Xanım Aydın, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 Bakı bulvarına və Filarmoniya bağının yaşıl ətəyinə baxan bu möhtəşəm bina — De Burun Sarayı şəhərin yaddaşında neft qızıl əsrinin parlaq simvoludur. Bir milyonçunun zövqünün məhsulu olan bu saray XIX əsrin Bakısının mədəni yüksəlişinin hekayəsidir.

Bir milyonçunun arzusu

 1888-ci ilin fevralında Bakı neft maqnatı, “Kaspi Tərəfdaşlığı” Səhmdar Cəmiyyətinin təsisçisi Lev de Bur, şəhərin mərkəzində öz ailəsi üçün ikimərtəbəli daş saray tikdirmək qərarına gəlir. O dövrdə Bakı artıq neftin paytaxtına çevrilmişdi, yeni burjua sinfi Avropa üslubunda möhtəşəm binalar ucaldırdı.

 18 aprel 1888-ci ildə Şəhər Şurası ona Sadovaya küçəsində (indiki Niyazi küçəsi) torpaq sahəsi ayırır. Layihənin planını məşhur şəhər memarı Nikolay fon der Nonne hazırlayır. O, bina tikintisində bir yenilik etmək istəyir.  İnşa etdiyi həmin bu saray tipli bina memarın plastik vasitələrdən fəal istifadə etməklə həcmi-fəza həllinin həyata keçirilməsində ilk və sonuncu cəhdidir.

 Çünki tale Lev de Burun arzusunu tamamlamağa imkan vermədi. 1889-cu ildə, sarayın özülü yeni qoyulmuşkən, o vəfat edir. Onun varisləri tikintini 16 000 rubla “Kaspi Tərəfdaşlığı” Cəmiyyətinə satırlar. Beləcə, bina şəxsi saraydan korporativ iqamətgaha çevrilir. Lakin buna baxmayaraq, onun memarlıq təntənəsi azalmır, əksinə daha da genişlənir.

 Neft imperiyasının evi

 "Kaspi Tərəfdaşılığı" Cəmiyyətinin sarayının inşa tarixinin 1891-1893-cü illər olduğu qeyd edilsə də, yekunlaşma işləri 1895-ci ilə qədər davam edir və artıq sarayın fasadında “KT” – “Kaspi Tərəfdaşlığı” abreviaturası olan medalyon parıldayır. Həmin il Cəmiyyətin həmtəsisçisi olan S.İ.Bağırov da dünyasını dəyişir və onu, köməkçisi Pavel Qukasov əvəz edir. 1896-cı ildə qardaşı Arşak Qukasov, 1898-ci ildə isə Pavel Qukasov da ailəsi ilə birgə bu saraya köçür. Nəticədə bina həm idarə ofisi, həm neft baronlarının evinə çevrilir, burada qəbullar keçirilir, Avropa musiqisi səslənirdi. Sadovaya küçəsinə baxan eyvanlardan isə Mixaylovski bağının (indiki Filarmoniya bağı) mənzərəsi görünən saraydakı bu ihtişam da çox çəkmir.

 1918-ci ilin qarmaqarışıq günlərində Bakı uğrunda mübarizələr gedərkən, sarayda artıq İngilis komandanlığının qərargahı yerləşirdi. General Vilyam Tomsonun ordusu məhz bu binada qərarlarını verir, eyni zamanda Qukasovlar ailəsi hələ də burada yaşayırdı, yəni saray, bir növ, tarix səhnəsində fərqli rollara girirdi.

 İnqilab və yeni sahiblər

 1920-ci ildə Qırmızı Ordu Bakıya daxil olduqda, saray artıq yeni bir dövrə qədəm qoydu. Burada Nəriman Nərimanovun rəhbərlik etdiyi Xalq Komissarları Şurası yerləşdirildi, ikinci mərtəbədə isə onun ailəsi məskunlaşdı. Sarayın qonaq zalları bu dəfə inqilab iclaslarına ev sahibliyi edirdi.

 1930-cu illərdə sarayda DTK-nın birinci katibi Mircəfər Bağırovun ailəsi yaşamağa başladı. Onun təşəbbüsü ilə binada kiçik yenidənqurma aparıldı, sarayın sol tərəfində isə Nərimanov bağı salındı. 1951-ci ildə Bağırov bu görkəmli binanı Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyinə bağışlayır. Və o gündən bina muzeyin birinci korpusu kimi fəaliyyətə başlayır.

Memarlıq möcüzəsi: Bakının üçölçülü binası

 Nikolay fon der Nonne De Burun Sarayında Bakı memarlığında ilk dəfə olaraq həcmli-faza həllini cəsarətlə tətbiq etmişdi. O dövrdə şəhərin binaları adətən düz, ikiölçülü fasadlardan ibarət idi. De Burun Sarayında isə memar portiklər, rizalitlər, sütunlar və balkonlarla oynayaraq binaya “tərpənən” forma qazandırmışdı. Bu, Bakıda müstəvi ölçülü tikililər arasında üçölçülü yeganə tarixi binadır.     

 Barokko üslubunda işlənmiş fasadın plastikasında ionik və korinf sütunları, yarımçevrəvi pəncərələr, üçbucaqlı frontonlar və dekorativ günbəz bir-birini tamamlayır. Giriş hissəsindəki portiklər binaya teatr səhnəsi havası verir, güclü rustovka daş fonunda isə yüngül sütunlar sanki rəqs edir.

 Binanın planı da maraqlıdır: otaqlar anfilada sistemi ilə bir-birinə bağlanır, pəncərələr gün işığı ilə doludur, mərkəzi mərmər pilləkən ikinci mərtəbədəki zəngin interyerlərə aparır.

 İnteryerlərdə Venesiya güzgüləri, korinf sütunları, tağlı keçidlər və şərqsayağı bəzəklər birləşərək zərif bir harmoniya yaradır. Memar yerli memarlıq ənənəsinə hörmət əlaməti olaraq bir otağı şərq üslubunda tərtib etmişdi — bu, sonradan Bakı milyonçularının evlərində də təkrarlanacaq bir ənənənin başlanğıcı oldu.

Unudulmadı, yenidən doğuldu

 2014-2018-ci illərdə De Burun Sarayında İtaliya və Azərbaycan mütəxəssislərinin iştirakı ilə geniş bərpa-təmir işləri aparıldı. Divarlardakı yeddi qat boya xüsusi texnologiya ilə təmizlənərək orijinal rəng qatına qədər açıldı, tavan freskaları, qapılar və mərmər pilləkənlər ilkin görünüşünə qaytarıldı.

 Bina yalnız qorunmadı, həm də müasir texnologiyalarla təchiz olundu, seysmik davamlılığı artırıldı. Bu gün muzeyin zalları Avropa, Rusiya, İran və Azərbaycan incəsənətinin nadir nümunələri ilə zəngindir. Amma qeyd etmək lazımdır ki, bu sənət əsərlərinin fonunda ən gözəl ekspozisiya elə binanın özüdür.

Bakının simvolik sarayı

 De Burun Sarayını ziyarət edənlər onun barokko təntənəsi ilə Şərq memarlığının poetikasını bir arada hiss edirlər. Bu bina Bakının neft bumu dövründən bu günə qədər bütün siyasi və mədəni mərhələlərini son dərəcə alicənablıq və kübarlıqla müşahidə edib. Bu saray bir zamanlar Lev de Burun şəxsi arzusu idi, sonra neft imperiyasının mərkəzinə çevrildi, daha sonra inqilab hökumətinə, nəhayət, xalqın muzeyinə. Saray bu gün də öz missiyasını tarixlə sənəti birləşdirən canlı mədəniyyət məkanı kimi davam etdirir.

 “Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.03.2026)

Səbinə Yusif, “Ədəbiyyat və incəsənət”

O küskün xatirələr,

Susacaq dinməyəcək,

Bahar dönəcək yenə,

Bu sevgi dönməyəcək.

Unudaram hər şeyi,

Unuduram mən səni.

Ürəyim dözməz ancaq,

Özgəylə görsəm səni.

"Qazax" Xeyriyyə İctimai Birliyinin təşkilatçılığı ilə Atatürk Mərkəzində xalqın şairi, 1970-80-ci illərin ən populyar şairi Nüsrət Kəsəmənlinin 80 illik yubileyi tədbiri keçirildi. Tədbirdə ziyalılar, şairin dostları, sənət adamları, media nümayəndələri iştirak edirdilər.

Çıxış edən natiqlər Nüsrət Kəsəmənli poeziyasında Vətən, yurd sevgisinin yer aldığına baxmayaraq, onu daha çox məhəbbət şeirləri ilə yaddaşlarda yer aldığını vurğuladılar. Nüsrət Kəsəmənli hər yerdə gözəllik tapırdı. Bu da onun qəlbinin böyüklüyü idi. Qazaxda böyüyüb, Bakıda yaşayıb, Təbrizdə vəfat edən şairin ölümündə də böyük Vətən sevgisi, o taylı-bu taylı Azərbaycan sevgisi özünü aydın göstərir.

Nüsrət Kəsəmənli həm də gənc şairlərə hər zaman diqqət və qayğı göstərib. Onların istedadını yüksək qiymətləndirib.

Tədbiri giriş sözü ilə yazıçı-publisist Ramiz Göyüşov açaraq, Nüsrət Kəsəmənlinin yaradıcılığı haqqında ətraflı məlumat verdi. Ramiz Göyüşov ilk olaraq sözü "Qazax" Xeyriyyə İctimai Birliyi İdarə heyətinin sədri professor İlham Pirməmmədova verdi. İlham Pirməmmədov Nüsrət Kəsəmənli haqqında danışarkən onun yaradıcılığında Azərbaycan sevgisini tədbir iştirakçılarının diqqətinə çatdırdı: "Nüsrət Kəsəmənli hər kəs tərəfindən sevilirdi. Onun cəsarəti var idi. Nüsrət Kəsəmənli poeziyaya sevgi ilə bərabər cəsarət də gətirmişdi. O taylı-bu taylı Azərbaycanın həsrətini, başına gətirilən oyunları Nüsrət Kəsəmənli öz şeirlərində cəsarətlə ifadə edirdi.  O, Azərbaycan poeziyasının yaddaşında təkcə məhəbbət şairi kimi yox, həm də cəsarətli şair olaraq özünə yer alıb. Düşünürəm ki, onun Təbrizdə vəfatı da cəsarət idi. Ölümə Təbrizdə can verməyi ilə cismən bizdən uzaqlaşsa da, ruhən o taylı-bu taylı Azərbaycanı birləşdirdi. Allah rəhmət eləsin".

Xalq şairi Sabir Rüstəmxanlı tədbir iştirakçılarını salamlayaraq, Nüsrət Kəsəmənli ilə əvəzolunmaz dostluq münasibətlərindən söhbət açdı: "Hörmətli tədbir iştirakçıları, hər biriniz salamlayıram. Bir neçə müddət öncə Ağstafa rayonunda Nüsrətin 80 illik yubileyi keçirildi və biz dostları da həmin tədbirdə iştirak etdik. Biz Nüsrətlə eyni dövrdə ədəbiyyata gəldik: Çingiz Əlioğlu, Nüsrət Kəsəmənli və mən. Bizim dostluğumuz əfsanə idi. Nüsrət həm istedadlı idi, həm də sədaqətli idi. Biz bir-birimizin uğurlarına sevinirdik. Biz qardaş olduq Nüsrətlə. Nüsrət sözü ilə yaşayır, sevilir. Məhəbbət şairi kimi böyük şöhrət qazanıb. Milli Azadlıq hərəkatında, Meydan hərəkatında öndə gedən şairlərdən biri də Nüsrət idi.

Onun həm özünün, həm də sözünün kəsəri vardı. Allah rəhmət eləsin".

Şair Əbülfət Mədətoğlu, filologiya elmləri doktoru Vaqif Yusifli, bəstəkar Cabbar Musayev, şair-tərcüməçi Giya Paçxataşvili Nüsrət Kəsəmənli ilə tanışlıqlarının tarixindən söz açdılar. Onun böyük ürəyə sahib, təkrarolunmaz şair kimi Azərbaycan poeziyasında yerinin olmasını xüsusi olaraq vurğuladılar.

Şəhid leytenant Teymur Abbaslının anası Başxanım Abbaslı Nüsrət Kəsəmənli ilə məktəb illərinin xatirələrini, onun ağrılı-acılı uşaqlıq həyatını və Təbriz sevgisini tədbir iştirakçılarının diqqətinə çatdırdı.

Çıxış edən digər natiqlər də Nüsrət Kəsəmənlinin təkcə məhəbbət şairi kimi yox, həm də vətənpərvər şair kimi sevilməsini vurğuladılar.

Gənc şairlər Mənsur Həsənzadə, Nuranə Təbriz, məktəbli Mehriban Quliyeva Nüsrət Kəsəmənlinin şeirlərini səsləndirdilər.

Aşıq Avdı, Aşıq Şaiq, Aşıq İsmayıl və Aşıq Şahin Nüsrət Kəsəmənlinin şeirlərini sazda ifa etdilər.

Sonda şairin oğlu Rəşad Kəsəmənli "Qazax" Xeyriyyə İctimai Birliyi İdarə heyətinin sədri İlham Pirməmmədova, tədbirdə iştirak edən bütün qonaqlara təşəkkürünü bildirdi. Nüsrət Kəsəmənli yaradıcılığına göstərilən diqqət və qayğıya görə minnətdarlığını bildirdi.

Nüsrət Kəsəmənli Xalq şairi adını ala bilmədi, düzdür. Ancaq o, həqiqətən də xalqın şairi idi. Və xalqının ona olan sevgisi günü bu gün də şeirlərinə olan marağın azalmaması ilə davam edir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.03.2026)

​Nərgiz Mustafayeva, Gəncə şəhəri. “Ədəbiyyat və incəsənət”

Od Çərşənbəsi Novruz bayramının ikinci Çərşənbəsidir. Xalq təqvimində Od Çərşənbəsi - Günəşin torpağı və insanın daxili aləmini isitməyə başladığı andır. Əcdadlarımızın inancına görə, məhz bu çərşənbədə Günəşin ilk hərarəti torpağın bağrına hopur və “ölü” təbiət daxildən qaynamağa başlayır.

Od çərşənbəsinə bəzi bölgələrimizdə “Üzgü” deyilir. Bu söz qışın “üzülməsi”, yəni gücünün tükənməsi mənasını daşıyır. Araşdırmalar göstərir ki, Od çərşənbəsi qədim türklərin Günəş kultu ilə birbaşa bağlıdır. Bizim üçün Od sadəcə bir fiziki ünsür deyil, ocağın, ailənin və bütövlüyün simvoludur. “Ocağın yanar olsun” alqışı məhz bu çərşənbənin fəlsəfəsindən doğub. Bu gün qalanan hər bir kiçik tonqal, əslində səmada doğan Günəşin yerdəki kiçik bir modelidir.

Od çərşənbəsinin süfrəsi öz energetikası və rəng çalarları ilə fərqlənir. Belə ki, süfrənin əsas bəzəyi zəfəranla dəmlənmiş plovdur. Plovun sarı rəngi və dumanı çıxan istisi Günəşin hərarətini təmsil edir. Bu çərşənbədə bişirilən şorqoğalı öz forması və rəngi ilə birbaşa Günəşin təsviridir. Üstünə səpilən xaşxaş və ya küncüt isə kainatın ulduzlarını simvolizə edir. “Ocaq isti olsun” deyə, bu gün süfrəyə mütləq dumanı üstündə olan, kalorili xörəklər (paxlalı plov, kəllə-paça və ya kətə) qoyulur.

Od çərşənbəsində hər evdə üzərlik yandırılar. Üzərliyin tüstüsünü evin dörd küncünə gəzdirirlər ki, qışdan qalan bədnəzər və mənfi enerji ocağın istisində yox olub getsin.

Bu Çərşənbənin rituallarından biri də səməni isladılmasıdır. Od Çərşənbəsinin Günəşin torpağı isitdiyi gün hesab edildiyi üçün səməninin bu gün isladılması “həyatın daxildən gələn isti ilə oyanması” mənasını verir. Buğda isladılan qaba ilk suyu ailənin ən yaşlısı və ya ən uğurlu sayılan üzvü tökərdi. Bu zaman “Səməni, saxla məni, ildə cücərdərəm səni” deyimi ilə yanaşı, hər bir ailə üzvü üçün bir ovuc buğda götürülüb niyyət edilərdi. İnanılırdı ki, səməni Od çərşənbəsində isladılsa, o il ailənin ocağı heç vaxt sönməz, süfrəsi həmişə ruzi ilə dolar. Səməni qabının ətrafına adətən qırmızı lent bağlanır. Bu qırmızı rəng məhz Odun və Od çərşənbəsinin rəmzidir. Qırmızı rəng həm də enerjini, qoruyuculuğu və həyat eşqini təmsil edir.

Od Çərşənbəsində axşam ailə üzvlərinin sayı qədər şam yandırılır. Bu, hər bir fərdin ömrünün “işıqlı və hərarətli” olması üçün edilir. Bu adətlə bizə xatırladır ki, hər bir canlının daxilində sönməz bir ocaq var. Təbiət Günəşlə isindiyi kimi, biz də ailə ocağımızın başında birləşərək mənəvi hərarətimizi artırırıq.

Qeyd: Məqalə müəllifin şəxsi tədqiqatları, xalq inancları və mifoloji mənbələrin müqayisəli təhlili əsasında hazırlanmışdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.03.2026)

Təranə Turan Rəhimli Əbədi şəhərdə beynəlxalq jurnalistika mükafatına layiq görüldü

Ülviyyə Əbülfəzqızı, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Azərbaycanlı yazıçı, publisist, ədəbiyyatşünas alim Təranə Turan Rəhimli 24 fevral 2026-cı il tarixində İtaliyanın paytaxtı Roma şəhərində Mədəniyyət Nazirliyinin (Ministero della Cultura) Spadolini zalında keçirilən mərasimdə “Həqiqətin İşıqları” (Luci di Verità) Beynəlxalq Etik Jurnalistika Mükafatına layiq görülüb.

VerbumlandiArt APS Mədəniyyət Assosiasiyasının prezidenti Regina Resta xanıma və qurumun mükafat komissiyasına təltif edildiyi mötəbər ödül üçün sonsuz minnətdarlığını ifadə edən Təranə Turan Rəhimli vurğulayır:

"VerbumlandiArt APS Mədəniyyət Assosiasiyası tərəfindən senator Manfredi Potentinin təşəbbüsü ilə təsis edilən bu nüfuzlu beynəlxalq mükafat müasir dövrdə dezinformasiya və ictimai etimad böhranı fonunda həqiqətə sadiq, məsuliyyətli və etik prinsiplərə əsaslanan jurnalistikanın təşviqinə xidmət edir. Mükafat həqiqəti ictimai dəyər kimi qoruyan qələm sahiblərinə təqdim olunur."

Təranə Turan Rəhimli mükafatın xarici jurnalistlər bölməsi üzrə beynəlxalq mədəniyyət  koordinatoru Angela Kosta tərəfindən namizəd göstərilərək təltif edilib. Onunla yanaşı bu bölmədə Albaniyadan Aleksandër Çipa, Kosovodan Alketa Gashi Fazliu və Venesueladan Marinellys Tremamunno da mükafata layiq görülüblər. Bu fakt mükafatın geniş beynəlxalq miqyasını bir daha təsdiqləyir.

Beynəlxalq Jurnalistika Mükafatı çərçivəsində İtaliyadan təltif olunan nüfuzlu simalar arasında Kardinal Fernando Filoni, Anna Maria Esposito, Brunella Bolloli, David Parenzo, Giovan Battista Brunori, Giulia Sorrentino, Manuela Sain, Maria Rita Grieco, Marilena Vinci, Massimo Giraldi və Silvia Grassi kimi tanınmış adlar yer alıb.

Qeyd edək ki, Təranə Turan Rəhimli bundan əvvəl də İtaliyada keçirilən bir sıra nüfuzlu beynəlxalq ədəbiyyat müsabiqələrində yüksək nailiyyətlər əldə edib. O, “Ossia di Seppia” və “Mugello” beynəlxalq ədəbiyyat müsabiqələrində, XI Ragunanza  Poeziya, Nəsr,  Rəsm və Fotoqrafiya Müsabiqəsində, "IL MELETO DI GUIDO GOZZANO 2025" müsabiqəsində  I  yer mükafatlarına və medallara layiq görülərək Azərbaycan ədəbiyyatını beynəlxalq platformada uğurla təmsil edib. Bu uğurlar onun yaradıcılığının beynəlxalq ədəbi mühitdə yüksək qiymətləndirildiyini göstərir.

Romada təqdim olunan “Həqiqətin İşıqları” mükafatı yazıçının yalnız ədəbi deyil, eyni zamanda publisistik fəaliyyətinə və həqiqətə söykənən ictimai mövqeyinə verilən beynəlxalq dəyər kimi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Təranə Turan Rəhimlinin beynəlxalq müstəvidə qazandığı ardıcıl uğurlar Azərbaycan ədəbiyyatı və jurnalistikasının qlobal mədəni platformalarda tanıdılması baxımından mühüm hadisə kimi dəyərləndirilir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.03.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

“Elə yazıçılar var ki, bütün ömürləri boyu ancaq bir mövzuya müraciət edirlər. Manaf Süleymanovun da qələminə ən çox yatan mövzu fəhlə həyatı, qurub-yaradan əmək adamlarının ömür-günü olub. Bu mövzu qocaman yazıçının bütün yaradıcılığının əriş-arğacını, mayasını təşkil edirdi” - belə yazıbdır  Professor Bayram Tahirbəyov.

Manaf Süleymanlı 1912-ci il martın 3-də Azərbaycanın İsmayıllı rayonunun Lahıc qəsəbəsində anadan olub. Etnik tatdır. Pedaqoji təmayüllü 18 saylı Bakı şəhər məktəbini bitirib, sonra M. Əzizbəyov adına Azərbaycan Neft-Kimya İnstitutunun Geoloji kəşfiyyat fakültəsində təhsil alıb. İnstitutu birinci dərəcəli fərqlənmə diplomu ilə bitirib kəşfiyyatçı-dağ mühəndisi adını alıb.

Əmək fəaliyyətinə Qaradağ neftqaz mədənləri idarəsində mühəndislikdən başlayıb. Azərbaycan Sənaye İnstitutunda assistent, dosent, institutun neft-qaz yataqları geologiyası axtarışı kafedrasının dosenti olub. Ədəbi yaradıcılığa 1947-ci ildə "Azərbaycan" jurnalında dərc olunan "Yerin sirri" romanı ilə başlayıb. İngilis dilindən bədii tərcümələr etmiş, dövri mətbuatda məqalələrlə də çıxış edib, bəzən onları "Fərəcoğlu" imzası ilə çap etdirib.

Oxucular onun tərcüməsində Cek London, Con Steynbek, O’Henri, M. Kopelen, A. Qrasi, Oqoto, Aleks La Çuma, Y. A. Makmani, Piter Abrahams, R. Riv, A. Paton, Fillis Altman, Somerset Moem kimi görkəmli ingilis yazıçılarının əsərləri ilə tanış olublar. Azərbaycan Ali Soveti Rəyasət Heyətinin Fəxri fərmanı və bir medalla təltif edilib.

Manaf Süleymanov ilk dəfə olaraq Bakı tarixindən, Bakı milyonçuları və qoçularından, 1918–1920-ci illərində Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin şəxsiyyətlərindən elmi-publisistik kitablar yazıb, nəşr etdirib. Bu kitabların yazılmasında o, keçmiş SSRİ-nin və Azərbaycandakı Dövlət Arxivlərində 30 ilə yaxın çalışaraq, qiymətli sənədlər əldə edərək gələcək nəsillərə qiymətli tarix, zəngin ədəbi irs toplayıb.

Bütün bu sənədləri Manaf Süleymanov 1988-ci ildən başlayaraq vaxtaşırı Salman Mümtaz adına Azərbaycan Respublikası Dövlət Ədəbiyyat və İncəsənət arxivində mühafizəyə təqdim edib. Sənədlər əsasında onun 636 saylı şəxsi fondu yaradılmışdır. Şəxsi fondundakı sənədlər nəşr olunan kitablarının müxtəlif variantlarından, xatirələrindən, qeydlərindən, məktublarından ibarətdir.

Manaf Süleymanov ingilis, fars, ərəb dillərini bilməklə yanaşı, rus dilində də yazıb. Onun əsərlərinin ilk əlyazmaları sözsüz doğma Azərbaycan dilindədir, lakin ərəb əlifbasındadır. Süleymanovun zəngin ədəbi irsi arasında onun xatirələri xüsusi yer tutur. Məqalə, hekayə və təsviri sənədləri, fotoşəkilləri də şəxsi fondunda olan maraqlı sənədlərdəndir. "Şagirdlik illərim" adlı xatirəsi daha maraqlıdır. "Azərbaycan diyarı. Lahıc" ədibin Vətən, ocaq sevgisinin parlaq təsviridir.

Onun 636 saylı şəxsi fondunda məşhur Bakı milyonçusu Hacı Zeynalabdin Tağıyev haqqında topladığı arxiv sənədləri, Azərbaycan klassik musiqisinin atası, məşhur musiqiçi, bəstəkar, Şərqdə ilk operanın banisi Üzeyir Hacıbəyovun məktubunun surəti və s. arxiv sənədləri də qorunur. Romanları, povestləri, ssenariləri oçerk, hekayə, xatirə və tərcümələri müəllifin arxivdəki 2-ci elmi siyahısında rəsmiləşdirilib.

Əsərləri

1. Yerin sirri

2. Fırtına

3. Dalğalar qoynunda

4. Zirvələrdə

5. Eşitdiklərim, oxuduqlarım, gördüklərim

6. Neft milyonçusu (sənədli roman)

7. Şagirdlik illərim

8. Son bahara çatdıq

Tərcümələri

- Ana heykəli

- Ernest Heminquey, Qoca və dəniz

Təltifləri

1. "Azərbaycan Respublikasının əməkdar incəsənət xadimi" fəxri adı

2. "Azərbaycan SSR əməkdar mədəniyyət işçisi" fəxri adı

3. Hacı Zeynalabdin Tağıyev adına xatirə medalı

Şübhəsiz, onun barəsində ən dəyərli fikirləri Flora Xəlilzadə söyləyib:

Zəngin yaradıcılığı və bütün əsərlərinə çəkdiyi gərgin zəhməti ilə bərabər bu gün Manaf Süleymanovun adı çəkiləndə istər-istəməz dərhal yadımıza «Eşitdiklərim, oxuduqlarım, gördüklərim...» adlı kitabı düşür. Sağlığında iki dəfə nəşr edilmiş bu kitab oxucular arasında böyük əks-səda doğurdu. Uzun illər bilmədiyimiz, əslində bizdən gizlədilən elə həqiqətlər, məlumatlar, hadisələr var idi ki, biz onu ilk dəfə məhz bu kitabda oxuduq. «Eşitdiklərim, oxuduqlarım, gördüklərim...»

1984-cü ildə «Azərbaycan» jurnalında dərc edildi və ədəbi ictimaiyyətdə böyük rəğbət yaratdı. Əsərin maraqla qarşılanmasına səbəb birdən-birə bilmədiklərimizin üzə çıxması oldu. 1987-ci ildə isə kitab halında oxuculara çatdırıldı. Burada Bakının qədim keçmişindən, inqilab dövründə «neft səltənətində» baş verən hadisələrdən, paytaxtımızın qarışıq günlərindən, düçar olduğu bəlalardan, daşnakların şəhər sakinlərinin başına açdığı oyunlardan və s.-dən bəhs edilirdi.

Bir həqiqəti də deyək ki, Manaf Süleymanov bu kitabı ilə o vaxt ən çox oxunan, sevilən yazıçılardan birinə çevrildi. Təsəvvür edin ki, yeni nəşr 50 min tirajla çap edilsə də, kitab mağazalarında tapılmırdı. 1989-cu ildə görkəmli yazıçının şöhrət qazanmış «Eşitdiklərim, oxuduqlarım, gördüklərim...» kitabı 70 min tirajla yenidən çap edildi. Müəllif əsər üzərində bir daha işləmişdi, redaktəyə, ixtisara məruz qalmış bir sıra məsələləri də ikinci nəşrə əlavə etmişdi.

Artıq bu kitabda biz ilk dəfə Bakı milyonçularının millətin tərəqqisi naminə gördüyü işlərdən, xeyirxah əməllərindən xəbər tutur, maarifpərvər ziyalılarımızı tanıyır, Stalinlə Məmməd Əmin Rəsulzadənin görüşlərindən bəhs edən epizodları oxuyur, bir sözlə, yazıçının eşitdiklərini, oxuduqlarını, gördüklərini xəyalımızda canlandıraraq saf-çürük edir, tariximizin qəsddən gizlədilmiş səhifələrindən, yalançı inqilabçıların xəyanətlərindən xəbərdar olurduq.

Bu kitabı Bakının keçmişinə səyahət də adlandırmaq olar. Paytaxtımızın tarixindən, coğrafi mövqeyindən, köhnə məhəllələrindən, qoynunda yaşayan insanların adət-ənənələrindən, yaşam tərzindən, dolanışığından, milyonçularından, qoçularından, ziyalılarından geniş söhbət açan müəllif neft sənayesinin inkişafı ilə bağlı müəyyən məqamları da oxucunun diqqətinə çatdırıb.

Bu sərvətdən bəhrələnən insanlar haqqında da oxuculara ətraflı və dəqiq məlumat verib. Kitabda maraqlı cəhətlərdən biri də 1918-ci ildə Bakıda baş verən qırğınlarla bağlıdır. Erməni milli şurasının üzvlərindən ibarət daşnakların bu şəhərin başına gətirdikləri müsibətlərin bir çox ağır səhnələrini də kitabda görmək mümkündür. Həmişə olduğu kimi, ermənilər məhz Novruz bayramı ərəfəsində Bakı sakinlərinə hücum etdilər.

Müəllif yazır:

"...Salyan kazarmalarından daşnak soldat və zabitləri şəhərin müsəlman məhəllələrini top və pulemyot atəşinə tutdular. Gözlənilmədən top güllələri başladı bizim daxmaların üstünə düşməyə; evlər yerlə-yeksan olur, neftlə bulanmış taxtalar alışır, adamlar fəryad qopara-qopara, arvadlı-uşaqlı dəli kimi qaçır, gizlənməyə yer axtarır, fəryad, nalə, şivən, ağlaşma səsləri göylərə ucalırdı. Ata-anasını itirmiş uşaqlar ağlaşırdılar.

Şəhərə tərəf gələn daşnak soldat və zabitləri bərkdən şərqi oxumağa başladılar:

Bir, iki, Qafqaz oldu bizimki,

Bir, iki, Bakı oldu bizimki,

Dənizdən dənizə.

Qara dəniz, Aralıq dənizi,

Üstəlik Kirit adası,

Şimal sərhədimiz Voronej şəhri,

Paytaxtımız Tiflis şəhəri.

Yaşa, çox yaşa Andronik paşa..."

Manaf Süleymanov 2001-ci il sentyabrın 12-də Bakıda vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.03.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Onun 60 illik ömrü Azərbaycan tarixinin böyük dəyişikliklərlə müşayiət olunan, olduqca mürəkkəb dövrünə təsadüf etdi. Əliheydər Əbdüləli oğlu Ələkbərovun 1915-ci il iyulun 26-da dünyaya göz açdığı Bakı həmin illər təbii sərvətinə görə inkişaf edir, yüksək memarlıq məharəti ilə yeni inşa olunan binalarla böyüyürdü. Ancaq şəhər hələ də adət-ənənələrini böyük həssaslıqla, hətta mühafizəkarlıqla qoruyub saxlayırdı.

O illər Bakıya yalnız təbii sərvətlərindən bəhrələnərək varlanmaq, ya da gündəlik ruzisini qazanmaq ümidi ilə gəlmirdilər. Şəhərə həm də Azərbaycanın mütərəqqi fikirli, qabaqcıl övladları toplaşırdılar. Onların sayəsində Azərbaycan mədəniyyəti, incəsənəti inkişaf edirdi. Ədəbiyyatımız yeni yazılan əsərlərlə zənginləşir, milli mətbuatımız tərəqqi edir, maarifçilik hərəkatı genişlənirdi

Əliheydər Ələkbərovun üç yaşı olanda - 1918-ci ildə böyük tarixi hadisə baş verdi. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti quruldu. Ancaq həmin vaxtlar onun dünyaya göz açdığı şəhəri bolşevik-daşnak qüvvələri ələ keçirdilər və Bakı Xalq Komissarları Sovetini qurdular. Erməni vandallarının azərbaycanlılara qarşı törətdikləri soyqırımının hüznü və təhlükəsi də sovuşmamışdı.

Azərbaycanın digər əraziləri kimi Bakını da millətsevər oğullar bolşevik-daşnak bəlasından xilas etdilər. Cümhuriyyət hökuməti Bakıya köçdü. Ancaq 1920-ci ilin aprelində bolşeviklərin işğalı nəticəsində Azərbaycan yenidən işğal edildi. Əliheydər Ələkbərov da təhsil almağa müstəqil Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin deyil, sovet Azərbaycanının vətəndaşı kimi başlamalı oldu

Uşaqlıq illərindən bu şəhərin qədimliyi ilə bənzərsiz gözəlliyinin vəhdətindən yaranan əsrarəngizliyi balaca Ələkbərin xəyallarını pərvazlandırırdı. Arzuları aydın gecələrdə göy üzündə sayrışan ulduzlara bənzəyirdi. Hər birinin öz gözəlliyi, cazibədarlığı olsa da, Əliheydər onlardan birini seçdi, teatr sənətinə könül verdi. Bu sənəti anlayan, rəğbət göstərənlərin ona xor baxanlardan sayca az olması Əliheydər Ələkbərovu yolundan döndərə bilmədi. O, böyük həvəslə, sonsuz ehtiramla Azərbaycan teatr sənətinin inkişafına xidmət etdi.

Əliheydər Ələkbərovun yaradıcılığında Akademik Milli Dram Teatrı (indiki Azərbaycan Dövlət Akademik Milli Dram Teatrı) mühüm yer tutsa da, digər sənət ocaqlarında da fəaliyyət göstərdi. 1960-1967-ci illərdə Musiqili Komediya Teatrında (indiki Azərbaycan Dövlət Akademik Musiqili Teatrı) baş rejissor vəzifəsində çalışdı. Həmin teatrın repertuarınun formalaşmasında, aktyor truppasının peşəkarlaşmasında onun əməyi vardı.

Əliheydər Ələkbərov bu teatrda bir sıra tamaşalara quruluşlar verdi. Səhnələşdirdiyi "Bir dəqiqə" (1961), "Hacı Qara" (1962), "Özümüz bilərik" (1963), "Olmadı elə, oldu belə" (1964), "Ulduz" (1964), "Milyonçunun dilənçi oğlu" (1966), "Haradasan, ay subaylıq?" (1968) və başqa tamaşalar teatrsevərlər tərəfindən maraqla qarşılandı. Ancaq o, bunlarla da kifayətlənmədi.

1966-cı ildə dahi bəstəkar Üzeyir bəy Hacıbəylinin "Məşədi İbad" operettasına Bolqarıstanın Şumen şəhərindəki türk teatrında quruluş verdi. 1967-ci ildə isə filarmoniyada fəaliyyət göstərən "Gəlməli, görməli, gülməli" miniatür satirik teatrının rejissoru oldu, televiziyada bir neçə əsərə quruluş verdi. Sənətdə görənlər, hazırladığı tamaşaların iştirakçısı və ya tamaşaçısı olanlar onu ustad rejissor adlandırırdılar.

Əliheydər Ələkbərov isə təvazökarlıqla, təmənnasızlıqla çalışır, Azərbaycan teatr sənətində özünəməxsus iz qoyurdu. Əməyi diqqətdən kənarda qalmadı. 1949-cu ildə ona "Əməkdar artist" fəxri adı verildi. 1959-cu ildə "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni ilə mükafatlandırıldı. 1967-ci ildə Əliheydər Ələkbərov "Milyonçunun dilənçi oğlu" musiqili komediyasına görə Üzeyir bəy Hacıbəyli adına mükafata, 1972-ci ildə isə Dövlət mükafatına layiq görüldü.

Əliheydər Ələkbərov həm də pedaqoji fəaliyyətlə məşğul idi. 1965-ci ildən Azərbaycan Dövlət Teatr İnstitutunda (indiki Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universiteti) aktyor və rejissor sənətindən dərs deyən sənətkarın tələbələrinin bir çoxu bu gün tanınmış aktyorlardır. 1975-ci il martın 3-də dünyasını dəyişən Əliheydər Ələkbərov həm sənətkar, həm də insan kimi özündən sonra yalnız xoş xatirələr qoyub.

Allah rəhmət eləsin!

Materialı hazırlayarkən Zöhrə Fərəcovanın "Azərbaycan" qəzetində çıxan məqaləsindən istifadə edilmişdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.03.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Fərman Kərimzadə 1937-ci il martın 3-də hazırda Ermənistan adlanan Qərbi Azərbaycanın Vedi rayonunun Böyük Vedi kəndində anadan olub. İbtidai təhsilini orada alıb, orta məktəbi isə Beyləqan rayonunun Şahsevən kəndində bitirib. Əzim Əzimzadə adına Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq məktəbində təhsil alıb. İsmayıllı və Jdanov (indiki Beyləqan) rayonlarında orta məktəb müəllimi olub. Sonra "Yüksəliş" rayon qəzeti redaksiyasında ədəbi işçi, şöbə müdirü, məsul katib işləyib.

 Moskvada Ümumittifaq Dövlət Kinematoqrafiya İnstitutunun ssenari fakültəsinin ikinci kursunu bitirib. Azərbaycan Dövlət Televiziya və Radio Verilişləri Komitəsində tərcüməçi, baş redaktor, "Abşeron", "Ədəbiyyat və incəsənət" qəzetlərinin redaksiyasında şöbə müdiri, ədəbi işçi, C. Cabbarlı adına "Azərbaycan film" kinostudiyasında kollegiya üzvü, "Ədəbiyyat və incəsənət" qəzetinin xüsusi müxbiri olub. Şüvəlan yaradıcılıq evinin direktoru işləyib

F. Kərimzadə "Çaldıran döyüşü", "Xudafərin körpüsü" tarixi əsərlərinin, "Təbriz namusu", "Qarlı aşırım" (bu əsərin əsasında "Axırıncı aşırım" bədii filmi çəkilmişdir), "Qoca qartalın ölümü" və sair məşhur əsərlərin müəllifidir. Fərman Kərimzadə 1989-cu il mart ayının 17-də vəfat edib.

Kitabları

- Sonuncu eksponat

- Ömrümüz-günümüz

- Qarlı aşırım

- Xudafərin körpüsü

- Çaldıran döyüşü

- Təbriz namusu

- Qoca qartalın ölümü

Filmoqrafiya

- Arvadım mənim, uşaqlarım mənim

- Axırıncı aşırım

- Bizim küçənin oğlanları

- Camışçılıq

- Çətirimiz buludlardır

- Daş dözür

- Dərviş Parisi partladır

- Dörd bazar günü

- Mükafat, yoxsa…

- Oxuyur Şövkət Ələkbərova

- Şah və xidmətçi

- Tütək səsi

- Yağışlı havalarda

Fərman Kərimzadə "Qarlı aşırım" romanını yazanda cəmi 27 yaşı var idi. Bu əsər o zaman hissə-hissə "Ulduz" jurnalında çap olundu. 1971-ci ildə isə kitab halında oxucuları ilə görüşdü. Və roman qısa zaman ərzində ittifaq məkanında böyük rezonans yaratdı. "Qarlı aşırım" romanına qədər yazıçının bir neçə əsəri çap olunmuşdu. Həmin əsərlərin hər biri gənc yazıçıya böyük uğur və oxucu məhəbbəti gətirmişdi.

 Təsadüfi deyildir ki, Fərman Kərimzadə 30 yaşında artıq SSRİ Yazıçılar İttifaqının üzvü idi...  "Qarlı aşırım"a qədər Azərbaycan ədəbiyyatında kollektiv təsərrüfatdan bəhs edən, o cümlədən sinfi mübarizəni əks etdirən onlarla əsər çap olunmuşdu. Məsələn, "Yoxuşlar" (Əbülhəsən Ələkbərzadə), "Saçlı" (Süleyman Rəhimov), "Tərlan" (Mehdi Hüseyn), "Qəhrəman" (Əli Vəliyev)...

Bu romanların hər biri otuzuncu illər kollektiv təsərrüfat uğrunda gedən mübarizələri əks etdirirdi və nə qədər maraqlı, sənətkarlıq baxımından gözəl romanlar olsa da, hər halda, dövrün ədəbi ştamplarından xali deyildilər. Ancaq "Qarlı aşırım" romanı bu əsərlərdən fərqli olaraq, yalnız dövrün ictimai - siyasi, sosial və mədəni həyatını özündə əks etdirmədi.  Bu roman özündən əvvəlkilərdən fərqli olaraq, Azərbaycan oxucusunun qəlbinə, ruhuna yenməyi bacardı.

Jurnalist Məcid Rəşadətoğlu yazır ki, Fərman Kərimzadə sinfi mübarizənin fonunda insanların daxili dünyasını, onların mənəvi keyfiyyətlərini bütün gerçəkliyi ilə tanıda bildi. O, "Qarlı aşırım"la xalqın üzünə bir güzgü tutdu; xalq bu güzgüdə özünü gördü, özünü tanıdı; sevincinə, qəminə, ağrı-acılarına yaxından bələd oldu.  Yazıçı bu əsərlə mövcud quruluşa boyun əyməyənlərin daxili aləminə baş vurdu, onların mübariz ruhu ilə oxucunu tanış etdi.

Kərbəlayi İsmayılın monoloqunda həqiqəti olduğu kimi, qorxmadan, çəkinmədən güc sahiblərinin üzünə söylədi: "Mənə dəyən kimə dəysəydi, indiyə qədər on dəfə silah götürərdi. Adamın varına da toxunarlar, torpağını da götürərlər, nə olar, elə bilərəm əl çirkidi. Bəs hörmətə sözün nədir? Kişiliyə sözün nədir? Axı, birdən-birə hər şeyi adamın əlindən almazlar..."

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.03.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Başlığa çıxardığımız “Tamaşaçı sevgisini qazanmaq hər sənətkara nəsib olmur” fikirləri aktyor Novruz Qartala məxsusdur.

Elə bu fikir də:

“Aktyor olmaq asandır, ancaq gərək insan sənətkar olasan. Gənclərə də qayğı göstərəsən. Çünki biz məktəb görmüşük. Mən Lütfəli Abdullayev, Bəşir Səfəroğlu, Münəvvər Kələntərli, Şəmsi Bədəlbəyli, Süleyman Ələsgərov kimi görkəmli sənətkarlarla ünsiyyətdə olmuşam, onlardan öyrənmişəm. Öyrəndiklərimi də bu gün gənclərə əsirgəmirəm. Çünki onlardan qayğı görmüşəm və mənim də borcumdur ki, həmin qayğını yetişən nəslə əsirgəməyim.”

Bu gün aktyor Novruz Qartalın anım günüdür.

 Novruz Əliyev (Novruz Qartal) 3 mart 1947-ci ildə anadan olub. O, əmək fəaliyyətinə 1965-ci ildə Texniki təchizat idarəsində fəhləlikdən başlayıb. 1966-cı ildə M.Əliyev adına Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunun aktyorluq fakültəsinə daxil olub. 1967-ci ildən Azərbaycan Dövlət Musiqili Komediya Teatrında çalışıb. Çalışdığı illərdə Novruz Əliyev özünü epizodik və əsas rolların bacarıqlı ifaçısı kimi göstərib.

 Azərbaycan dramaturqlarının, eləcə də xarici ölkə yazıçılarının əsərlərində onlarla yaddaqalan surətlər yaradıb. Onun "Toy kimindir"də Qoşun, "Durna"da Dursun, "Hicran"da Balaəmi, "Lənət şeytana"da İsrafil, "Özümüz bilərik"də İbişov, "Milyonçunun dilənçi oğlu"nda xidmətçi, "Sevindik qız axtarır"da tələbə, "Nənəmin şahlıq quşu"nda Qədim Qədimoviç və başqa rolları tamaşaçıların dərin rəğbətini qazanıb.

Bəs necə olub, Novruz Əliyevdən Novruz Qartala çevrilib? Bu barədə aktyor belə deyir: "İlk dəfə Qartal adını mənə Gürcüstanda deyiblər. Deməli, Gürcüstanda qastrolda olanda mənə ona görə Qartal deyirdilər ki, bir saniyənin içində obrazımı dəyişə bilirdim. “Qartal kimi cəldsən, Qartalsan sən”, - deyirdilər. Sonra Bakıya qayıtdıq. Üstündən bir müddət keçdi. Gördüm teatrın qarşısında bir afişa var. Afişada yazılıb ki, Novruz Qartalın iştirakı ilə. Onda mən heç bilmədim ki, Qartal mənəm. Dedim yəqin bu Qartal kimdirsə yəqin Türkiyədən falan gəlib. Sonra teatrdan mənə bildirdilər ki, bundan sonra Qartal olacaqsan, razılaşmadım. Küsdüm, bir həftə teatra getmədim. Axırda dalımca maşın yolladılar, getdim. Dedim afişanı dəyişib öz familiyamı yazsınlar."

1989-cu ildə Bakı Bələdiyyə "Tənqid-Təbliğ" teatrına dəvət alan aktyor burada da yüksək peşəkarlığı, zəhmətkeşliyi və intizamlılığı ilə fərqlənib. Bu dövrdə Novruz Qartal adı ilə tanınan Novruz Əliyev müntəzəm olaraq cəbhə bölgələrində, səngərlərdə, hərbi hissələrdə, qospitallarda maraqlı proqramlarla çıxışlar edib, dəfələrlə fəxri fərmanlarla təltif edilib. 1996-cı ildən Azərbaycan Dövlət Musiqili Komediya teatrında fəaliyyətini yenidən davam etdirən Novruz Əliyevin yaradıcılığında yeni obrazlar silsiləsi yaranıb:

"92 dəqiqə gülüş"də Xəstə, "On min dollarlıq keyf"də Dayıoğlu, "Hərənin öz ulduzu"nda Kələntər, "Dəli dünya"da tın-tın Əsəd, "O olmasın, bu olsun"da Məşədi Qəzənfər, "Bankir adaxlıda dilənçilər padşahı, "Əlin cibində olsun"da Dilənçi, "Məhəbbət oyunu"nda Daşdəmirov, "Volqalı canan"da Müqəddəsov, "Aldın payını, çağır dayını"da Əhmədi Biqəm, "Şeytanın yubileyi"də Şirvan, "Kələkbazlar"da Əlipaşa və s.

25 iyun 2013-cü ildə Azərbaycanın əməkdar artisti fəxri adına layiq görülüb. 6 may 2015-ci ildə, 6 may 2016-cı ildə, 1 may 2017-ci ildə və 9 may 2018-ci ildə Prezident Mükafatına layiq görülüb.

Novruz Qartal 8 yanvar 2022-ci ildə 74 yaşında xərçəng xəstəliyindən vəfat edib. Gəncədə “İmamzadə” ziyarətgahında dəfn edilib

Filmoqrafiya

- Gülüş sanatoriyası (film, 1989)

- Qəzəlxan (film, 1991)

- Şirbalanın məhəbbəti (film, 1991)

- Seçilən (film, 2008)

- Qız atası (teleserial, 2014)

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.03.2026)

Nail Zeyniyev, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Şeirin son misrasının daha çox yadda qalması təsadüfi deyil. Bu, həm insan yaddaşının işləmə prinsipi, həm də şeirin ritmik quruluşu ilə bağlıdır. İnsan beyni bir mətni oxuyanda ən çox əvvəli və sonu xatırlayır, orta hissə isə daha tez silinir. Ona görə də şeirin son misrası digərlərinə nisbətən daha möhkəm yadda qalır.

Şeir ritm üzərində qurulur və ritm yaddaşı gücləndirir. Oxucu şeiri oxuyarkən onun ahənginə alışır. Bu ahəng davam edir və son misrada dayanır. Ritmin bitməsi beyində xüsusi bir təsir yaradır. Sanki musiqi qəfil susur və bu susma diqqəti cəlb edir. Beyin həmin anı ayrıca qeyd edir və yadda saxlayır.

Adətən şair əsas fikri sona saxlayır. Şeir boyu bir məna və emosional gərginlik yığılır, son misrada isə bu gərginlik açılır. Oxucu həmin anı daha güclü hiss edir. Bu hiss isə yaddaşa yazılır. Son misra həm məna baxımından yekun rolunu oynayır, həm də emosional kulminasiya olur.

Qafiyə də burada vacibdir. Şeir boyu qurulan səs uyğunluğu son misrada tamamlanır. Beyin səs əlaqələrini asanlıqla yadda saxlayır. Ona görə qafiyəli və ahəngli sonluqlar daha tez əzbərlənir. Xüsusilə qısa və kəskin ifadə olunmuş son misralar daha təsirli olur. Uzun və dolaşıq sonluqlar isə tez unudulur.

Bəzən son misra gözlənilməz olur. Oxucu bir nəticə gözləyir, amma fərqli məna ilə qarşılaşır. Bu uyğunsuzluq və sürpriz effekti yaddaşı daha da gücləndirir. Beyin qeyri-adi məqamları daha çox xatırlayır.

Son misra həm də tamamlanma hissi yaradır. Oxucu anlayır ki, söz bitdi, fikir deyildi. Bu psixoloji bitirmə effekti yaddaşı möhkəmləndirir. Şeir sanki son misrada möhürlənir.

Buna görə də çox vaxt bütöv şeir yox, məhz onun son misrası yadda qalır. Çünki ritm, məna, emosiya və nəticə hamısı orada toplanır. Şeir çox zaman son misra ilə yaşayır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.03.2026)