Fatimə Məmmədova,
"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi
1991-ci ilin dekabrında Sovet İttifaqı dağılanda dünya təkcə bir dövlətin süqutuna şahidlik etmədi. Həmin günlərdə eyni zamanda XX əsrin ən böyük maliyyə sirlərindən birinin də əsası qoyuldu. Aradan 35 ilə yaxın vaxt keçməsinə baxmayaraq, SSRİ-nin son illərində Kommunist Partiyasının, dövlət strukturlarının, xaricdəki şirkətlərinin və müxtəlif fondlarının nəzarətində olmuş milyardlarla dollar dəyərində vəsaitin taleyi hələ də tam aydınlaşdırılmayıb. Tarixçilər, jurnalistlər, iqtisadçılar, keçmiş kəşfiyyatçılar və siyasətçilər illərdir eyni suala cavab axtarırlar: Sovet imperiyasının sərvəti hara yox oldu?
Bu mövzunun ətrafında illər ərzində yüzlərlə kitab yazılıb, araşdırma aparılıb, sənədli filmlər çəkilib. Bəziləri hesab edir ki, söhbət sadəcə şişirdilmiş mifdən gedir. Digərləri isə əmindi ki, SSRİ dağılan zaman dünyanın ən böyük maliyyə əməliyyatlarından biri həyata keçirilib və bu gün postsovet məkanında milyardlarla dollarlıq sərvətə sahib olan bəzi oliqarxların yüksəlişinin kökləri məhz həmin dövrə gedib çıxır. Məsələni anlamaq üçün əvvəlcə SSRİ Kommunist Partiyasının əslində nə olduğunu başa düşmək lazımdır. Bir çox insanlar Kommunist Partiyasını sadəcə siyasi təşkilat kimi təsəvvür edir. Halbuki Sovet İttifaqında partiya dövlətdən ayrı qurum deyildi. Faktiki olaraq bütün hakimiyyət onun əlində cəmləşmişdi. Nazirliklər, zavodlar, kolxozlar, ordu, təhlükəsizlik strukturları və dövlət idarəçiliyinin bütün əsas qolları partiyanın nəzarəti altında fəaliyyət göstərirdi. Bu isə o demək idi ki, partiya təkcə siyasi gücə deyil, həm də nəhəng maliyyə resurslarına sahib idi.
1980-ci illərin sonlarında Kommunist Partiyasının təxminən 19 milyon üzvü vardı. Hər bir üzv müntəzəm üzvlük haqqı ödəyirdi. Bundan əlavə partiyanın minlərlə binası, sanatoriyası, istirahət mərkəzi, nəşriyyatı, qəzet və jurnal şəbəkəsi, tədris müəssisələri mövcud idi. Xarici ölkələrdə müxtəlif kommunist partiyalarına maliyyə yardımları göstərilir, müxtəlif fondlar vasitəsilə vəsaitlər dövr etdirilirdi. SSRİ-nin xarici ticarət əməliyyatlarının bir hissəsi də partiyaya yaxın strukturlar vasitəsilə həyata keçirilirdi. Nəticədə onilliklər ərzində nəhəng maliyyə sistemi formalaşmışdı. Məhz buna görə SSRİ dağılanda bir çox ekspertlər düşünürdülər ki, Kommunist Partiyasının sərəncamında milyardlarla dollar olmalıdır. Ancaq Sovet İttifaqı süqut etdikdən sonra aparılan araşdırmalar göstərdi ki, gözlənilən vəsaitlərin əhəmiyyətli hissəsini tapmaq mümkün deyil. Rəsmi sənədlərdə görünən rəqəmlərlə real vəziyyət arasında böyük fərq vardı. Bu da müxtəlif ehtimalların yaranmasına səbəb oldu.
Ən məşhur nəzəriyyələrdən birinə görə, Sovet rəhbərliyinin müəyyən hissəsi sistemin dağılacağını əvvəlcədən hiss etmişdi. 1980-ci illərin sonlarında SSRİ artıq ağır iqtisadi böhran yaşayırdı. Neft qiymətlərinin düşməsi, istehsalın azalması, mağazalarda qıtlığın yaranması, milli respublikalarda separatizm meyillərinin güclənməsi dövlətin gələcəyini sual altına qoymuşdu. Bu şəraitdə bəzi yüksək vəzifəli şəxslərin gələcək üçün plan qurmağa başladığı iddia olunur.
Ən çox rast gəldiyim məlumat isə, SSRİ dağılandan əvvəl partiya və dövlət strukturlarına bağlı şəxslər müxtəlif xarici şirkətlər yaradır, vəsaitləri həmin şirkətlər vasitəsilə xaricə çıxarırdılar. O dövrdə Qərbdə, xüsusilə Kiprdə, İsveçrədə, Avstriyada və digər maliyyə mərkəzlərində qeydiyyatdan keçirilən müəssisələrin bir hissəsinin arxasında sovet kapitalının dayandığı barədə iddialar səsləndirilirdi. Bəzi jurnalist araşdırmalarında qeyd olunur ki, SSRİ-nin son illərində yaradılmış çoxsaylı birgə müəssisələr sonradan böyük biznes imperiyalarının təməlinə çevrilib.
Mövzunun daha da sirli görünməsinə səbəb olan hadisələrdən biri isə Kommunist Partiyasının maliyyə sisteminə yaxın olan bir neçə şəxsin müəmmalı ölümü idi. 1991-ci ilin avqustunda Sovet İttifaqında baş vermiş uğursuz çevriliş cəhdindən dərhal sonra partiyanın maliyyə işlərinə cavabdeh olan yüksək vəzifəli şəxslərdən biri Nikolay Kruçina yaşadığı binanın pəncərəsindən yıxılaraq həlak oldu. Rəsmi versiya intihar idi. Lakin cəmi bir neçə həftə sonra onun sələfi Georgi Pavlov da oxşar şəkildə öldü. Ardınca daha bir yüksək vəzifəli şəxs eyni aqibətlə üzləşdi. Təsadüf, yoxsa susdurulma əməliyyatı? Bu sual bu günə qədər tam cavablandırılmayıb.
Bu ölümlərdən sonra "partiya qızılı" ifadəsi geniş yayılmağa başladı.
Maraqlıdır ki, burada söhbət həqiqi mənada qızıl külçələrdən getmirdi. "Partiya qızılı" anlayışı daha çox Kommunist Partiyasının nəzarətində olmuş maliyyə resurslarının ümumi adı kimi işlədilirdi. Lakin zaman keçdikcə bu anlayış əfsanələşdi və müxtəlif şayiələr yarandı. Bəziləri hesab edirdi ki, milyardlarla dollar dəyərində qızıl ehtiyatları gizli bunkerlərdə saxlanılır. Digərləri isə vəsaitlərin xarici hesablara köçürüldüyünü düşünürdü.
1990-cı illərin əvvəllərində yeni Rusiya hökuməti bu pulların izinə düşmək üçün ciddi səylər göstərdi. Hətta məşhur beynəlxalq araşdırma şirkəti Kroll da prosesə cəlb edildi. Şirkətin qarşısına qoyulan əsas məqsəd Kommunist Partiyasının xaricə çıxarılmış aktivlərini müəyyənləşdirmək idi. Kroll dünyanın müxtəlif ölkələrində bank hesablarını, şirkət əlaqələrini və maliyyə axınlarını araşdırdı. Lakin gözlənilən nəticə əldə olunmadı. Hesabatların bir hissəsi məxfi saxlanıldı, bir hissəsi isə ictimaiyyətə açıqlanmadı. Bu isə şübhələri daha da artırdı.
Bir çox tədqiqatçılar hesab edir ki, SSRİ dağılan zaman baş verənlər sadəcə pulun oğurlanması deyil, daha mürəkkəb proses idi. Sovet nomenklaturası adlanan yüksək vəzifəli təbəqə dövlət mülkiyyətinin özəlləşdirilməsi prosesində böyük üstünlük qazandı. Dövlət müəssisələrinin dəyəri sürətlə aşağı düşdü, qanunvericilik boşluqları yarandı, nəzarət mexanizmləri zəiflədi. Nəticədə əvvəllər dövlətə məxsus olan nəhəng müəssisələr çox ucuz qiymətə müəyyən şəxslərin nəzarətinə keçdi. Sonrakı illərdə Rusiyada meydana çıxan bir çox oliqarxların sərvətinin təməlində məhz həmin proseslərin dayandığı qeyd olunur.
Bəzi tarixçilər isə fərqli mövqe sərgiləyirlər. Onların fikrincə, "itən milyardlar" barədə deyilənlərin bir hissəsi mifologiyadır. Çünki SSRİ son illərində ciddi maliyyə böhranı yaşayırdı. Xarici borclar artırdı, qızıl-valyuta ehtiyatları azalırdı, ərzaq idxalı üçün böyük məbləğlər xərclənirdi. Buna görə də nəzəri olaraq mövcud olduğu iddia edilən vəsaitlərin əhəmiyyətli hissəsinin əslində çoxdan xərcləndiyi ehtimal edilir. Başqa sözlə, insanlar dağılan imperiyanın sərvətini olduğundan daha böyük təsəvvür edirlər.
Ancaq bu arqument belə bütün sualları cavablandırmır. Çünki SSRİ dağıldıqdan sonra bir çox keçmiş partiya funksionerlərinin, dövlət idarəçilərinin və onlara yaxın şəxslərin qısa müddətdə böyük biznes strukturlarının sahiblərinə çevrildiyi faktdır. 1990-cı illərin əvvəllərində adi sovet vətəndaşı maaşını ala bilmədiyi, inflyasiya səbəbindən əmanətlərini itirdiyi halda bəzi insanlar nəhəng maliyyə imkanları əldə etmişdilər. Bu kapitalın mənşəyi ilə bağlı mübahisələr isə bu gün də davam edir.
Əslində, SSRİ-nin yoxa çıxan milyardları mövzusu yalnız maliyyə məsələsi deyil. Bu, həm də bir imperiyanın dağılmasının necə baş verdiyini göstərən hekayədir. Dövlətlər bir gündə dağılmır. Onlar uzun illər ərzində zəifləyir, institutlar gücünü itirir, sistem daxilindəki qruplar öz gələcəklərini düşünməyə başlayırlar. SSRİ-nin son illərində də məhz belə olmuşdu. Bir tərəfdə ölkənin gələcəyini xilas etməyə çalışan insanlar vardı, digər tərəfdə isə dağılmanın qaçılmaz olduğunu anlayıb yeni şəraitə hazırlaşanlar.
Bu gün arxivlərin bir hissəsi açılıb, çoxsaylı sənədlər üzə çıxıb. Lakin hələ də qaranlıq qalan məqamlar az deyil. Bəzi sənədlər məxfi qalır, bəzi iştirakçılar artıq həyatda deyil, bəzi maliyyə əməliyyatlarının izləri isə çoxdan itib. Məhz buna görə "partiya qızılı" mövzusu postsovet tarixinin ən böyük sirlərindən biri olaraq qalır.
Bəlkə də sualın cavabı heç vaxt tam tapılmayacaq. Amma bir həqiqət danılmazdır: SSRİ dağılanda təkcə siyasi sistem yox olmadı. Həm də nəhəng sərvətlər yenidən bölüşdürüldü. Bu bölüşdürmənin bütün detalları tarix kitablarına düşməsə də, onun nəticələri bu gün də postsovet məkanının iqtisadi və siyasi həyatında hiss olunur. Elə buna görə də "SSRİ-nin yoxa çıxan milyardları" mövzusu sadəcə keçmişin sirri deyil, bu günün də cavab gözləyən suallarından biridir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(05.06.2026)
