İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

William Golding (Uilyam Qoldinq) XX əsr ingilis ədəbiyyatının ən mühüm yazıçılarından biridir. O, xüsusilə “Milçəklərin hökmdarı” (Lord of the Flies) romanı ilə dünya ədəbiyyatında böyük şöhrət qazanıb. Əsərlərində insan təbiətinin qaranlıq tərəflərini, sivilizasiya ilə vəhşilik arasındakı qarşıdurmanı, şər, qorxu, hakimiyyət və mənəvi seçim məsələlərini araşdırıb.

Qoldinq yaradıcılığının ən yüksək beynəlxalq qiymətləndirilməsini 1983-cü ildə alıb. İsveç Akademiyası ona Ədəbiyyat üzrə Nobel mükafatı verib.

Nobel Komitəsinin motivasiyasında onun romanlarının realistik bədii təsvir və mifin müxtəlifliyi vasitəsilə müasir dünyada insan vəziyyətini işıqlandırdığı vurğulanır. Bu mükafat Qoldinqi yalnız “Milçəklərin hökmdarı”nın müəllifi kimi deyil, bütövlükdə XX əsr ədəbiyyatının mühüm simalarından biri kimi təsdiqlədi.

Uilyam Cerald Qoldinq 19 sentyabr 1911-ci ildə İngiltərənin Kornuoll bölgəsində yerləşən Nyukvay şəhərində anadan olub. Atası Aleks Qoldinq müəllim idi, anası Mildred isə qadınların seçki hüququ uğrunda mübarizə aparan fəal suffrajistlərdən biri idi. Qoldinq Marlborough Grammar School-da təhsil alıb; daha sonra Oksford Universitetinin Brasenose College kollecinə daxil olub.

Atası onun alim olmasını istəyirdi və Qoldinq əvvəlcə təbiət elmləri ilə maraqlanırdı. Lakin Oksfordda təhsil alarkən istiqamətini dəyişərək ingilis ədəbiyyatını seçib. Xüsusilə qədim ingilis dili və ədəbiyyatı ilə maraqlanıb. Qoldinq hələ uşaq yaşlarından yazıçı olmaq istəyib. 12 yaşında roman yazmağa cəhd etdiyi məlumdur. 1934-cü ildə isə ilk kitabını — “Poems” adlı şeirlər toplusunu nəşr etdirib.

Universiteti bitirdikdən sonra Qoldinq müxtəlif sahələrdə çalışıb. Teatrla da məşğul olub, lakin sonralar müəllimlik fəaliyyətinə başlayıb. Salisbury şəhərindəki Bishop Wordsworth's School-da müəllim işləyib. Müəllimlik onun yaradıcılığına da təsir göstərib. Uşaqların və yeniyetmələrin davranışlarını yaxından müşahidə etməsi sonralar insan təbiətini təsvir etdiyi əsərlərində özünü göstərib.

Qoldinqin ən məşhur əsəri “Lord of the Flies” — “Milçəklərin hökmdarı” romanıdır. Roman 1954-cü ildə nəşr olunub və Qoldinqin ilk romanıdır. Əsərin mərkəzində təyyarə qəzasından sonra yaşayış olmayan adada tək qalan bir qrup məktəbli oğlan dayanır. Əvvəlcə onlar öz aralarında qayda-qanun yaratmağa və normal cəmiyyət qurmağa çalışıblar. Lakin zaman keçdikcə qorxu, hakimiyyət uğrunda mübarizə, zorakılıq və instinktlər üstünlük qazanmağa başlayıb.

Qoldinq yalnız “Milçəklərin hökmdarı”nın müəllifi deyildi. O, müxtəlif janrlarda çoxsaylı əsərlər yazıb.

Əsas romanları:

- Lord of the Flies — 1954

- The Inheritors — 1955

- Pincher Martin — 1956

- Free Fall — 1959

- The Spire — 1964

- The Pyramid — 1967

- Darkness Visible — 1979

- Rites of Passage — 1980

- The Paper Men — 1984

- Close Quarters — 1987

- Fire Down Below — 1989

Bundan başqa, “The Brass Butterfly” adlı pyesi, “The Hot Gates”, “A Moving Target” və “An Egyptian Journal” kimi qeyri-bədii əsərləri də var. Qoldinqin sonrakı yaradıcılığında mühüm yer tutan əsərlərdən biri “Rites of Passage” romanıdır. Əsər 1980-ci ildə nəşr olunub və Avstraliyaya gedən gəmidə baş verən hadisələrdən bəhs edir.

Bu roman Qoldinqə 1980-ci ildə Booker Prize qazandırdı. Əsər sonradan onun “To the Ends of the Earth” dəniz trilogiyasının ilk kitabına çevrildi. Ardınca “Close Quarters” və “Fire Down Below” romanları gəlib.

Uilyam Qoldinq 19 iyun 1993-cü ildə, 81 yaşında İngiltərənin Kornuoll bölgəsində vəfat edib.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(21.09.2026)

Bəhruz Məmmədov,

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin deputatı,

Naxçıvan Muxtar Respublikasının əməkdar müəllimi, dosent.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

 Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində geosiyasi proseslərin sürətlə dəyişdiyi, təhlükəsizlik çağırışlarının genişləndiyi və yeni əməkdaşlıq formatlarının aktuallıq qazandığı bir mərhələdə Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) qarşısında mühüm vəzifələr dayanır. Bu baxımdan Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin Türk Dövlətləri Təşkilatına üzv ölkələrin təhlükəsizlik üzrə rəhbər şəxsləri ilə görüşdəki çıxışı yalnız konkret bir toplantının gündəliyinə münasibət bildirməklə məhdudlaşmayan, Türk dünyasının gələcək inkişaf istiqamətlərinə dair geniş strateji baxışları özündə əks etdirən mühüm siyasi mesajlar kimi diqqəti cəlb edir.

Prezidentin çıxışı TDT-nin mövcud potensialının daha səmərəli şəkildə səfərbər edilməsinin, üzv dövlətlər arasında qarşılıqlı əlaqələrin dərinləşdirilməsinin və təşkilatın beynəlxalq arenadakı rolunun gücləndirilməsinin zəruriliyini bir daha ortaya qoyur.

Bakıda TDT-nin təhlükəsizlik şuraları katiblərinin Beşinci Toplantısının keçirilməsi təşkilat daxilində əməkdaşlığın artıq siyasi, iqtisadi və mədəni sahələrlə məhdudlaşmadığını, təhlükəsizlik məsələlərinin də getdikcə daha sistemli və institusional müstəvidə müzakirə olunduğunu göstərir. Prezident İlham Əliyevin qeyd etdiyi kimi, müxtəlif formatlarda keçirilən görüşlər beynəlxalq gündəlik, təhlükəsizlik, multikulturalizm, ticarət, nəqliyyat və humanitar əməkdaşlıq kimi geniş spektrli məsələləri əhatə edir. Bu yanaşma TDT-nin yalnız ortaq tarix və mədəniyyət üzərində qurulan əməkdaşlıq platforması deyil, həm də müasir dünyanın mürəkkəb çağırışlarına cavab verməyə qadir olan çoxşaxəli bir təşkilat kimi inkişaf etdiyini göstərir. Rəsmi çıxışda təşkilatın 2009-cu ildə Naxçıvanda keçirilmiş tarixi Zirvə görüşündən sonrakı inkişaf yolu xüsusi qeyd olunur.

Prezidentin çıxışında diqqəti cəlb edən əsas məsələlərdən biri TDT məkanının malik olduğu geniş geosiyasi, iqtisadi və coğrafi imkanlardır. Türk dövlətləri Avropa ilə Asiyanı birləşdirən mühüm coğrafi məkanda yerləşir. Bu ərazidən keçən enerji və nəqliyyat dəhlizləri yalnız üzv ölkələrin deyil, daha geniş regionların iqtisadi və strateji maraqları baxımından da mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bu reallıq Türk Dövlətləri Təşkilatının qarşısında yeni imkanlar açır və onun beynəlxalq bağlantılar, nəqliyyat təhlükəsizliyi, enerji təhlükəsizliyi və ümumi regional təhlükəsizlik məsələlərində rolunun daha da artırılmasını zəruri edir.

Azərbaycanın bu prosesdə xüsusi mövqeyi vardır. Ölkəmiz həm enerji resurslarının dünya bazarlarına çatdırılmasında, həm də Mərkəzi Asiya ölkələrinin enerji resurslarının Xəzər vasitəsilə beynəlxalq bazarlara çıxarılmasında mühüm rol oynayır. Azərbaycanın Avropa ilə Asiyanın qovşağında yerləşməsi, Türkiyə və Mərkəzi Asiyanın türk dövlətləri ilə fəal əməkdaşlığı ölkəmizin nəqliyyat və enerji layihələrində əhəmiyyətini daha da artırır. Bu baxımdan Prezident İlham Əliyevin çıxışında enerji və nəqliyyat təhlükəsizliyinin ümumi təhlükəsizlik anlayışının ayrılmaz hissəsi kimi təqdim edilməsi təsadüfi deyil. Müasir dövrdə iqtisadi dayanıqlıq, enerji təminatı və etibarlı nəqliyyat bağlantıları bir-birindən ayrı təsəvvür edilə bilməz.

Prezidentin çıxışının mühüm istiqamətlərindən biri də Türk dünyasının mənəvi və tarixi birliyidir. “Türk dünyası bizim ailəmizdir” fikri Azərbaycanın TDT çərçivəsində münasibətlərə baxışının mahiyyətini ifadə edən mühüm siyasi və mənəvi yanaşmadır. Azərbaycan digər üzv dövlətlərlə ikitərəfli əlaqələrini ardıcıl şəkildə inkişaf etdirir, müttəfiqlik münasibətlərini möhkəmləndirir, qarşılıqlı investisiyaların təşviqi və birgə layihələrin həyata keçirilməsi istiqamətində fəaliyyət göstərir. Türkiyə, Qazaxıstan, Qırğızıstan və Özbəkistanla qurulmuş münasibətlərin müxtəlif sənədlərlə strateji və müttəfiqlik səviyyəsində rəsmiləşdirilməsi Türk dünyasında qarşılıqlı etimadın institusional əsaslarının möhkəmləndiyini göstərir.

Bu münasibətlərin təməlində yalnız siyasi və iqtisadi maraqlar deyil, eyni zamanda ortaq tarix, dil, mədəniyyət, ənənələr və mənəvi dəyərlər dayanır. Prezidentin vurğuladığı kimi, ümumi etnik köklər və mədəni yaxınlıq Türk Dövlətləri Təşkilatını digər beynəlxalq əməkdaşlıq formatlarından fərqləndirən mühüm xüsusiyyətlərdəndir. Belə mənəvi birlik dövlətlərarası münasibətlərin daha dayanıqlı və uzunmüddətli xarakter almasına xidmət edən mühüm amildir.

Türk dünyasının gələcəyi baxımından sabitlik və təhlükəsizlik xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Prezident İlham Əliyev çıxışında TDT məkanında sabitliyin, sülhün və təhlükəsizliyin mövcudluğunu inkişafın mühüm amili kimi qiymətləndirir. Çünki sabitlik olmadan iqtisadi inkişaf, investisiya, texnologiya və innovasiyaların cəlb edilməsi mümkün deyil. Bu yanaşma təhlükəsizlik məsələsinə yalnız hərbi müstəvidə deyil, sosial-iqtisadi inkişafın və dövlətlərin dayanıqlığının əsas şərti kimi baxılmasını tələb edir.

Müasir dünyanın reallıqları isə təhlükəsizlik anlayışının daha geniş məzmun kəsb etdiyini göstərir. Ətraf regionlarda davam edən münaqişələr, yeni risklərin meydana çıxması və qeyri-sabitliyin coğrafiyasının genişlənməsi Türk dövlətləri arasında təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığın daha da gücləndirilməsini zəruri edir. Bu baxımdan təhlükəsizlik qurumları arasında məlumat mübadiləsinin genişləndirilməsi, operativ əlaqələrin gücləndirilməsi, birgə fəaliyyətin əlaqələndirilməsi və mümkün təhdidlərin qabaqcadan müəyyənləşdirilərək qarşısının alınması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Prezidentin fikrincə, Bakıda keçirilən toplantının mühüm məqsədlərindən biri də məhz bu istiqamətdə təcrübə və məlumat mübadiləsinin aparılmasıdır.

Burada təhlükəsizliyin yalnız fiziki və hərbi təhdidlərlə məhdudlaşmadığı da xüsusi vurğulanır. Müasir dövrdə informasiya və ideoloji təsirlər, ictimai həmrəyliyə təsir göstərməyə yönəlmiş fəaliyyətlər, müxtəlif manipulyasiya üsulları dövlətlərin qarşısında yeni çağırışlar yaradır. Prezident İlham Əliyevin çıxışında bu reallığa diqqət yetirilərək, ölkələrin ardıcıl inkişafının və konstitusiya quruluşunun qorunması üçün mümkün ideoloji təxribatlara qarşı birgə fəaliyyətin əhəmiyyəti qeyd edilir.

Bu kontekstdə gənc nəslin xüsusi rolu vardır. Türk dünyasının gələcək inkişafı yalnız mövcud siyasi və iqtisadi əlaqələrin qorunmasından deyil, həm də gənc nəsillər arasında qarşılıqlı ünsiyyətin, əməkdaşlığın və ortaq dəyərlər haqqında təsəvvürlərin möhkəmləndirilməsindən asılıdır. Prezident TDT çərçivəsində gənclər təşkilatlarının qarşılıqlı fəaliyyətinə daha çox diqqət yetirilməsini, müntəzəm forum və konfransların keçirilməsini mühüm vəzifələrdən biri kimi irəli sürür. Bu yanaşma gələcək nəsillər arasında əlaqələrin daha da möhkəmləndirilməsi və Türk dünyasının ümumi gələcəyinə dair baxışların formalaşdırılması baxımından əhəmiyyətlidir.

Prezidentin çıxışında Türk dövlətlərinin demoqrafik potensialına da diqqət yetirilir. Gənc əhali və müsbət demoqrafik dinamika böyük üstünlük olmaqla yanaşı, bu potensialın davamlı iqtisadi artım, sosial infrastruktur və yeni iş yerlərinin yaradılması ilə dəstəklənməsini tələb edir. Başqa sözlə, demoqrafik üstünlük yalnız əhalinin sayının artması ilə deyil, həmin insan kapitalının təhsil, məşğulluq, sosial rifah və innovativ inkişaf imkanları ilə təmin olunması ilə real strateji üstünlüyə çevrilə bilər.

Azərbaycanın TDT daxilində fəallığı təşkilatın institusional inkişafında da özünü göstərir. Dövlət başçılarının müntəzəm Zirvə görüşləri ilə yanaşı, qeyri-rəsmi Zirvə görüşlərinin keçirilməsinin təşəbbüs edilməsi dövlət başçıları arasında daha intensiv siyasi dialoqun formalaşdırılmasına xidmət edir. Şuşada keçirilmiş ilk qeyri-rəsmi Zirvə görüşündən sonra bu formatın davam etdirilməsi ümumi maraqların və birgə fəaliyyət istiqamətlərinin daha operativ şəkildə müzakirə olunmasına imkan yaradır.

Prezident İlham Əliyevin çıxışında beynəlxalq hüququn üstünlüyü məsələsi də xüsusi yer tutur. Azərbaycanın təcrübəsi əsasında səsləndirilən fikirlər beynəlxalq hüquq normalarının bütün dövlətlər üçün eyni prinsiplərlə tətbiq edilməsinin əhəmiyyətinə diqqət çəkir. Çıxışda beynəlxalq hüququn işlək mexanizmlərinin möhkəmləndirilməsinin və beynəlxalq təşkilatların qəbul etdiyi qərarların həyata keçirilməsini təmin edən mexanizmlərin yaradılmasının vacibliyi vurğulanır.

Bu yanaşma Türk Dövlətləri Təşkilatının beynəlxalq münasibətlər sistemində daha fəal rol oynaması məsələsi ilə birbaşa bağlıdır. TDT-nin potensialı yalnız üzv dövlətlər arasında əməkdaşlığın genişləndirilməsi ilə məhdudlaşmamalı, təşkilatın beynəlxalq təhlükəsizlik, ticarət, enerji və nəqliyyat məsələlərində vahid mövqeyinin daha aydın ifadə olunmasına da imkan yaratmalıdır. Prezidentin çıxışında təşkilatın aparıcı beynəlxalq institutlardan birinə çevrilməsi məqsədi məhz bu strateji baxışın ifadəsidir.

Azərbaycanın Türkiyə ilə münasibətləri isə Türk dünyasında əməkdaşlığın ən mühüm nümunələrindən biri kimi təqdim olunur. Tarixi, mədəni, siyasi, iqtisadi və təhlükəsizlik əlaqələrinin bir-birini tamamlaması Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərini xüsusi xarakterli strateji tərəfdaşlıq səviyyəsinə yüksəldib. Şuşa Bəyannaməsinin imzalanması ilə bu münasibətlərin müttəfiqlik çərçivəsinin hüquqi əsasları daha da möhkəmlənib. Prezidentin qeyd etdiyi kimi, sonrakı dövrdə də iki ölkə arasında əməkdaşlıq müxtəlif sahələrdə inkişaf etməkdə davam edir.

Eyni zamanda, Azərbaycan-Qazaxıstan, Azərbaycan-Özbəkistan və Azərbaycan-Qırğızıstan münasibətlərində əldə olunan nəticələr Türk dünyasının ümumi inteqrasiya prosesinin mühüm tərkib hissəsidir. Qarabağın bərpasına Qazaxıstanın göstərdiyi dəstək, Özbəkistanla əbədi dostluq haqqında müqavilənin imzalanması, Qırğızıstanla müttəfiqlik münasibətlərinin rəsmiləşdirilməsi kimi faktlar ikitərəfli əlaqələrin TDT daxilində ümumi əməkdaşlıq mühitinin möhkəmlənməsinə necə təsir etdiyini göstərir.

Mədəni-humanitar əlaqələr də bu böyük mənzərənin ayrılmaz hissəsidir. Bakıda Əlişir Nəvainin, Daşkənddə isə Nizami Gəncəvinin abidələrinin ucaldılması xalqlarımızın ortaq tarixi və mədəni irsinin müasir dövrdə də yaşadılmasının rəmzi nümunələrindəndir. Belə layihələr yalnız ayrı-ayrı mədəni hadisələr deyil, xalqlar arasında qarşılıqlı hörmət və mənəvi yaxınlığın möhkəmləndirilməsinə xidmət edən mühüm humanitar körpülərdir.

Prezidentin çıxışının bütövlükdə əsas məntiqi ondan ibarətdir ki, Türk Dövlətləri Təşkilatının qarşısında geniş imkanlarla yanaşı, ciddi məsuliyyət də dayanır. Türk dövlətlərinin iqtisadi potensialı, enerji resursları, əlverişli coğrafi mövqeyi, nəqliyyat imkanları, gənc əhalisi, ortaq tarixi və mədəni dəyərləri təşkilatın gələcək inkişafı üçün möhkəm zəmin yaradır. Lakin bu potensialın real nəticəyə çevrilməsi qarşılıqlı etimadın, koordinasiyanın və birgə fəaliyyətin daha da gücləndirilməsini tələb edir.

Bu baxımdan Prezident İlham Əliyevin Bakı görüşündə səsləndirdiyi fikirlər yalnız bu günün çağırışlarına cavab deyil, eyni zamanda Türk dünyasının gələcəyinə dair strateji baxışın ifadəsidir. Təhlükəsizlik sahəsində məlumat və təcrübə mübadiləsinin genişləndirilməsi, enerji və nəqliyyat layihələrinin inkişaf etdirilməsi, iqtisadi əməkdaşlığın dərinləşdirilməsi, gənclər arasında əlaqələrin gücləndirilməsi, ortaq mədəni irsin qorunması və beynəlxalq hüququn üstünlüyünün müdafiəsi TDT-nin qarşısında duran əsas istiqamətlər kimi diqqəti çəkir.

Azərbaycanın bu prosesdə fəal mövqeyi ölkəmizin həm regional, həm də daha geniş beynəlxalq əməkdaşlıq sistemində artan rolunu nümayiş etdirir. Bakı artıq yalnız müxtəlif beynəlxalq tədbirlərin keçirildiyi məkan deyil, həm də mühüm siyasi, iqtisadi, humanitar və təhlükəsizlik təşəbbüslərinin müzakirə olunduğu platformaya çevrilməkdədir. TDT təhlükəsizlik şuraları katiblərinin Beşinci Toplantısının Bakıda keçirilməsi də bu baxımdan əhəmiyyətli hadisədir. Rəsmi məlumatda da vurğulandığı kimi, təhlükəsizlik şuraları arasında əməkdaşlığın inkişafı Türk dünyasında inteqrasiya prosesinin siyasi, iqtisadi və mədəni sahələrlə yanaşı, strateji təhlükəsizlik istiqamətində də dərinləşdiyini göstərir.

Bu gün Türk dünyası qarşısında yeni imkanlar açılır. Qarşılıqlı etimadın möhkəmləndirilməsi, ortaq maraqların daha aydın müəyyənləşdirilməsi və mövcud potensialın səfərbər edilməsi TDT-nin beynəlxalq sistemdəki rolunun daha da artmasına şərait yarada bilər. Prezident İlham Əliyevin çıxışında ifadə olunan əsas fikir də məhz bundan ibarətdir: Türk dövlətlərinin malik olduğu imkanlardan maksimum istifadə etməklə qarşılıqlı əlaqələri daha yüksək səviyyəyə qaldırmaq və təşkilatı beynəlxalq proseslərdə daha təsirli əməkdaşlıq platformasına çevirmək.

Azərbaycanın dövlət başçısının çıxışı bir daha göstərir ki, Türk Dövlətləri Təşkilatının gələcəyi yalnız tarixi və mədəni yaxınlıqla deyil, həm də müasir dövrün konkret çağırışlarına birgə cavab vermək qabiliyyəti ilə müəyyənləşəcək. Bu baxımdan təhlükəsizlik, iqtisadiyyat, enerji, nəqliyyat, humanitar əməkdaşlıq, gənclər siyasəti və beynəlxalq hüquq kimi istiqamətlər vahid strateji xəttin müxtəlif tərkib hissələridir. Türk dövlətlərinin qarşılıqlı fəaliyyətinin genişlənməsi isə onların hər birinin milli maraqlarının qorunması ilə yanaşı, ümumi Türk dünyasının beynəlxalq mövqelərinin möhkəmlənməsinə də yeni imkanlar yaradır.

Prezident İlham Əliyevin çıxışının mahiyyəti belə bir mühüm reallığı önə çıxarır: Türk dünyasının malik olduğu potensialın miqyası böyükdür və bu potensialın gələcək nəticələri dövlətlər arasında həmrəyliyin, qarşılıqlı etimadın və məqsədyönlü əməkdaşlığın nə dərəcədə inkişaf etdirilməsindən asılı olacaq. Azərbaycanın təşəbbüsləri və fəal iştirakı isə bu prosesin mühüm istiqamətlərindən birini təşkil edir. Qarşıda duran məqsəd aydındır – mövcud əlaqələri daha da dərinləşdirmək, təhlükəsizlik və inkişaf üçün ortaq mexanizmləri gücləndirmək, xalqlarımız arasında tarixi və mənəvi bağları gələcək nəsillərə ötürmək və Türk Dövlətləri Təşkilatının beynəlxalq əməkdaşlıq sistemində imkanlarını daha dolğun şəkildə reallaşdırmaq.

Beləliklə, Bakı görüşündə səslənən fikirlər Türk dünyasının qarşıdakı mərhələsinə dair mühüm siyasi və strateji istiqamətləri müəyyənləşdirir. Bu istiqamətlərin uğurla həyata keçirilməsi isə yalnız dövlətlərin deyil, bütün cəmiyyətlərin, xüsusilə gənc nəslin fəal iştirakı, ortaq dəyərlərə bağlılığı və qarşılıqlı əməkdaşlığın daha da inkişaf etdirilməsi ilə mümkün olacaq. Azərbaycan Prezidentinin çıxışı bu baxımdan həm mövcud reallıqların dəyərləndirilməsi, həm də gələcəyə yönəlmiş əməkdaşlıq gündəliyinin ifadəsi kimi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(21.09.2026)

I Türk Dünyası Bəstəkarları Qurultayı 18–20 sentyabr 2026-cı il tarixlərində XVIII Üzeyir Hacıbəyli Beynəlxalq Musiqi Festivalı çərçivəsində keçirilir. Layihə Azərbaycan Respublikasının Mədəniyyət Nazirliyi və Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu tərəfindən ICESCO-nun Bakı Regional Ofisi, Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqı və Azərbaycan Milli Konservatoriyası ilə birgə həyata keçirilir.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı xəbər verir ki, qurultay Mədəniyyət Nazirliyi və Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu tərəfindən ICESCO Bakı Regional Ofisi, Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqı və Azərbaycan Milli Konservatoriyasının birgə təşkilatçılığı ilə reallaşıb.

Tədbirdə çıxış edən mədəniyyət nazirinin müavini Murad Hüseynov I Türk Dünyası Bəstəkarları Qurultayının yaradıcı potensialları birləşdirməyə, gənc müəllifləri dəstəkləməyə, Türk dünyasının zəngin musiqi irsinin təbliğinə töhfə verən beynəlxalq əməkdaşlıq məkanı olduğunu qeyd edib.

Nazir müavini qurultayın yeni ideyaların və əsərlərin yaranmasına, eləcə də uzunmüddətli yaradıcılıq əməkdaşlığının başlanmasına mühüm töhfə verəcəyinə inandığını söyləyib.

Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun prezidenti, professor Aktotı Raimkulova zəngin irsin yeni əsərlər, peşəkar əməkdaşlıq və beynəlxalq mədəni dialoq üçün mənbəyə çevriləcəyi canlı musiqi məkanı yaratmağa çalışdıqlarını diqqətə çatdırıb.

O deyib:

“Bakıda keçirilən Birinci Türk Dünyası Bəstəkarları Qurultayı və Türk Dünyası Bəstəkarlar Birliyinin (Turkic Union of Composers (TUC)) yaradılması Türk dünyasının musiqi diplomatiyası tarixində yeni səhifə açır. Birinci Türk Dünyası Bəstəkarları Qurultayı və Türk Dünyası Bəstəkarlar Birliyinin məhz Bakıda keçirilməsi və yaradılması dərin rəmzi məna daşıyır. Görkəmli bəstəkarlıq məktəbinə və zəngin musiqi ənənələrinə malik Azərbaycan Türk dünyasının yaradıcılıq potensialını bir araya gətirməyə və onu dünya auditoriyasına təqdim etməyə yönəlmiş yeni beynəlxalq platformanın təşəbbüskarı kimi çıxış edir. Birinci Qurultay uzunmüddətli beynəlxalq proqramın başlanğıcı olacaq. Gələcəkdə görüşlərin türk dövlətlərində növbəlilik prinsipi əsasında keçirilməsi nəzərdə tutulur. 2032-ci ilədək fəal yol xəritəsi beynəlxalq festivalların keçirilməsini, “Turkic Music Awards” mükafatının təsis edilməsini, Türk dünyasının müasir musiqisinin antologiyasının nəşrini, “TurkicHeritage” platformasında rəqəmsal not kitabxanasının yaradılmasını, bəstəkarlıq rezidensiyalarının inkişaf etdirilməsini və Türk Dünyası Gənc Simfonik Orkestrinin formalaşdırılmasını nəzərdə tutur”.

ICESCO-nun Bakı Regional Ofisinin direktoru Abdulhakim Al Sənan ICESCO ilə Azərbaycan arasında çox güclü əməkdaşlığın mövcud olduğunu deyib. Bildirib ki, Bakı Ofisi bu əməkdaşlığın inkişafında xüsusi rol oynayır.

Direktor qurultayın Üzeyir Hacıbəyli irsinin yad edildiyi ərəfədə keçirilməsinin təsadüfü olmadığını vurğulayıb: “Üzeyir Hacıbəyli Azərbaycanın müasir musiqi kimliyini formalaşdırıb. O, bizə nümayiş etdirib ki, mədəniyyət milli kimliyi qorumaq üçün ən fundamental anlayışdır. Üzeyir bəy yaradıcılığı bütün dünyaya bir daha sübut edir ki, musiqinin dili olmur. Musiqi ümumbəşəridir”.

Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqının sədri, Xalq artisti Firəngiz Əlizadə Türk dünyası ölkələri arasında dərin musiqi bağlarının mövcud olduğunu vurğulayıb. O bildirib ki, uzun illərdir UNESCO çərçivəsində keçirilən görüşlərdə bu məsələ müzakirə olunub və Türk dünyasının musiqişünaslarının bir araya gətirilməsi təşəbbüsü irəli sürülüb.

Tədbirdə çıxış edən mədəniyyət nazirinin müşaviri Cahangir Səlimxanov Türk dünyasının bəstəkarları müxtəlif mövzularda fikirlərini bölüşüb, ortaq musiqi irsinin qorunması və inkişaf etdirilməsi, yaradıcılıq əlaqələrinin genişləndirilməsi, eləcə də gələcək əməkdaşlıq perspektivlərindən danışıb.

I Türk Dünyası Bəstəkarları Qurultayı çərçivəsində Türk Dünyası Bəstəkarlar Birliyi yaradılıb.

Türk Dünyası Bəstəkarlar Birliyi (Turkic Union of Composers (TUC) Azərbaycan, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Türkiyə, Özbəkistan, Türkmənistan və Macarıstanın aparıcı musiqi qurumlarının nümayəndələri tərəfindən təsis edilib.

Qeyd edək ki, Türk Dünyası Bəstəkarlar Birliyinin təsis edilməsi Bakı Bəyənnaməsinin imzalanması ilə rəsmiləşdirilib. Bununla da bəstəkarlar, musiqişünaslar, ifaçılar, konservatoriyalar, musiqi akademiyaları və türk ölkələrinin yaradıcılıq birlikləri arasında daimi peşəkar əməkdaşlığın əsası qoyulub.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.09.2026)

Bir evin iki zirvəsi: şəhid İslam Əhmədovun şanlı ömür yolu

Murad Vəlixanov,

"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

Erkən illəri və ailə mühiti

İslam Əhmədov 19 sentyabr 1994-cü ildə Mingəçevir şəhərində zəhmətkeş bir ailədə anadan olmuşdur. Əslən Goranboy rayonundan olan Əhmədovlar ailəsi uzun illər idi ki, Mingəçevirdə məskunlaşmışdı. İslam hələ uşaq yaşlarında ikən ailə başçısı, atası İlqar Əhmədov vəfat etmiş, iki qardaşın böyüdülməsi və tərbiyəsi tamamilə ana Sevinc Əhmədovanın çiyinlərinə düşmüşdür.

İslam özündən bir yaş böyük olan qardaşı Əli Əhmədov ilə bərabər çətinliklərə sinə gərərək boya-başa çatmışdı. Hər iki qardaşın daxilindəki torpaq və Vətən sevgisi onları hərb sənətinə yönəltdi. Müddətli həqiqi hərbi xidmətlərini başa vurduqdan sonra hər iki qardaş yenidən Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin sıralarına qayıtdı və müddətdən artıq xidmət edən hərbi qulluqçu kimi vəzifə borclarını yerinə yetirməyə başladılar. Xidmət illərində İslam xüsusi intizamı ilə fərqlənərək "Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin 95 illiyi" və "Azərbaycan Ordusunun 100 illiyi" yubiley medalları ilə təltif olunmuşdu.

44 günlük vətən müharibəsi: əbədiyyətə qoşa addım

27 sentyabr 2020-ci il tarixində Ermənistanın növbəti hərbi təxribatlarına cavab olaraq başlayan 44 günlük Vətən müharibəsi hər iki qardaşın ön cəbhəyə atılması ilə nəticələndi. Lakin onlar fərqli istiqamətlərdə döyüşə daxil oldular:

Böyük qardaş, kiçik çavuş Əli Əhmədov Tərtər-Laçın və Suqovuşan istiqamətində döyüşə atıldı.

Kiçik qardaş, əsgər İslam Əhmədov isə cəbhənin cənub cinahında, Füzulinin azadlığı uğrunda gedən şiddətli və qanlı döyüşlərdə iştirak etdi.

Müharibənin elə ilk günü, 27 sentyabr 2020-ci ildə hər iki qardaş fərqli cəbhələrdə eyni gündə, bir-birlərindən xəbərsiz şəhidlik zirvəsinə ucaldılar. Böyük qardaş Əlinin şəhadət xəbəri dərhal gəlsə də, cəbhədəki gərgin şərait və intensiv artilleriya atəşləri səbəbindən İslamın cənazəsini döyüş meydanından dərhal çıxarmaq mümkün olmamışdı. Bu səbəbdən İslamın şəhid olması xəbəri ailəyə bir qədər sonra çatdı.

Mingəçevirin unudulmaz qəhrəmanları

İslam Əhmədov sentyabrın 28-də böyük izdihamla doğma şəhəri Mingəçevirin Şəhidlər Xiyabanında, qardaşı Əli ilə yan-yana dəfn edildi. Sevinc ana eyni gündə iki pələng cüssəli oğlunun üçrəngli bayrağa bükülmüş tabutunu qarşılayaraq Azərbaycan qadınının mətanət və dözüm rəmzinə çevrildi.

Dövlət təltifləri

Əsgər İslam Əhmədovun vəzifə borcunu canı bahasına yerinə yetirməsi, döyüş meydanında göstərdiyi misilsiz rəşadət ölkə rəhbərliyi tərəfindən yüksək qiymətləndirilmişdir. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin müvafiq sərəncamlarına əsasən o, ölümündən sonra aşağıdakı yüksək dövlət mükafatları ilə təltif olunmuşdur:

3-cü dərəcəli Vətənə xidmətə görə ordeni

Vətən uğrunda medalı

Cəsur döyüşçü medalı

Suqovuşanın azad olunmasına görə medalı

Şəhid qardaşların xatirəsini əbədiləşdirmək məqsədilə vaxtilə Mingəçevir şəhərində yaşadıqları küçəyə Əli və İslam Əhmədov qardaşlarının adı verilmişdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.09.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Lesley Hornby, daha çox Twiggy adı ilə tanınan məşhur ingilis model, aktrisa, müğənni və televiziya simasıdır. O, 1960-cı illərin moda dünyasının ən tanınmış simalarından biri olmaqla yanaşı, sonradan aktyorluq və musiqidə də uğur qazanıb. Milli Portret Qalereyası onu 1960-cı illərin görünüşünü müəyyənləşdirən və dünyanın ilk supermodellərindən biri kimi təqdim edir.

Lesley Hornby 19 sentyabr 1949-cu ildə İngiltərənin London şəhərinin Neasden bölgəsində anadan olub. O, fəhlə ailəsində böyüyüb. Atası Norman Hornby dülgər, anası Nellie isə fabrikdə işləyib. Lesley üç bacının ən kiçiyi idi. Uşaqlıqdan geyim və modaya maraq göstərib. Anası ona tikiş tikməyi öyrədib. Bu maraq sonradan onun peşəkar həyatında mühüm rol oynayıb.

Lesley yeniyetmə yaşlarında çox arıq bədən quruluşuna malik idi. Ona əvvəlcə müxtəlif ləqəblər verilsə də, nəticədə “Twiggy” adı məşhurlaşıb. “Twiggy” sözü ingiliscədə nazik budağa bənzər arıq quruluşu ifadə edən ləqəb kimi başa düşülüb. 1960-cı illərin ortalarında onun qısa saç düzümü, iri gözləri, uzun kirpikləri və qeyri-adi görünüşü moda dünyasında tamamilə yeni obraz yaradıb

Onun həyatını dəyişən hadisələrdən biri 16 yaşında Londondakı House of Leonard saç salonuna getməsi olub. Burada saçları qısa və fərqli formada kəsildi. Fotoqraf Barry Lategan onun şəkillərini çəkib. Bu fotoları moda jurnalisti Deirdre McSharry görüb. Bir müddət sonra Daily Express qəzetində Lesley haqqında məqalə dərc edilib və o, “The Face of 1966” — “1966-cı ilin siması” elan edilib

Bu hadisədən sonra Twiggy çox qısa müddətdə Britaniyadan kənarda da tanınmağa başladı. 1960-cı illərin moda ikonası Twiggy xüsusilə Mod adlı 1960-cı illər moda estetikasının əsas simalarından birinə çevrildi. Onun görünüşü əvvəlki dövrün daha yetkin və klassik qadın model obrazından fərqlənirdi. Qısa saçları, iri gözləri, güclü göz makiyajı və incə bədən quruluşu onu asanlıqla tanınan simaya çevirib.

Twiggy yalnız model olaraq qalmaq istəmirdi. Daha sonra kino və teatr sahəsinə keçib. Onun ən məşhur rollarından biri Ken Russellin 1971-ci ildə çəkdiyi “The Boy Friend” filmində olub. Bu film onun aktyorluq karyerasında böyük uğur qazandırıb. O, həmin filmdəki fəaliyyətinə görə iki Golden Globe mükafatı qazanıb:

Ən yaxşı qadın aktyor — musiqili və ya komediya filmi

Ən perspektivli yeni qadın aktyor

Bu uğur onun yalnız model deyil, həm də istedadlı aktrisa olduğunu göstərib. Twiggy sonrakı həyatında da moda sənayesindən uzaqlaşmadı. 2000-ci illərdən etibarən Marks & Spencer şirkətinin reklam kampaniyalarında mühüm simalardan biri olub. Onun iştirakı şirkətin həmin dövrdəki imicinin yenilənməsinə kömək edən amillərdən biri kimi qiymətləndirilib.

Twiggy Britaniya mədəniyyətinə və incəsənətinə uzunmüddətli töhfələrinə görə 2019-cu ildə Dame Commander of the Order of the British Empire (DBE) fəxri adına layiq görülüb. Buna görə onun adı qarşısında Dame titulundan istifadə olunur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.09.2026)

Sentyabrın 18-də Azərbaycanda keçirilən türk xalqları mədəniyyəti silsilə tədbirləri çərçivəsində Bakı Atatürk Mərkəzində yazıçı Varis TÜRKSOY medalı ilə təltif edilib.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı xəbər verir ki, vəsiqəsinə  “Türk dünyası mədəniyyətinə və sənətinə vermiş olduğunuz qatqılara görə” sözləri yazılmış medalı yazıçıya Beynəlxalq Türk Mədəniyyəti Təşkilatı – TÜRKSOY-un Baş katibi Sultan Raev təqdim edib.

Mükafatlandırma mərasimində Türkiyə Ədəbiyyat Vəqfinin sədri Serhat Kabaklı, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin Baş katibi Çingiz Abdullayev, akademik Nizami Cəfərov, Azərbaycan Pedaqoji Universitetinin prorektoru Mahirə Hüseynova, Prezident Yanında İdafrəetmə Akademiyasının professoru, QHT-lərə Dövlət Dəstəyi Agentliyinin Müşahidə Şurasının sədri Fuad Məmmədov, Türk dünyası Qadın Şairləri Təşkilatının sədri Xuraman Muradova və digər tanınmış mədəniyyət və elm xadimləri iştirak ediblər.

Xatırladaq ki TÜRKSOY medalı Beynəlxalq Türk Mədəniyyəti Təşkilatı – TÜRKSOY tərəfindən Türk dünyasının mədəniyyətinə, incəsənətinə, ədəbiyyatına və ümumi mədəni əlaqələrinə mühüm töhfə verən şəxslərə təqdim edilən fəxri mükafatlardan biridir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.09.2026)

Aysel Fikrət,

Azərbaycan Milli Konservatoriyasının mətbuat katibi

18 sentyabr 2026-cı il tarixində dahi bəstəkar Üzeyir Hacıbəylinin anadan olmasının ildönümü münasibətilə Azərbaycan Milli Konservatoriyasında ənənəvi olaraq Milli Musiqi Günü qeyd olunub.

Üzeyir Hacıbəyli XVIII Beynəlxalq Musiqi Festivalı çərçivəsində açıq havada təşkil olunmuş tədbirdə Azərbaycan Respublikasının Mədəniyyət naziri Adil Kərimli, Mədəniyyət nazirinin müavini Murad Hüseynov, Azərbaycan Milli Konservatoriyasının rektoru, Əməkdar incəsənət xadimi, sənətşünaslıq doktoru, professor Kamilə Dadaş-zadə, Üzeyir Hacıbəyli adına Bakı Musiqi Akademiyasının rektoru, Xalq artisti, professor Fərhad Bədəlbəyli, Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun prezidenti Aktotı Raimkulova, ölkə rəsmiləri, Türk dünyası bəstəkarlarının qurultayına təşrif buyurmuş qonaqlar, Azərbaycan Milli Konservatoriyasının rəhbərliyi, professor-müəllim heyəti və tələbələri iştirak ediblər.

Tədbiri Azərbaycan Milli Konservatoriyasının rektoru Kamilə Dadaş-zadə açıq elan edərək qonaqları salamlayıb.

Rektor çıxışında qeyd edib:

“Üzeyir Hacıbəyli Azərbaycan mədəniyyətində fenomenal bir hadisədir və bunu sübut edən bir çox dəlillər mövcuddur. Bu il biz tarixi bir hadisənin şahidi olacağıq. Üzeyir Hacıbəyli Festivalı çərçivəsində Türk dünyasının Bəstəkarlar Birliyi təsis olunacaq və o Birliyin ilk qurultayı keçiriləcək. Bu, Üzeyir Hacıbəylinin ideyalarının ən parlaq təzahür  formalarından biridir.

Düşünürəm ki, ən mühüm cəhətlərdən biri ondan ibarətdir ki, Üzeyir bəyin yaradıcılığında Azərbaycan musiqi mədəniyyətinin keçmişi və onun bütün gələcək inkişafı kodlaşdırılmış şəkildə mövcuddur. Çünki Üzeyir bəyin irsi nəinki Azərbaycanın, ümumiyyətlə, bütün Türk dünyasının bədii mədəni kodunun orijinal hissəsidir”.

Ardınca çıxış edən Üzeyir Hacıbəyli adına Bakı Musiqi Akademiyasının rektoru, Xalq artisti, professor Fərhad Bədəlbəyli Azərbaycan Milli Konservatoriyasının fəaliyyətindən, xüsusilə muğam sənətinə verdiyi yüksək dəyərdən söz açıb. O, muğamın milli musiqi mədəniyyətimizdəki xüsusi yerini vurğulayaraq qeyd edib ki, “muğam əsrlər, qərinələr keçsə də, yaşayacaq, çünki o, müqəddəsdir”.

Çıxışlardansonra ənənəvi olaraq hər il Milli Musiqi Gününə öz bədii töhfəsini verən Azərbaycan Milli Konservatoriyası builki konsert proqramını təqdim edib. Proqramda Üzeyir Hacıbəylinin və Müslüm Maqomayevin əsərləri səsləndirilib.

Konsertdə Azərbaycan Milli Konservatoriyasının tələbələrindən ibarət Xalq çalğı alətləri orkestri (dirijor – AMK-nın müəllimi Aysel Bağırova) və qızlardan ibarət xor kollektivi (xormeyster – Xanımana Məmmədova) çıxış edib.

Konsertin bədii rəhbəri AMK-nın “Dirijorluq” kafedrasının müdiri, sənətşünaslıq üzrə fəlsəfə doktoru, bəstəkar Pikə Axundova, aparıcısı AMK-nın Elm, Yaradıcılıq və Beynəlxalq Əlaqələr Mərkəzinin yaradıcılıq işləri üzrə mütəxəssisi Zeynəb Bağır olub.

Konsertin sonunda Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun prezidenti Aktotı Raimkulova çıxış edərək tədbirlə bağlı səmimi düşüncələrini iştirakçılarla bölüşüb.

Sonda Azərbaycan Respublikasının Mədəniyyət naziri Adil Kərimli çıxış edərək Ulu Öndər Heydər Əliyevin təsis etdiyi Milli Musiqi Gününün önəmli olduğunu vurğulayıb. Nazir eyni zamanda, öz çıxışında qeyd edib ki, konsert iştirakçıları açıq havada ifanın çətinliyinə baxmayaraq, bu işin öhdəsindən peşəkarlıqla gəliblər və onlar əsl Üzeyir Hacıbəyli irsinin davamçılarıdır.

Çıxışının sonunda Adil Kərimli konsert iştirakçılarına səmimi təşəkkürünü ifadə edib.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.09.2026)

BU GÜN AİDA İMANQULİYEVANIN ANIM GÜNÜDÜR

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Aida İmanquliyev - Azərbaycan Respublikasının Birinci vitse-prezidenti Mehriban Əliyevanı dünyaya gətirən görkəmli alim, ərəbşünas, elmə dəyərli töhfələr vermiş unudulmaz bir şəxsiyyətdir.

2006-cı ildə onun ərəb dilində nəşr olunmuş “Yeni ərəb ədəbiyyatının korifeyləri” kitabının təqdimatında Mehriban Əliyeva anası haqqında geniş danışıb. Onun bu ifadəsi xüsusilə diqqətçəkəndir: “Aida İmanquliyeva unudulmaz insan idi.”

Mehriban Əliyeva Aida xanımı yüksək təhsilli, ziyalı, vətənpərvər və prinsipial alim kimi səciyyələndirib; eyni zamanda ailəsinə böyük məhəbbət bəsləyən və insanlara yardım etməyə hazır olan bir şəxs olduğunu bildirib.

O, Aida İmanquliyevanın bütün elmi yaradıcılığının Azərbaycanla Şərq arasında əlaqələrin qurulmasına və möhkəmləndirilməsinə yönəldiyini də vurğulayıb.

Görkəmli alim, ərəbşünas, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü Aida İmanquliyeva 1939-cu il oktyabrın 10-da Bakı şəhərində ziyalı ailəsində dünyaya göz açıb. Görkəmli jurnalist, pedaqoq, əməkdar elm xadimi, Azərbaycan mətbuatının bünövrəsini qoyanlardan biri, "Bakı" və "Baku" qazetinin baş redaktoru Nasir İmanquliyevin qızıdır.

Bakıda 132 saylı orta məktəbi qızıl medalla bitirib. 1957–1962-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Universitetinin Şərqşünaslıq fakültəsinin ərəb dili şöbəsində təhsil aldıqdan sonra 1966-cı ildə Moskvada SSRİ Elmlər Akademiyasının Şərqşünaslıq İnstitutunda 1967-ci ildə “Qələmlər birliyi” və onun Mixail Nüaymənin yaradıcılığında rolu” mövzusunda namizədlik dissertasiyasını uğurla müdafiə edərək filologiya elmləri namizədi adı alıb.

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasında Yaxın və Orta Şərq Xalqları İnstitutunda “Ərəb ədəbiyyatı” qrupunda kiçik elmi işçi, sonra baş elmi işçi kimi çalışıb. 1966-cı və 1976-cı illərində ərəb filologiyası şöbəsinin müdiri olaraq fəaliyyət göstərib. 1976-cı və 1988-ci illərdə, elmi işlər üzrə direktor müavini, 1988-ci və 1991-ci illərdə həmin institutda direktor vəzifəsində çalışıb. 1976–1988-ci illərdə, institutun ərəb filologiyası şöbəsinə rəhbərlik etdiyi müddətdə, 10 nəfər ərəbşünas namizədlik dissertasiyalarını müdafiə edərək, filologiya elmləri namizədi alimlik dərəcəsinə yiyələnib.

Beləliklə, Azərbaycanda ərəb ədəbiyyatı üzrə ilk elmlər doktoru, ilk professor qadın Aida İmanquliyeva elmi işlərlə yanaşı, pedaqoji fəaliyyətlə də məşğul olub. O, Azərbaycan Dövlət Universitetinin Şərqşünaslıq fakültəsində ərəb ədəbiyyatından dərs deyirdi. Elə, məhz buna görə də, SSRİ Nazirlər Soveti yanında fəaliyyət göstərən Ali Attestasiya Komissiyasının qərarı ilə, ona "Xarici Asiya və Afrika xalqları ədəbiyyatı" ixtisası üzrə, 1991-ci ilin mart ayında professor elmi rütbəsi verilib.

A. İmanquliyeva 1987-ci ildə Ümumittifaq Şərqşünaslar Cəmiyyəti Rəyasət Heyətinin üzvü və 1983-cü ildən etibarən, sözügedən cəmiyyətin Azərbaycan bölməsi sədrinin müavini olub. Moskva, Bakı, Düşənbə, Hamburq, Kiyev, Sankt-Peterburq, Poltava, Tbilisi və digər şəhərlərdə keçirilən Şərq problemlərinə həsr olunmuş beynəlxalq konfranslarda məruzələrlə çıxış edib. 2005-ci ildə Sankt-Peterburq Dövlət Universitetinin xatirə medalı ilə təltif edilib.

Əsərləri

1. "Mixail Nüaymə və Qələmlər birliyi"

2. "Cübran Xəlil Cübran"

3. "Yeni ərəb ədəbiyyatının korifeyləri"

4. "Корифеи новоарабской литературы (к проблеме взаимосвязи литератур Востока и Запада начала ХХ века)"

5. "Истоки арабско-русских культурных и литературных связей" (Вопросы восточной филологии)

6. "Русская литературно-критическая мысль и творчество М. Нуайме" (Вопросы восточной филологии)

7. "Природа в творчестве Амина ар-Рейхани" (Вопросы восточной филологии)

Barəsində səslənən dəyərli fikirlərə də göz yetirək:

Vasim Məmmədəliyev – akademik, ərəbşünas alim

Aida İmanquliyeva haqqında ən yaddaqalan qiymətləndirmələrdən biri akademik Vasim Məmmədəliyevə məxsusdur. O, İmanquliyevanı keçmiş SSRİ məkanında şərqşünaslığın ən nüfuzlu alimlərindən biri kimi səciyyələndirib.

Daha mühüm fikri isə belədir: İ. Y. Kraçkovskinin sovet ərəbşünaslığında yeni ərəb ədəbiyyatının tədqiqinə başlanğıc verdiyini, “bu sahədə tədqiqatların zirvəsini Aida İmanquliyevanın fəth etdiyini” bildirib. Vasim Məmmədəliyev həmçinin onu ərəb məhcər ədəbiyyatının beynəlxalq miqyasda ən görkəmli tədqiqatçısı adlandırıb.

Bu fikir Aida İmanquliyevanın yalnız Azərbaycan miqyasında deyil, dünya ərəbşünaslığında tutduğu mövqeyə verilən ən ciddi qiymətləndirmələrdəndir.

Nərgiz Paşayeva – akademik

Nərgiz Paşayeva anası Aida İmanquliyeva haqqında danışarkən onun elmi fəaliyyətini belə qiymətləndirib:“Müasir ərəb ədəbiyyatının öyrənilməsində yeni səhifə açdı, yeni məktəbin əsasını qoydu.”

O, Aida İmanquliyevanı həmçinin yeni dövr ərəb ədəbiyyatı üzrə Azərbaycanın ilk ərəbşünas alimi və ilk elmlər doktoru kimi təqdim edib və onun fundamental tədqiqatlarının Azərbaycan və dünya şərqşünaslığını zənginləşdirdiyini vurğulayıb.

Nərgiz Paşayevanın daha şəxsi xarakterli qiymətləndirməsi də diqqətəlayiqdir: Aida İmanquliyevanı “müdrik azərbaycanlı və Şərq qadınının təcəssümü” kimi xarakterizə edib.

İsa Həbibbəyli – akademik, AMEA prezidenti

İsa Həbibbəyli 2024-cü ildə Aida İmanquliyevanın anım mərasimində onun Azərbaycan ərəbşünaslığında ədəbi istiqamətin əsasını qoyduğunu bildirib. Onun sözlərinə görə, İmanquliyeva: Azərbaycan ərəbşünaslığının inkişafına böyük töhfə verib; ərəbşünaslığın Azərbaycanda elmi istiqamət kimi formalaşmasına zəmin yaradıb; ərəb mühacir ədəbiyyatının tədqiqində yeni yol açıb; dünya elminin ərəb məhcər ədəbiyyatının öyrənilməsinə mühüm töhfə verib.

Bu, xüsusilə əhəmiyyətlidir, çünki İsa Həbibbəyli onun fəaliyyətini təkcə bir alim kimi deyil, Azərbaycanda bütöv bir elmi istiqamətin formalaşması baxımından qiymətləndirir.

Aida İmanquliyeva 19 sentyabr 1992-ci ildə Bakı şəhərində vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.09.2026)

Murad Vəlixanov,

"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

19 sentyabr Azərbaycanın müasir tarixinə suverenliyimizin tam bərpa olunduğu, Qarabağda separatizmin kökünün birdəfəlik kəsildiyi şanlı lokal antiterror tədbirlərinin ildönümü günü kimi həkk olunub. 2023-cü ildə həyata keçirilən bu tarixi əməliyyat, cəmi bir gün ərzində regionda 30 illik geosiyasi düyünü tamamilə həll etdi.

Əməliyyatı zəruri edən səbəb: Mina terroru

19 sentyabr 2023-cü il səhər saatlarında Qarabağdakı qanunsuz erməni silahlı birləşmələrinin kəşfiyyat-diversiya qrupları tərəfindən Əhmədbəyli-Füzuli-Şuşa yolunda əvvəlcədən quraşdırılmış minaların partlaması nəticəsində mülki şəxslər və Daxili İşlər Nazirliyinin DİN polisləri daxil olmaqla şəhidlər verildi. Bu qanlı təxribata cavab olaraq Azərbaycan Ordusu elə həmin gün bölgədə qanunsuz mövcud olan Ermənistan silahlı qüvvələrinin qalıqlarının tərksilah edilməsi və konstitusiya quruluşunun bərpası məqsədilə lokal antiterror tədbirlərinə başladı.

Dəqiq bitmə saatı: 23 saat 43 dəqiqəlik zəfər

Azərbaycan Silahlı Qüvvələri mülki əhalini və infrastrukturu tamamilə qoruyaraq, yalnız legitim hərbi hədəfləri yüksək dəqiqlikli silahlarla sıradan çıxardı. Ordumuzun sarsıdıcı zərbələrinə tab gətirə bilməyən separatçı xunta rejimi cəmi bir gün sonra ağ bayraq qaldırmağa məcbur oldu.

Bitmə vaxtı: Rəsmi olaraq 20 sentyabr 2023-cü il, saat 13:00-da tam atəşkəs elan olundu və antiterror tədbirləri dayandırıldı.

Davam etmə müddəti: Əməliyyat cəmi 23 saat 43 dəqiqə (bəzi hərbi mənbələrdə yuvarlaq olaraq 24 saatdan az) davam etdi və hərbi dərsliklərə düşəcək sürətlə tam qələbə ilə başa çatdı.

Yevlax görüşü və onun böyük rəmzi mənası

Antiterror tədbirlərinin dərhal ardınca, 21 sentyabr 2023-cü ildə Yevlax şəhərində Azərbaycan mərkəzi hakimiyyətinin təmsilçiləri ilə Qarabağın erməni sakinlərinin nümayəndələri arasında tarixi ilk görüş keçirildi. Bu görüş sıradan bir dialoq deyil, çox dərin siyasi və rəmzi məna daşıyırdı:

"Status" və separatizm iddialarının tabutu:

İllərlə müxtəlif xarici ölkələrdə, neytral paytaxtlarda Brüssel, Moskva, Vaşinqton "bərabərhüquqlu tərəf" kimi masa arxasına oturmağa can atan separatçılar, bu dəfə Azərbaycanın daxili şəhərlərindən birinə Yevlaxa gəlməyə məcbur oldular. Bu, beynəlxalq vasitəçilərin oyun kənarında qaldığını və məsələnin Azərbaycanın daxili işi olduğunu göstərdi.

Bakının şərtlərinin qəbulu: Qarabağ ermənilərinin nümayəndələri heç bir siyasi şərt irəli sürə bilmədilər; görüş tamamilə Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası və qanunları çərçivəsində, reinteqrasiya cəmiyyətə qovuşma və tərksilah prosesinin texniki detallarının müzakirəsinə həsr olundu.

Mütləq suverenliyin təsdiqi: Yevlax görüşü Azərbaycan dövlətinin öz ərazisində tam və qəti söz sahibi olduğunun bəyanatı idi. Bu görüşdən bir neçə gün sonra qondarma xunta rejimi özünü rəsmən buraxdığını elan etdi.

P.S

19-20 sentyabr əməliyyatı 44 günlük Vətən müharibəsinin yekun akkordu oldu. Bu əməliyyatla Azərbaycan öz torpaqlarında separatizmin yuvasını darmadağın etdi, suverenliyini və ərazi bütövlüyünü 100% bərpa edərək regionda yeni sülh reallığı yaratdı.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.09.2026)

18 SENTYABR, 2002-Cİ İL, BÖYÜK ŞƏHRİYARIN VƏFATI GÜNÜDÜR

Kənan Məmmədli,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Güney Azərbaycan poeziyamızın zirvəsi!

Məhəmmədhüseyn Şəhriyar.

Bu gün onun anım günüdür.

Unutmadıq. Daim qəlbimizdə yaşayır və yaşayacaq.

Məhəmmədhüseyn Şəhriyar 1906-cı ildə Təbriz şəhərinin Bağmeşə bölgəsində, o zamanın tanınan hüquqşünaslarından Hacı Mirağa Xoşginabinin ailəsində dünyaya gəlib. O, ilk təhsilini kənd məktəbində Molla İbrahim adlı bir axund və Molla Ağa Məhəmməd Bağırdan alıb. Molla İbrahimə qədər ona yazıb-oxumağı dövrün tanınan ziyalısı Hacı Mirağa öyrədib. O, ailəsi ilə birlikdə Təbrizə qayıtdıqdan sonra təhsilini "Füyuzat" və "Müttəhidə" mədrəsələrində davam etdirib, orta təhsilini bitirdikdən sonra 1924-cü ildə Tehrana gəlmiş və tibb fakültəsinə daxil olub.

O, Sürəyya adlı bir qıza aşiq olub və bu məhəbbəti ilə əlaqədar onun başı bir çox bəlalar çəkib, Sürəyyanın qohumları bu izdivaca etiraz əlaməti olaraq Şəhriyara təzyiq göstərərək, onun Tehrandan Nişapura sürgün edilməsinə müvəffəq olublar, beləliklə də şair ali təhsilini yarımçıq qoymağa məcbur olub.  O, bir müddət İranın müxtəlif şəhərlərində həmçinin Məşhəddə yerli idarələrdə məmurluq vəzifəsində çalışıb, 1930-cu illərin ortalarında Tehrana qayıdıb banklardan birinə işə düzəlib. 1950-ci illərin əvvəllərində Təbrizə gələn şair 1953-cü ildə ibtidai məktəbdə dərs deyən Əzizə xanımla evlənib.

Şairin ədəbiyyata olan marağı uşaqlıqdan olub. O, hələ 7 yaşından Azərbaycan dilində, 9 yaşında isə fars dilində şeirlər yazıb. Artıq 1920-ci illərin ortalarından etibarən artıq istedadlı bir gənc şair kimi tanınmağa başlayıb. Hamı onu Seyid Məhəmmədhüseyin Behcət Təbrizi kimi tanıyıb. Bir gün o özünə təxəllüs götürmək fikrinə düşür, bunun üçün Hafizin "Bəxtnamə" kitabını açıb və bəxtinə "Şəhriyar" adı çıxıb. Bu ad onun xoşuna gəlib və onu özünə təxəllüs kimi götürüb, o vaxtdan poeziya aləmində onu "Seyid Məhəmmədhuseyin Şəhriyar" kimi tanıyıb və seviblər. Məhəmmədhüseyin Şəhriyarın yaradıcılığı çoxşaxəlidir.

Azərbaycan, Vətən sevgisi onun əsərlərində möhtəşəmliyi ilə ifadə olunub. Azadlıq ruhu onun Vətən mövzulu əsərlərinin poetik vüsətini təşkil edib. Mübarizə, əzm, birlik Şəhriyar poeziyasının nüvəsində dayanıb, vulkanik bir vüsətlə meydana çıxıb. O, öz yaradıcılığında müxtəlif mövzulara müraciət edib və yazdığı əsərlərdə duyğularını, fikirlərini səmimiyyətlə ifadə edib. Məhəmmədhüseyn Şəhriyarın ilk mətbu şeiri 1913-cü ildə, 8 yaşında ikən, Təbrizdəki Məhəmmədiyyə orta məktəbində oxuduğu zaman "Ədəb" jurnalında dərc edilib. Əsərlərini qəzəl, qəsidə, məsnəvi, qitə, rübai janrında yazan ustad sənətkar ədəbiyyatı zənginləşdirib, hələ sağlığında klassik şair səviyyəsinə yüksəlib.

Xəlqilik, vətənpərvərlik, humanizm, azadlığa, bərabərliyə, sülhə çağırış Şəhriyar poeziyasının başlıca mövzularıdır. Məhəmmədhüseyn Şəhriyar Azərbaycan və İran poeziyasının ən nəhəng simalarından biridir. Onun sənəti həm türk, həm də farsdilli ənənələr zəminində inkişaf edib, dövrünün ictimai-siyasi hadisələrinin bədii əksi Şəhriyar şeirinin əsas mövzusu olub, Şəhriyar poeziyasının üfüqlərinin genişliyi bilavasitə onun xalq həyatına yaxınlıq və bağlılığı ilə əlaqədardır. Şairin şeirlərində forma və məzmun vəhdətini yüksək qiymətləndirib. Güney Azərbaycanın tanınan tədqiqatçısı Əli Sərhənginin araşdırmasına görə Şəhriyarın ilk şeir kitabı 1926-cı ildə "Sədaye-xuda" (Tanrının səsi) adı ilə çap olunub.

Bu kitab Tehranda üç böyük şair və alimin – Məlikü-şüəra Baharın, Səid Nəfisinin və Peyman Bəxtiyarinin müqəddimələri ilə nəşr olunub. Öz ana dilinin təəssübkeşliyi Şəhriyar sənətində xüsusi bir mərhələdir. "Türkün dili", "Dərya elədim", "İman ilə getdi", "Azadlıq quşu", "Varlıq", "Türk övladı, qeyrət vaxtıdır" və onlarla başqa şeirlərində о, bu və ya digər formada doğma dilinin üzləşdiyi çətinliklər, bu dilin intəhasızlığı, danışıq və şeir dili kimi əvəzolunmazlığı və s. haqqında fikirlər söyləyir:

Türkün dili tək sevgili, istəkli dil olmaz,

Türkün dili tək sevgili, istəkli dil olmaz,

Özgə dilə qatsan, bu əsil dil əsil olmaz.

Öz şeirini farsa, ərəbə qatmasa şair,

Şeiri eşidənlər, oxuyanlar kəsil olmaz

Ana dilində yazmış olduğu şeirlərə misal olaraq "Behcətabad xatirəsi", "Qaranlıq gecələr", "El bülbülü", "O taydan gələnə", "Pərvanə və şəm", "Dan ulduzu da batdı", "Alnımın yazısı" və s. kimi bədii nümunələri göstərmək olar. Şəhriyarın ana dilində yazdığı şeirləri arasında Bakıdakı qələm dostlarına həsr etdiyi şeirlər, yazdığı mənzum məktubları böyük maraq kəsb edib. Xalq şairləri Süleyman Rüstəm, Məmməd Rahim, Bəxtiyar Vahabzadə, Rəsul Rza, Səməd Vurğun, Balaş Azəroğlu, Hökumə Billuri, Söhrab Tahir, şərqşünas alim, professor Rüstəm Əliyevə ünvanlanan şeirləri buna parlaq misaldır:

 "Məmməd Rahim həzrətlərinə cavab", "Qardaşım Süleyman Rüstəmə ithaf", " Can Rüstəm", "El bülbülü", " Döyünmə, söyünmə", "Gözün aydın" əsərlərində Bakı həsrəti çox güclü ifadəsini tapıb.

Məhəmmədhüseyn Şəhriyarı XX əsr Azərbaycan poeziyasının nəhəngləri sırasına ucaldan ilk növbədə onun ölməz "Heydərbabaya salam" poeması olub. Şəhriyarın Azərbaycan dili qarşısında ən böyük xidməti "Heydərbabaya salam" poeması və Cənubi Azərbaycanda bu dilin sadə ədəbi dil formasını yaratması, eyni zamanda ana dildə yazıb-yaratmaq ənənəsini bərpa etməsidir. Poema iki hissədən ibarətdir. Şəhriyar poemanın birinci hissəsini Tehranda, ikinci hissəsini isə Təbrizdə yazıb. Birinci hissədə 77, ikinci hissədə isə 48 bənd vardır. Poemanın birinci hissəsində təbiət təsvirləri, ilin fəsilləri, camaatın əkin-biçinlə məşğul olması, sadə insanların sevinci, kədəri, toyu, matəmi, adət-ənənələri öz əksini tapır.

"Heydərbabaya salam" poeması haqqında ilk elmi məqalə hesab edilən, 1955-ci ildə "Azərbaycan" dərgisində çap olunmuş "Ədəbi bir hadisə" adlı məqalənin müəllifi Məmməd Əmin Rəsulzadədir.  Şair əsərdə "Heydərbaba səni Vətən bilmişdim, Vətən deyib baş götürüb gəlmişdim" — deməklə Heydərbaba dağının onun üçün müqəddəs ana vətənin rəmzinə çevrildiyini etiraf edib. Bütövlükdə "Heydərbabaya salam" poeması Vətən haqqında qüvvətli poetik manifestir. "Heydərbabaya salam" poemasında şair özünün də bədii obrazı canlandırıb. Akademik Bəkir Nəbiyev bu haqda qeyd edibki, lirik qəhrəmanla müəllif arasında tam eyniyyət olmasa da yaxınlıqlar, səsləşmələr müşahidə edilib.

Ustad Məhəmmədhüseyn Şəhriyar 18 sentyabr 1988-ci ildə Tehranın Mehr xəstəxanasında dünyasını dəyişib, 20 sentyabr Təbrizdəki Surxab qəbiristanlığında "Məqbərətüş-şüəra"da ("Şairlərin məqbərəsi"ndə) dəfn olunub. Həmin gün Cənubi Azərbaycanda milli matəm günü elan edilib.

13 mart 1996-cı ildə Azərbaycan və İran ədəbiyyatlarının inkişafında böyük xidmətləri olan Məhəmmədhüseyn Şəhriyarın anadan olmasının 90 illik yubileyinin keçirilməsinin Azərbaycanın ədəbi-mədəni həyatı üçün müstəsna əhəmiyyətini nəzərə alaraq qərar qəbul edilib. Məhəmmədhüseyn Şəhriyarın vəfat etdiyi tarix İran milli şeir və ədəbiyyat günü kimi qeyd olunur. Şəhriyarın vəfat etdiyi gün — sentyabrın 18-i 2002-ci ildən İran milli şeir və ədəbiyyat günü kimi Parlamentdə təsdiq olunub. 2021-ci il mayın 21-də Məhəmmədhüseyn Şəhriyarın xatirəsinə həsr olunan vebsaytın təqdimatı keçirilib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.09.2026)