstərmək üçün bütün sənət növlərində olduğu kimi, ilk növbədə dürüstlük lazımdır. Geniş dünyagörüşü mütləq vacibdir. “Sadəcə sən musiqini öyrən və digər məsələlərdən xəbərin olmasın” – belə demək qətiyyən olmaz. Bu gün bütün sənət növləri bir-biri ilə inteqrasiya olunur.

– Musiqi ilə həyat arasındakı əlaqəni necə izah edərdiniz?

– Ümumiyyətlə, istənilən incəsənət növünün əsasında həyatın qanunları dayanır. Həyatın qanunlarını bilməsən, musiqi sənətinin də qanunauyğunluqlarını dərk edə bilməzsən. Ona görə də musiqi antropologiyası, musiqi sosiologiyası mövcuddur. Yəni musiqinin həyatımızda rolu, onun ictimai və ümumi əsasları çox geniş və dərindən öyrənilir. Çünki musiqi insanlara təsir edən ən böyük vasitələrdən biridir və bundan hər mənada istifadə olunur. Bunu bilmək lazımdır, bu qanunları dərk etmək lazımdır və musiqinin insan həyatındakı rolunu aydın anlayaraq bu istiqamətdə addımlar atmaq vacibdir. Musiqi sadəcə bir sənət növü deyil. Çoxları üçün bu, əyləncə kimi qəbul olunur, lakin bu qətiyyən belə deyil. Bunu dərk etmək və musiqiyə ciddi münasibət bəsləmək lazımdır.

– Aqşin Əlizadə və ona həsr etdiyiniz kitab barədə nə deyə bilərsiniz?

– Aqşin Əlizadə bir çox musiqişünaslar və bəstəkarlar üçün müəllim olub. Həqiqətən də böyük şəxsiyyət idi. Son dərəcə maraqlı bəstəkar idi, Azərbaycan musiqisində öz üslubunu, öz izini qoymuş qüdrətli bir sənətkar olub. Mən Aqşin müəllimin tələbəsi olmuşam, onun rəhbərliyi altında işləmişəm. Bu insanın istedadı, qabiliyyəti və dünyanı görmək bacarığı çox böyük idi. Biz hər birimiz onun yaradıcılığından təsirlənmişik. Ona görə də bu kitabı hazırlayarkən onun böyük irsinə sanki bir daha baş vurdum. Onun haqqında deyilənlər, öz yazdıqları, müsahibələri – bu barədə nə varsa, hamısını bir kitabda cəmləşdirməyə çalışdım.

Çox xoşbəxtəm ki, bu iş Aqşin müəllimin sağlığında həyata keçdi. O, bu kitabın ərsəyə gəlməsinə çox böyük maraq göstərirdi. Çünki onun haqqında yazılanlar və deyilənlər bir kitab halında toplanmış oldu. Aqşin müəllimin yaradıcılığını öyrənmək istəyənlər üçün bu, çox gözəl bir vəsait və mənbədir. Biz bir-iki il öncə də onun haqqında xatirələr toplusu hazırlamışdıq, çünki onun tələbələri çox idi və hamısı yaradıcılığına böyük dəyər verirdi.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.01.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı “Hekayə saatı” rubrikasında sizlərə Qaratel Azərinin “Vətənim - Kəbə evim” hekayəsini təqdim edir.

İstədim şəhidlərimizin qanı, qazilərimizin canı bahasına alınmış kəndimizə gedəm. Həsrətdən ürəyi neçə yerə parçalanan bir övlad kimi… Müəyyən səbəblərə görə maşınla getməyə elə də çox icazə verilmirdi. Fikirləşdim ki, insanlarımız uzaq keçmişdə Kəbə yolunu necə atla, ulaqla, piyada gedib arzularına çatıblarsa, bəlkə mən də elə gedim. Amma o gedənlərin bəziləri Kəbə evinə çatmadan yollarda dünyalarını dəyişiblərmiş. Deyilirmiş ki, arzulanan yolda ölüm də Kəbəyə çatmaq, onu görmək kimidir. Mən də belə fikirləşib yola düzəldim öz Kəbə evimə. Doğulub-böyüdüyüm vətənimə getdim, amma xəyalda.

Çatdım kəndimizə. Yol boyu hara baxdımsa, cavan heç nə görmədim. Dağlar, daşlar kiçilmiş, yaşa dolmuşdu. Torpaq iyrənc düşmən təpiyinin altında elə əzilib heydən düşmüşdü ki, nəfəs aldığı bilinmirdi. Vahimə məni bürüdü. Axır, uzun həsrətdən sonra torpaqla qucaqlaşıb hönkürtü ilə “dəli bir ağlamaq keçdi könlümdən” ki, içim boşalsın, azca da olsa gəncliyimə qayıdım.

Üzümü qocalıb kiçilmiş, gözləri görməyən, qulaqları eşitməyən ulu dağlarımıza tutub var gücümlə qışqırmağa başladım:

— Eheyyy, dağlar, siz mənə cavab verin heç olmasa!

İstəyirəm torpağı qucaqlayım, öpüm ki, gəlmişəm! Ayağımın altında torpaq zəif bir təkanla titrədi. Gözlərini güclə aça bildi. O gözlərin quyuya dönmüş dərinliyində yaş gördüm.

Bundan artıq gücü qalmamışdı. Əyildim öpüm, qucaqlayım və soruşum. Baxdım ki, onun nə qolları, nə də ayaqları var. Xışıltı ilə eşidilən quru nəfəsi qalmışdı. Üzümü yenə dağlara tutub dəli bir səslə qışqırdım, soruşdum və ora-bura qaçdım…

Dağlar, yaylağım hanı?

Humay bulağım hanı?

Bircə gün çoban odum,

Söylə, çomağım hanı?

Bağım hanı, bar hanı?

Dizə çıxan qar hanı?

Adımı xan çinara

Bəs yazan o yar hanı?

Yol hanı, iriz hanı?

Gəyən adlı düz hanı?

Ocaq çatdım, isitmir,

Tüstüsü var, köz hanı?

Daş hanı, kəsək hanı?

Qapı yox, döysək hanı?

Bir vaxt burda evimiz

Vardı, de, gəlsək, hanı?

Hayqırtım torpağın qulağına güclə də olsa çatmışdı. Tərpəşdi, ağlamaq istədi, səsi çıxmadı. Səsimdən tanımışdı deyəsən. İşarə ilə məni başa saldı: Kəbənə çatmısan. Bu dəfə bir az bərk silkələndi. Dərindən köks ötürdü. Hiss etdim ki, ağlayır, amma səsi çıxmır. Otuz ildir hönkürtü ilə ağlayıb, səsinə bir səs verən, onu sakitləşdirən bircə doğması qalmayıb onunla.

Asta-asta ürək döyüntüsünü eşidirdim. Mən də o səssiz hönkürtüyə qoşuldum və bir bayatı deyib onu qucaqladım:

Əzizim, elə sarı,

Yaramı elə sarı.

Ölsəm, yönüm qibləyə,

Çevirin elə sarı.

Və sinəsinin üstündə əbədi Vətənimə getdim…

Kəbə evimdən!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.01.2026)

Nail Zeyniyev, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bu sual qlobal ədəbiyyatşünaslığın fundamental problemlərindən biridir və Azərbaycanda xüsusilə kəskin şəkildə özünü göstərir. Virginia Woolf 1929-cu ildə "Özünə məxsus otaq" əsərində qadın yazıçıların problemlərini təhlil edəndə qeyd edirdi ki, qadının yaratdıqca ən böyük əngəli maddi və mənəvi asılılıqdır.

Azərbaycan ədəbiyyat tarixinə baxanda görürük ki, qadın yazıçıların sayı çox azdır və onlar da əksər hallarda "qadın ədəbiyyatı" kimi ayrıca, marjinal kateqoriyaya salınır. Nigar Rəfibəyli, Mirvarid Dilbazi - onlar öz dövrünün parlaq sənətkarlarıdırlar, amma ədəbiyyat tarixində onlara ayrılan yer nə qədərdir? Birinci səbəb: patriarxal mədəniyyət. Azərbaycan cəmiyyətində qadından əvvəla ailə ocağına, ana və həyat yoldaşı roluna diqqət göstərmək gözlənilir. Yazıçı olmaq, özünü ictimai aləmdə təsdiq etmək uzun müddət "uyğunsuz" hesab olunurdu. Qadın yazıçı öz yolunu açmaq üçün iki qat çox mübarizə aparmalı idi həm sənətkar kimi, həm də qadın kimi.

İkinci səbəb: təhsil və imkanlara çıxış. Uzun müddət qadınların ali təhsil alması məhdud idi. Ədəbi mühitə, nəşriyyatlara, redaksiyalara çıxış kişilərin inhisarında idi. Qadınlar bu şəbəkələrdən kənarda qalırdılar.

Üçüncü səbəb: ədəbi kanon və dəyərləndirmə meyarları. Ədəbiyyat tarixi əsasən kişilər tərəfindən yazılıb və kişi sənətkarları önə çəkilib. Qadın yazıçıların əsərləri "şəxsi", "emosional", "kiçik mövzular haqqında" kimi səciyyələndirilir, kişi yazıçıların əsərləri isə "universal", "fəlsəfi", "böyük" hesab olunur.

Dördüncü səbəb: müasir media və tanınmışlıq mexanizmləri. Ədəbi mükafatlar, festivallar, antologiyalar daha çox kişi yazıçıları təbliğ edir. Təşkilati strukturlarda qadınların təmsil olunması azdır.

Amma mənzərə tədricən dəyişir. Müasir Azərbaycan ədəbiyyatında güclü qadın səsləri var. Problem təkcə yazmaq imkanı deyil, həm də tanınmaq, qiymətləndirilmək imkanıdır. Və bu, sistemli dəyişiklik tələb edir təhsildə, tənqiddə, nəşriyyatçılıqda, mediada.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.01.2026)