İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Klassik ədəbiyyatımızın adı yaddaşlara həkk olunmuş nümayəndəsi - Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev!

Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli dramaturqu, dram janrının püxtələşməsində rol alan ilklərdən biri Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev həm dramaturq, həm nasir, publisist, həm də ictimai xadim idi. O, XX əsrin əvvəllərində milli teatrın, dramaturgiyanın və maarifçilik hərəkatının inkişafında böyük rol oynayıb.

"Uşaqlıq və Gənclik İlləri"

1870-ci il, 17 may tarixində Şuşanın məşhur Haqverdiyev­lər nəslində anadan olub. İlk təhsilini Şuşa real məktəbində alıb (bu məktəbdə ayrıca təbiət elmləri, dil, riyaziyyat və incəsənət dərsləri tədris olunurdu). Sonra Tiflisə gedərək Nersisyan seminariyasında oxuyub. Burada bir neçə Avropa dillərini – rus, fransız, gürcü dillərini öyrənib. 1891-ci ildə Sankt-Peterburqa yollanıb və Mühəndislik İnstitutuna daxil olub. Şəhərin zəngin teatr mühiti, Avropa dramaturgiyası ilə yaxından tanışlığı onun yazıçı kimi formalaşmasında mühüm rol oynayıb.

"Yazıçı və Dramaturq kimi Formalaşması"

Haqverdiyev gənc yaşlarından bədii yaradıcılığa maraq göstərib:

1892–1900-cü illər — ilk yaradıcılıq dövrü

İlk hekayələri və dramları:

“Dağılan tifaq”

“Bəxtsiz cavan”

“Pəri cadu”

“Ata və oğul"

“Yeyərsən qaz ətini...”

Bu əsərlərdə əsas mövzular cəmiyyətdə cahillik və mövhumat, köhnə ailə münasibətləri, qadın hüquqsuzluğu, təhsilin vacibliyi olub.

"Ədəbi İrsinin Əsas Xüsusiyyətləri"

1. Realizm və sosial tənqid

Haqverdiyev realist ənənənin davamçısıdır:

gerçək həyatın sərt tərəflərini göstərib, sosial ədalətsizlikləri ifşa edib, kənd və şəhər həyatını canlı təsvir edib, obrazların psixologiyasını dərindən açıb.

2. Satira ustası

Xüsusilə “Xortdan” seriyası ilə tanınır:

“Xortdanın cəhənnəm məktubları” - satirik janrda yazdığı bu əsərdə cəhalət, bürokratiya, rüşvətxorluq, ikiüzlülük kəskin tənqid olunur.

3. Psixoloji dram ustalığı

Xüsusən “Bəxtsiz cavan”, “Dağılan tifaq”kimi əsərlərində maarifçi ideyalarla yanaşı, ailə dramlarını, insan talelərini incə şəkildə təsvir edir.

"Əsərlərinin ətraflı siyahısı"

"Dramlar"

- Dağılan tifaq

- Bəxtsiz cavan

- Pəri cadu

- Marallar

- Ağaməhəmməd şah Qacar

- Yeyərsən qaz ətini, görərsən ləzzətini

- Nə əkərsən onu biçərsən

- Bomba (satirik səhnəcik)

"Nəsr əsərləri"

- Xortdanın cəhənnəm məktubları

- Mozalan bəyin səyahətnaməsi

- Şeyx Şaban

- Bakının işıqları

- Laqeydlik

- Psixoloji hekayələr

"Tərcümələri"

Şekspir, Molyer, Ostrovski, Lermontov və başqalarının əsərlərini Azərbaycan dilinə uyğunlaşdırıb.

"İctimai–Siyasi Fəaliyyəti"

1. Maarifçilik

Cəmiyyətin tərəqqisi üçün maarifin yayılmasını təbliğ edib. Məktəblərdə dərslik və təhsil islahatları ilə bağlı təşəbbüslərdə iştirak edib.

2. Mətbuat və publisistika

“Molla Nəsrəddin” jurnalının fəal yazarlarından biri olub. Cəmiyyətin nöqsanlarını satirik şəkildə tənqid edib.

3. Rusiyada təhsil və parlament fəaliyyəti

1905–1907-ci illərdə baş verən ictimai-siyasi hadisələrdə iştirak edib. Bir müddət Rusiya Dövlət Dumasının müsəlman fraksiyası ilə əməkdaşlıq edib.

4. Diplomatik və mədəni fəaliyyət

1918–1920-ci illərdə ADR dövründə Tiflis və Batumda diplomatik işlərdə iştirak edib. SSRİ dövründə müxtəlif mədəniyyət komitələrində çalışıb.

"Son illəri və ölümü"

Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra Bakı Dövlət Universitetində, teatr sahəsində, mədəniyyət qurumlarında fəaliyyət göstərib.

"Ədəbiyyat və mədəniyyətdə rolu"

Azərbaycan realist dramaturgiyasının banilərindən biridir.

Modern ədəbi düşüncənin formalaşmasına böyük təsir göstərib.

Satiranın klassik nümayəndəsidir.

Onun əsərləri bu gün də teatr repertuarının əsas hissəsini təşkil edir.

Yazıçılar, dramaturqlar, rejissorlar üçün ilham mənbəyidir.

Əbdürəhman bəy 1933-cü il, 11 dekabr tarixində Bakıda vəfat edib. Fəxri Xiyabanda dəfn olunub. SSRİ dövrü üçün orada dəfn lunmaq çox nadir şərəf idi.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.12.2025)

Kənan Məmmədli, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bu günə təsadüf edən əlamətdar hadisələrə diqqətinizi cəlb etmək istəyirik:

11 dekabr.

Beynəlxalq dağlar günü

İnternetional Mountain Day – BMT-nin Baş Assambleyasının təklifi ilə 2003-cü ildən qeyd olunur. Planetin dörddə birini tutan dağlarda dünya əhalisinin 10 faizi yaşayır. Dağlar bir çox unikal bitkilərin, heyvanların təbii qoruğu olmaqla bütün iri çayların da mənbəyidir. Dünyanın ən hündür zirvəsi – Himalay dağlarındadır, 8844 metrlik Everest (Comolunqma) zirvəsidir, ən uzun sıra dağları And dağlarıdır. Dəniz səviyyəsi nəzərə alınmazsa ən hündür dağ Mauna-Kea dağı sayılır.

Cənubi Qafqaz adlandırılan bir ərazidə yerləşməsi artıq Azərbaycanın dağlarla bağlı olmasına bir işarədir. Axı burda söhbət Qafqaz sıra dağlarından gedir. Azərbaycanın ən hündür dağ zirvələri Bazardüzü (4466m) və Şahdağdır (4243m). Kiçik Qafqaz, Zəngəzur, Dərələyəz, Murovdağ, Qarabağ, Şahdağ, Talış dağ silsilələrinə qucaq açıb Azərbaycanımız. Qərbdə Gədəbəy, Daşkəsən, Kəlbəcər, Laçın, Şuşa, cənub-qərbdə Qubadlı, şimalda Qax, Balakən, Zaqatala, Qəbələ, İsmayıllı, şimal-şərqdə Qusar, Quba, şərqdə Şabran, Xızı, cənub-şərqdə Yardımlı, Lerik sırf dağ rayonlarıdır.

Ümumdünya bronxial astma xəstəsi günü

Statistikaya görə dünyanın yaşlı əhalisinin 5, uşaqların isə 10 faizi bu xəstəlikdən əziyyət çəkirlər. Ümudünya Səhiyyə Təşkilatı bu günü təqvimə saldırmaqla cəmiyyətin diqqətini bu xəstəliyə yönəltmək istəyir, onun xüsusən uşaqlar arasında sürətli artımının qarşısını almağa yönəli tədbirlər keçirməyi tövsiyyə edir. Allah bütün xəstələrə şəfa versin!

Beynəlxalq tanqo günü

İçinizdə çətin ki, tanqosevər tapılmasın. Tanqo XIX əsrin sonlarında meydana gəlmiş musiqi janrı və onunla assosiasiya olunan rəqsdir. Montevideo və Buenos-Ayresin yoxsul məhəllələrində yaranıb, sonradan bütün dünyaya yayılaraq dünya rəqs incilərinin sırasına qoşulub. Dünyaşöhrətli argentinalı postmodernist Xorxe Luis Borxes tanqonu Uruqvay rəqsi milonqanın oğlu və habaneranın nəvəsi adlandırmışdı, lakin tanqo öz mənşəyini milonqa və habanera ilə yanaşı, həm də polka rəqsindən götürür. Tanqo adının Afrika tamtamlarının çıxardığı tan-qo səslərindən, ya da Latınca toxunmaq mənasını verən tangere sözündən götürüldüyü ehtimal edilir. Bu illərdə yaşanan müharibələr, aclıq və susuzluq əhalini depressiyaya salırdı. Bu zaman əhalinin depressiyadan çıxmasının tək səbəbi tanqo olurdu. İnsanlar tanqo ilə hirslərini, yalnızlıqlarını, sevgilərini və qısacası, həyatlarını anladırdılar.

Sözümü qəribçiliyə salmayın, hazırda ən depressiv hallarında insanlar ortaya düşüb saatlarca rəqs edirlər, bu, onların xilasına çevrilir, odur ki, ən küskün və ən kədərli anlarınızda tanqo da olmasa, tutalım, “Qaytağı” oynaya bilərsiniz.

Biq Ben saatı niyə dayandı?

Amerikalılar dünən milli lager pivəsi gününü qeyd ediblər, bu günsə onlarda iki bayram birdəndir, “Bublikin (simitin) olsun” günü və milli əriştə günü. Ümumiyyətlə, xoşbəxt amerikalılar xoşbəxtliklərini hər gün bir mətbəxə aid bayramla qeyd edirlər, yeyirlər, içirlər. Sabaha da mütləq bir mətbəx bayramları olmamış olmaz. Amma gəlin hadisələri qabaqlamayaq.

1994-cü ilin bu günündə rus ordusu Çeçenistana soxulub. 1993-cü ildə Nyu-York auksionunda tarixin ən bahalı teleqramının satışı baş tutub: SSRİ rəhbəri Xruşovun 12 aprel 1961-ci ildə kosmosa uçmuş kosmonavt Qaqarinə təbrik teleqramı 68500 dollara satılıb. 1988-ci ildə Leninakan yaxınlığında zəlzələdən zərər çəkən ermənilərə İl-76 təyyarəsi ilə köməyə gedən azərbaycanlılar qəzaya uğradılaraq həlak olublar, bu barədə Spitak zəlzələsi barədə qeydlərimdə ətraflı yazmışdım. 69 sərnişindən yalnız biri - Babayev Fəxrəddin təsadüf nəticəsində sağ qalıb, 68 nəfər sərnişin və 9 nəfər ekipaj üzvü bu terrorun qurbanı olub. Hələ də bu terror hər yerdə təyyarə qəzası kimi qeyd olunur, biz bu erməni cinayətinin üstünün açılmasına əsla cəhd etmirik.

1981-ci ildə Londondakı Biq Ben saatı tarixində ilk dəfə dayanıb, 12:27-də baş verən olay şiddətli şaxta səbəbindən olub. 1963-cü ildə oğlu oğurlanan Frenk Sinatra bundan ötrü quldurlara 240000 dollar ödəməli olub. 1960-cı ildə fransızlar prezidentləri Şarl de Qollun müstəmləkələri olan Əlcəzairə səfəri zamanı protest edən əlcəzairliləri gülləbaran ediblər. 1946-cı ildə milyardçı və filantrop Con Rokfeller Nyu-Yorkda 18 akrlıq torpağı BMT-yə iqamətgah tikmək üçün hədiyyə edib. 1946-ci ildə Böyük Britaniyada ilk proqram kompüteri patent alıb. Həmin il YUNİSEF uşaq fondu yaradılıb. 1941-ci ildə Almaniya və İtaliya ABŞ-a müharibə elan edib. 1937-ci ildə Moskvada, Böyük Teatrda Stalin “Deputat- xalqın quludur” frazasını işlədib (kaş ki,”deputat – pulun quludur” frazasını işlədəydi). 1894-cü ildə 9 firmanın iştirakı ilə Parisdə dünyanın ilk avtosalonu açılıb. 1872-ci ildə ABŞ tarixində ilk dəfə qaradərili şəxs qubernator olub – Luizanada Pinki Stüart. 1785-ci ildə Müqəddəs Roma imperiyasının imperatoru 2-ci İosif masson lojalarının leqallaşdırılması barədə qərar qəbul edib. Və ən nəhayət, 630-cu ildə Məhəmməd peyğəmbər 10 min nəfərlik ordunu Məkkəyə yeridib.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.12.2025)

Könül, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Türk ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi Məhmət Akif Ərsoyun anadan olmasının 150 illiyi münasibətilə Azərbaycan dilinə uyğunlaşdırılan “Məhməd Akif Ərsoy. Seçmə şeirlər” kitabı TÜRKLƏRİN BÖYÜK KİTABLARI rubrikasında təqdim etdiyim növbəti kitabdır.

TÜRKSOY-un nəşri olan kitabın tərtibçisi və redaktoru, giriş yazısının müəllifi, Azərbaycan Yazıçıllar Birliyinin katibi və TÜRKSOY Yazıçılar Birliyinin vitse-prezidenti Səlim Babullaoğludur. Kitabın tərcüməçisi gənc şair, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Prezident təqaüdçüsü Elşən Mehdidir və kitab Məhməd Akif Ərsoyun yaradıcılığına bu həcmdə müraciətdir, yəni böyük şairin Azərbaycan türkcəsində nəşr olunan ilk kitabdır.

Beynəlxalq Türk Mədəniyyəti Təşkilatı - TÜRKSOY Daimi Şurasının qəbul etdiyi qərarla 2023-cü il “Türk dünyasında Məhmət Akif Ərsoy İli” elan edilmişdi. Kitab da bu münasibətlə çap edilib. Kitaba Xalq yazıçısı, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin sədri Anarın, habelə TÜRKSOY-un Baş katibi Sultan Rayevin “ön sözləri” var.

Oxucularımız üçün maraqlı olacaq deyə Səlim Babullaoğlunun “Allah və vətən aşiqi böyük şair” giriş yazısını təqdim edirik.

Allah və vətən aşiqi, böyük şair

Məhməd Akif Ərsoy poetik və insani əxlaqı ilə Yunus Əmrənin, Füzulinin

davamçısıydı. Bəzən “mədəniyyət”lə bağlı söylədikləriylə şair Məhməd Akif

Ərsoy səhv anlaşılır, daha doğrusu, yozulur, halbuki bütün böyük və həqiqi şairlər

kimi Məhməd Akif Ərsoy kökündə “Xaliq” dayanan “əxlaqın” tərənnümçüsü olub,

çağdaş yozumda “mədəniyyət” kateqoriyasının törəmə olduğunu gözəl anlayırdı;

bilirdi ki, əxlaq Xəlq Edənlə xəlq olunan arasında, Yaradanla insan arasındakı

münasibətlər məcmusu, “kodeks”dir; bütün ruhuyla, yaradıcılığı ilə həmin o ali,

ilkin mədəniyyətin, yəni əxlaqın tərəfindəydi, ikincinin zahiriliyinə,

nümayişkaranəliyinə qarşı idi. Bəşər tarixi bunu dəfələrlə təsdiq edib, böyük şairi

haqlı çıxarıb. Eynən bizim, Azərbaycanın yaxın tarixində olduğu kimi. Çox

gördük zahiri mədəniyyətə sahib olanların riyasını.

Odur ki, təkcə Azərbaycan üçün deyil, elə Türkiyə üçün də bu əlamətdar, Zəfər

havası ilə dolu günlərdə, Azərbaycanın gözü olan Qarabağın, qədim türk yurdunun

işğaldan azad olunduğu bir vaxtda “İstiqlal marşı” ilə başlayıb “Çanaqqala

şəhidlərinə” şeiri ilə bitən bu şeir kitabının nəşri çox qiymətlidir.

Əlbəttə, böyük şairin irili-xırdalı 35 seçmə şeirinin toplandığı və müəllifinin

yubileyi, anadan olmasının 150 illiyi ərəfəsində işıq üzü görməsi də çox vacib

xüsusdur və həm də bir ilkdir. Çünki Azərbaycan türkcəsində şairin şeirləri bu

həcmdə, təəssüf ki, indiyədək təqdim olunmayıb. Başqa tərəfdən, istedadlı gənc

şair, əruz bilicisi və tərcüməçi Elşən Mehdinin “təqdimatında” işıq üzü görən bu

kitab böyük şairin azman yaradıcılığını, yaradıcı miqyasını və ali missiyasını

bütünlüklə anlamağa imkan verən daha müfəssəl növbəti kitabın ərsəyə gəlməsi

yolunda bir işarədir həm də.

Məhməd Akifin dili bir tərəfdən, “Osmanlı türkcəsi” idisə, o biri tərəfdən,

sələflərindən, klassiklərdən fərqlənən bir dil hadisəsi, XX əsr Osmanlı-türk

poeziyası faktı idi. Və gənc tərcüməçi ,əlbəttə, çox rahat yol seçib, yalnız Türkiyə

və Azərbaycan “türkcələrindəki” fərqli yazılışları və səslənmələri aradan qaldırıb ,

yalnız saysız izahlarla, “dipnot”larla da keçinə bilərdi. Amma bu doğru olmazdı.

Tərcüməçi orta bir yol tutdu: o yerdə ki, yalnız uyğunlaşdırmaq lazım gəldi – elə

də etdi; o yerdə ki, tərcümə etmək, ekvivalentləri tapmaq, üstəgəl tərcümə olunan

dilin klassik ədəbiyyata münasibətdəki “vərdişlərini və gerçəkliyi” nəzərə almaq

lazımdı- nəzərə aldı.

Həqiqi Allah və vətən aşiqi, böyük şair və böyük vətəndaş olan Məhməd Akif

Ərsoy Türkiyə və Azərbaycan var olduqca, bütün türk elləri durduqca anılacaq,

oxunacaq.

Məhməd Akif Ərsoy həmişə o azsaylı şairlərdən olacaq ki, onu məktəblərin

həyətlərində və sinif otaqlarında, ali salonlarda və kürsülərdə, toylarda, şənliklərdə

və daha harda və harda ayaq üstə, dik dayanaraq qürurla oxuyacaqlar. Hər gün, gün

ərzində dəfələrlə. Ən başlıcası isə ürəklərdə, bəzən isə kövrələrək.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.12.2025)

Kübra Quliyeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Azadlıq!

Bu söz hər kəsin ağlında başqa bir şəkildə canlanır. Kimisi üçün azadlıq səssiz bir səhrada, kimisi üçün gurultulu şəhər küçələrində gəzib dolaşmaqdır. Mənim üçün isə azadlıq konkret bir məkanda deyil, daha çox qəlbin dərinliyində baş verən bir üsyandır.

Bir düşün: göy üzünü yara-yara uçan bir quşu izləyirsən. O, azaddırmı? Yoxsa qanadlarını havada saxlamaq üçün küləklə mübarizə aparır? İnsan da belədir. Azadlıq istəyirik, amma azad olmaq üçün çarpışırıq. Nə qəribədir, deyilmi? Azadlıq bəzən sahib olmaqdan çox, buraxmaqda gizlidir. Mən azadlıq deyəndə, ilk ağlıma gələn, çəkinmədən, tərəddüd etmədən “mən belə istəyirəm” deyə bilməkdir. Amma hər dəfə bu cümləni söyləyəndə ətrafdakı səslər artır, baxışlar sərtləşir. İnsanlar bəzən sənin azadlığını öz qorxularının divarları ilə mühasirəyə alır. “Bunu edə bilməzsən, çünki...” deyə başlayan cümlələr onların içindəki qorxu və ehtiyatkarlığın təzahürüdür.Amma azadlıq belə məhdud deyil. Məncə, o daha çox bir hissdir, bir seçimdir. Gecənin sakitliyində, əlimdə qələm, ağ vərəqin qarşısında dayananda hiss edirəm onu. Sözlər azaddır, düşüncələrim azaddır. Nə danışmağa ehtiyac var, nə də izah etməyə. Heç kim eşitməsə də, mən özümü dinləyirəm. Və həmin an anlayıram ki, azadlıq başqalarını razı salmaqdan imtina edib, öz qəlbinlə razılaşmaqdır.

Bəzən fikirləşirəm: insan azadlığı dərk etdikcə daha da darıxır. Çünki azad olmaq həm də tək olmaq deməkdir. Öz yolunu seçib, bu yolda səssizcə irəliləməkdir. Amma bu səssizlikdə qəribə bir güc var. O səssizlikdə özünü tapırsan, arzularını yenidən doğurursan.

Azadlıq çox vaxt qucaqlaşmaqda deyil, buraxmaqda gizlənir. İstər keçmişi, istər qorxuları, istər də səni anlayıb-anlamayacağını düşündüyün insanları burax. Çünki azad olmaq üçün ən böyük addım içindəki “bacararam” səsini eşidib onun arxasınca getməkdir.

Bir gün hamımız öz azadlığımıza çatacağıq. Amma bu yol, bu axtarış, özü azadlığın ən gözəl hissəsidir. Mənim azadlığım – özümə yaxın olmaqdır. 

Bəs səninki?

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.12.2025)

Nemət Tahir, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Onları sovetlər dönəmi xalqa düşmən kimi tanıdırdı. Amma dövran dəyişdi və biz anladıq ki, onlar düşmən yox, qəhərmandırlar.

Valiyyə Kazımbəyli 1900-cü ildə Gəncə şəhərində anadan olub. Fətəli xan Xoyskinin qardaşı general Hüseynqulu xan Xoyskinin qızıdır. Sizə onun taleyi barədə söhbət açacağam.

Valiyə xanım 1919-cu ildə Azərbaycan Milli Ordusunun zabiti Cahangir bəy Kazımbəyli ilə ailə həyatı qurur. Onların Abbas, Mustafa, Əli adında üç övladı dünyaya gəlir.

O, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökuməti dövründə müxtəlif vəzifələrdə çalışıb. 1920-ci ildə AXC-nin işğalı, Fətəli xan Xoyskinin qətlindən sonra Valiyyə xanımın həyat yoldaşı Cahangir bəy Gəncə üsyanında iştirak edir. Üsyan yatırıldıqdan sonra ailə üzvləri bir-birindən ayrı düşürlər.

Cahangir bəy əvvəl Gürcüstana, sonra isə Türkiyəyə gedir. Ailə üzvləri bir il sonra İstanbulda görüşüb bir-birlərini tapırlar. 1925-ci ildə Atatürkün göstərişi ilə Valiyyə xanımın atası Hüseynqulu xan və qardaşı İsgəndər hərbi məktəblərdə tərcüməçi kimi işləməyə başlayırlar.

Ancaq bir müddət keçir, Valiyyə xanım ailəsi ilə birgə Polşaya köçür. Cahangir bəy Polşa ordusunda xidmət edir. Sonra Azərbaycan Legionunun lideri Əbdürrəhman Fətəlibəyli Düdənginskinin yanında yer alır. II Dünya müharibəsi zamanı əsir düşsə də, əsirlikdən qaçaraq bir müddət Almaniyada, daha sonra İtaliyada yaşayır.

Valiyyə xanım həyatı boyu bütün mübarizələrdə həyat yoldaşının yanında olur. Mühacirətdə olduğu müddətdə hər il mayın 28-də yürüşə çıxaraq üçrəngli bayrağımızı daşıyır.

II Dünya müharibəsi illərində Valiyyə xanım almanlara əsir düşmüş, Varşava hərbi xəstəxanasında yatan xəstə, yaralı Azərbaycan əsgərlərinə kömək edir. Qardaşı Zahid xan öz xatirələrində bacısı haqqında bunları qeyd edir:

“Bacım Valiyyə xanım Varşavadakı evimizdə Yardım Komitəsi qurdu, xəstəxanalarda olan azərbaycanlılara əlimizdən gələn yardımı etdik. Mən şəxsən həftədə iki-üç dəfə gedərək bizim vətəndaşlarla danışır, onların mənəvi vəziyyətlərinə dəstək verirdim. Komitəmiz İsveçrə Qırmızı xaç təşkilatından gələn hər növ yardımları onlara paylayır, bacım bəzi çox xəstə olan əsgərlərə evdə yemək bişirib özü aparırdı”.

Valiyyə xanım 1943-cü ildə Berlində keçirilən ümum-Azərbaycan qurultayında yaradılmış Milli Birlik Məclisinin üzvü olur.

Müharibədən sonra ingilislər legionda döyüşmüş sovet əsgərlərini Stalinə təhvil verirlər. Stalin isə Moskvada onları edam etdirir. Romada isə 100-dən çox azərbaycanlı əsir vardı. İngilislər onları da SSRİ-yə verməyə hazırlaşırdılar. Bu xəbəri alan Milli Birlik Məclisi Ankaraya və Misir kralına müraciət edir. Azərbaycanlı əsirlərə öz vətənlərində sığınacaq vermələrini təklif edir. Misir kralı 100 azərbaycanlını gizlin yolla Neapola yollayır.

Valiyyə xanım 1947-ci ildə Milli Birlik Məclisinin xüsusi tapşırığını yerinə yetirmək üçün Romadan Türkiyəyə göndərilir. O, burada II Dünya müharibəsindən sonra Türkiyədə sığınacaq tapıb gizlənən yüksək rütbəli azərbaycanlı zabitləri SSRİ əks-kəşfiyyatının əlindən qurtarmaq üçün onları Romaya aparmalı idi. Türkiyədə olarkən atası Hüseynqulu xanın və qardaşı İsgəndər xanın köməyi ilə hərbçi azərbaycanlılara saxta sənədlər düzəldərək 1947-ci ilin aprelin 26-da təyyarə ilə İstanbuldan Romaya yola salır. Valiyyə xanımla birlikdə 12 nəfər yüksək rütbəli zabitin olduğu təyyarə Afina üzərində müəmmalı şəkildə qəzaya uğrayır. Valiyyə xanım Kazımbəyli beləcə şəhid olur, İstanbulun Feriköy məzarlığında dəfn edilir. Onu Türkiyədə “Millət qurbanı və millət yolunda şəhid” adlandırırlar.

Həyat yoldaşı Cahangir bəy isə 1955-ci ilin dekabrında sovet kəşfiyyatının əli ilə Berlində öldürülür. Elə Berlində də dəfn edilir.

Bax belə bir acı tale.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.11.2025)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Redaksiyanın poçtundan rubrikasındakı növbəti yazı Mənsurə Xələfbəylinin essesidir. “Mərhəmətin işığı” adlanır esse. Kitabxanaçı Səadət Allahverdiyevadır.

Sevgi: Ruhun ilahi kodu

"İman gətirib yaxşı işlər görənlər üçün ər-Rəhman (qəlblərdə) bir sevgi yaradacaq."
(Məryəm surəsi, 96)

Dünya tərəzi kimidir: bir gözündə ağıl, digərində ürək dayanır. Ağıl bizə yol göstərir, amma insanı ucaldan, onu varlığın içində işığa çevirən qəlbin mərhəmətidir. Mərhəmət sadəcə hiss deyil, insanın yaradılış kitabında yazılmış ilahi koddur.
Mərhəmətli insan bütün varlığa qarşı məsuliyyət daşıyır. O, kimsəsiz heyvanın sevgi axtaran halını duyur, başqasının gözündəki kədəri görür, danışmayanların fəryadını hiss edir. İnsan nə qədər savadlı, nüfuzlu, güclü olsa da, mərhəməti yoxdursa, varlığı kölgədən ibarətdir. Əsl zənginlik qəlbin yumşaqlığı, insanlığın bütövlüyünü qoruyan xeyirxahlıqdır.
Mərhəmət zəiflik deyil; insanın öz içində qaranlığa rəğmən çıraq yandırmaq gücüdür. Xeyirxahlıq olan yerdə kin sönür, nifrət çəkilir, həyat yenidən nəfəs alır. Çünki hər insan bir kainatdır və  insana edilən yaxşılıq bütün kainatın taleyinə yazılmış xeyir kimi yayılır.
Bu ülvi halın canlı nümunələrindən biri də uzun illərin sirdaşı, mənəvi dayağım  Səadət Allahverdiyevadır.
Səadət həm mehriban dost, həm də kitabın, işığın, bilginin adamıdır. Kitabxanaçı kimi minlərlə insanın düşüncəsinə nur salıb, onların dünyagörüşünü zənginləşdirib. Rəflər arasında addımladıqca kitabları, kitabların içində gizlənmiş həyatı duyur. Sözlərin dərinliyində insanları birləşdirən  sirr var və  bu sirri elə incəliklə daşıyır ki, sanki kitablar onun varlığıyla dil açıb danışmağa başlayır.
Hər gənc əlinə kitab götürdükdə sanki gələcəyin qaranlıq nöqtəsinə bir işıq daha yandırır. Zamanla kitablar dostuna çevrilir və bu dostluğu oxucularına bəxş edərək onları da sözlərin sehrinə aparır. Kitabların toxunduğu yer qəlbdir. O isə bu toxunuşu insanlara çatdıran canlı  körpüdür.
Lakin Səadət Allahverdiyevanın ən böyük zənginliyi və gerçək sərvəti mərhəmətli qəlbidir. Bu mərhəmətin kökləri isə daha dərinə, mənəviyyatla yoğrulmuş  ailəyə dayanır. Onun valideynləri xeyirxahlığı yalnız sözlə deyil, əməllə yaşayan insanlar idi. Haqqın rəhmətinə qovuşsalar da, qoyub getdikləri xeyir izləri yaşayır və bu izlər elə aydın, elə işıqlıdır ki, onları tanımayan belə o nurdan pay alır. Hər gələnə səmimi bir “xoş gəldin” deməyi bacaran, başqasının dərdinə biganə qalmayan, yaxşılığı səmimiyyətlə  edən insanlar idi.
Onların ruhu bu gün də ailənin üzərində işıq kimi dayanır. Səadətin  və doğmalarının göstərdiyi hər yaxşılıq, elə bil ki, ata-anasının göydən göndərdiyi duanın davamıdır.
Səadət mənim qədim dostumdur. Onun kimi rəfiqəyə sahib olmaq böyük xoşbəxtlikdir. Varlığı ən böyük dayağımdır  -  çətin anlarda güc verir, insan olmağın gözəlliyini xatırladır. Xeyirxah insanların olduğu yerdə isə insanlıq heç vaxt tükənmir.
Səndən xəbərsiz ürək sözlərimi paylaşdığım üçün incimə; üzdə görünməyi sevməməyin qəlbindəki işığın təvazökar parıltısı kimidir. Mən bu sözləri o nadir insanlara həsr edirəm ki, zamanın toz-torpağı altında belə, insanlığın itirdiyi ən böyük xəzinəni, təmənnasız xeyirxahlığı qoruyub saxlayırlar. Onlar ümidini itirənə dayaq olur, qaranlığı işıqlandırır, dünyanın yorulmuş ürəyinə yenidən nəfəs verirlər. Elə bil kainatın nizamı onların yaxşılığı ilə tarazlanır.
Allah yaxşılıq edənlərin yolunu daim nura çevirsin, qəlblərinə rahatlıq, evlərinə bərəkət, addımlarına hüzur bəxş etsin.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.12.2025)

Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun Mənzil qərargahında Təşkilatın prezidenti Aktotı Raimkulova və “İçərişəhər” Dövlət Tarix-Memarlıq Qoruğu İdarəsi İdarə heyətinin sədri cənab Rüfət Mahmud arasında görüş keçirilib.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalına Fonddan verilən məlumata görə, görüş zamanı tərəflər Türk dünyasının mədəni irsinin qorunması, idarə olunması və təbliği sahəsində mövcud tərəfdaşlıq imkanlarını müzakirə ediblər. Xüsusilə “İçərişəhər”in zəngin tarixi irsi, UNESCO Dünya İrsi Siyahısında yer alması və bu irsin daha geniş beynəlxalq auditoriyaya çatdırılması üçün həyata keçirilə biləcək birgə layihələr diqqət mərkəzində olub.

Qədim İçərişəhərin mühafizəsi və müasir dövrdə onun düzgün təqdimatı ilə bağlı aparılan müzakirələr tərəflərin bu sahədə ortaq yanaşma formalaşdırmağa hazır olduğunu göstərib. Bu çərçivədə yaxın gələcəkdə reallaşdırılması nəzərdə tutulan potensial birgə layihələr üzrə ilkin fikir mübadiləsi aparılıb.

İki qurum arasında mövcud olan sıx və məhsuldar əməkdaşlığın daha da genişləndirilməsi məsələləri ətraflı müzakirə edilib.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.12.2025)

Turanə Orucova,

İncəsənətin Tərəqqisinə Dəstək İB-Sədri, “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

Qərbi Azərbaycan – indiki Ermənistan ərazisində yerləşən, əsrlər boyu xalqımızın yaşadığı, nəfəs aldığı, qurub-yaratdığı qədim yurdlarımız  bizim tariximizin, mədəniyyətimizin və kimliyimizin ayrılmaz parçasıdır. Bizi bu torpaqlardan deportasiyalarla, zorakı köçlərlə, etnik təmizləmələrlə uzaqlaşdırmağa çalışdılar. Amma bizi yaddaşımızdan, ruhumuzdan silə bilmədilər.

Bu torpaqlar bizə yad deyil; orada qalan evlərimiz bizim idi, çiçəklənən bağlarımız, axan çeşmələrimiz, ucalan məscidlərimiz - hamısı bizim idi. O torpaqlar bizim babalarımızın ayaq izləri, nənələrimizin laylası, sazımızın səsi ilə yoğrulmuş müqəddəs Vətəndir.

Tarixi yaddaş bir millətin ölməməsidir. Biz Qərbi Azərbaycan yaddaşını sözümüzlə, sazımızla, nağıl və dastanlarımızla, həsrət dolu bayatılarla qoruduq. O torpaqlar təkcə fiziki yox, mənəvi varlığımızın beşiyidir.

Prezident İlham Əliyevin 5 dekabr 2025-ci il tarixində verdiyi bəyanat bu yaddaşın artıq yeni mərhələyə keçdiyini göstərdi. Dövlətin siyasi iradəsi, xalqın mənəvi gücü və beynəlxalq hüquqa əsaslanan haqlı mövqeyimiz bu qayıdışın gerçəkliyə çevriləcəyini sübut edir. Qayıdış artıq xəyallarda deyil - gələcək planlarımızda, gündəmimizdə və fəaliyyətimizdədir.

Biz -milli kimliyi bəlli olan, keçmişini unutmayan, gələcəyini isə qurmaq əzmində olan xalqıq. Bu torpaqlara qayıdış yalnız fiziki dönmək deyil, orada yenidən həyat qurmaqdır. Babalarımızın tikdiyi evləri biz – onların nəvələri yenidən inşa edəcəyik. 

Sazımız yenə səslənəcək o yurdlarda, muğamımız dağlardan, dərələrdən yenidən eşidiləcək.

Uşaq gülüşləri, ana laylası, qoca duaları yenidən Qərbi Azərbaycanın ocaqlarında yaşayacaq.

Nənələrimizin bayatısı, babalarımızın söhbəti itmədi. Biz varıqsa, onlar da yaşayır. İndi o yurdları yenidən dirçəltmək növbəsi bizə çatıb. Biz quracağıq, yaradacağıq. Bizim səsimiz –haqqın, ədalətin səsi o torpaqlarda eşidiləcək.

Qərbi Azərbaycanın səsi yenidən yüksələcək – kamança səsləri, tarın avazı, aşıq havaları, xalq nəğmələri o dağlarda, o çəmənlərdə yenə oxunacaq. Yaddaşın üzərinə düşən toz silinəcək, unudulmuş izlər yenidən canlanacaq. Bu, bizim milli varlığımızın yenidən ayağa qalxması olacaq.

Unutmayaq: tarixi yaddaş silinməz! Hər bir dağ, hər bir bulaq, hər bir daş – bizimdir. Bizim haqqımızdır. Və biz bu haqqı təkcə tələb etmirik  biz bu haqqı qazanırıq.

Tarix bizi çağırır – biz cavab veririk. 

Kimliyimiz bizi çağırır Biz qayıdırıq. 

Qərbi Azərbaycan - bizimdir! Yaddaşımız qədər, sazımız qədər, sözümüz qədər bizimdir!

Və biz yenidən o torpaqlardasözümüzü deyəcək, musiqimizi səsləndirəcək, həyatımızı quracağıq.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.12.2025)