Fərasət Babazadə, NDU- nun Filologiya ixtisası üzrə tələbəsi. “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

 Cəlil Məmmədquluzadə qələmində xalqın qəlb döyüntüsünü, dilində isə haqqın çağırışını daşıyan müdrik bir ruhun təcəssümüdür. Onun doğulduğu gün, elə bil, tarix öz səhifələrinə bir nur kəsrəsi əlavə etdi. Fevralın 10-u yalnız bir insanın doğum günü deyil, haqqın, ədalətin və bəşəriyyətin əbədi oyanış günüdür.

 Azərbaycan ədəbiyyatının qəlbində nurlu bir çıraq, cəhalətin zülmətində işıq saçan bir əql övladı idi. O, təkcə qələmin deyil, həm də ruhun inqilabçısı, sönməz idealların daşıyıcısı olaraq bəşəriyyətin düşüncə sərhədlərini genişləndirdi. Onun dünyaya gəlişi, 10 fevral 1869-cu il, sanki elə həmin gün qaranlığın təbəssümü yerini işığa vermək istəyirdi.

O, zamanın sərt küləklərinə meydan oxuyan bir fırtına idi. Cəhalətin zülmətinə qarşı qaldırdığı bayraq, elə bil, yalnız öz xalqının deyil, bütün insanlığın vicdanı idi. O, qələmini yalnız kağıza deyil, bəşəriyyətin düşüncəsinə sancırdı - sevgi və ümid toxumlarını orada yetişdirmək üçün.

Mirzə Cəlilin qələmindəki mürəkkəb, zülm və nadanlığın qanı idi. O, hər cümləsində haqqı, ədaləti və azadlığı səsləndirirdi. Onun satirası gülüşün göz yaşları ilə qarışdığı, lakin hər zaman insan ruhunu oyatmağa qadir olan bir möcüzə idi.

Həyatı boyunca cəhalət zənciri ilə döyüşən Cəlil, sanki qaranlığın qoynunda parlayan bir ulduz idi. Onun mübarizəsi, bir fədainin son nəfəsinədək vuruşması kimi idi - əzəmətli, fədakar və əbədi.

"Molla Nəsrəddin"dəki hər bir karikatura, hər bir hekayə, zamanın daş yaddaşına həkk olunmuş ölümsüz bir fəryad idi. Mirzə Cəlil yalnız qələm ustası deyil, həm də xalqının ağrılarını öz ürəyində daşıyan bir əzabkeş idi.
O, qadın azadlığının müdafiəçisi, cahilliyin qatı düşməni, elmin və maarifin sönməz çırağı idi. Onun üçün insan milləti ilə deyil, düşüncəsi və vicdanı ilə dəyərləndirilirdi.

Mirzə Cəlil, avamlığın qandallarını qırmaq üçün mübarizə aparırdı. O, maarifin azadlıq mahnısını səsləndirən bir şair, həqiqət yolunun yorulmaz yolçusu idi.

“Dünyada hər bir kəs üçün sözdən böyük yadigar yoxdur. Zira ki, mal, mülk tələf olur gedir, amma söz qalır.”

Cəlil Məmmədquluzadə öz dövründə həm əsərləri, həm də jurnalist fəaliyyəti ilə cəmiyyətin problemlərini üzə çıxarıb, insanların düşüncələrinə təsir edib. “Molla Nəsrəddin” jurnalında qələmə aldığı satirik yazılar xalqın maariflənməsi və ədalətsizliklərə qarşı mübarizə aparması yolunda mühüm rol oynayıb. Maddi sərvəti olmasa da, sözləri onu əbədiləşdirdi. Bu yanaşma göstərir ki, insanın dəyəri malik olduğu sərvətlərdə deyil, öz arxasında qoyduğu mənəvi izdədir. Məmmədquluzadə də məhz söz vasitəsilə öz xatirəsini əbədiləşdirib və bu gün də insanların düşüncəsinə təsir etməyə davam edir.

Cəlil müəllim sözə güvənirdi, çünki bilirdi ki, söz bəşəriyyəti dəyişməkdə ən güclü vasitədir. "Molla Nəsrəddin" jurnalını yaratmaqla o, təkcə kağız üzərində deyil, xalqın ruhunda da əbədi olaraq bir inqilab başlatdı. O, digərlərindən fərqli olaraq ədalətsizlikləri gözləri ilə görən və bunları fəryad etməkdən çəkinməyən bir vicdan oğlu idi. Cəlilin mübarizəsi, əslində, insanın öz daxilindəki cahilliklə savaşı idi. O, hər bir insanın azad düşüncəli olmasını arzulayırdı və bilirdi ki, xalq yalnız maariflənməklə öz həqiqətinə çata bilər. Qələmindən çıxan hər bir söz, sanki zülmət dünyasında doğan bir ulduz idi.

Cəlil Məmmədquluzadənin "Molla Nəsrəddin"i, sanki düşüncələrin sərhədini aşaraq əbədi bahar gətirən bir külək idi. Hər bir satirik yazısı, xalqın ruhunu silkələyən və onu təzədən həyatın anlamını dərk etməyə çağıran bir fəryad idi.

"Molla Nəsrəddin"in səhifələrində Cəlilin səsi, sanki küləklə daşlaşmış səhraya sərin bir yağış kimi enirdi. O, məzlum xalqın dərdlərini pıçıldayan, zalımın üzünə həqiqəti hayqıran bir haqqa fəryad idi. Onun satirası yalnız tənqid deyil, həm də məhəbbət idi - xalqına olan dərin sevgisinin ifadəsi.

“Mən bir dəli aşiqəm, ey pək nəfəsim,

Sənsiz könül aləmim olsun qəfəsim.”

Mirzə Ələkbər Sabirin bu sözləri yalnız şəxsi bir həsrət kimi deyil, həm də xalqına olan məhəbbət və azadlıq arzusu kimi şərh edilə bilər. Burada “könül aləmim olsun qəfəsim” ifadəsi, əslində, Cəlilin yaradıcılığında  da qabarıq görünən, cəmiyyətin cahillik və geriçilikdən doğan mənəvi əsarətinə işarə edir.

Əgər Sabir bu qəfəsdə ruhunun qurtuluşunu sevgidə və həsrətdə görürdüsə, Cəlil bu qəfəsin açarını xalqın maariflənməsində və oyanışında tapmağa çalışırdı. Sabirin “aşiq”liyi yalnız fərdi deyil, həm də ictimai sevgiyə - xalqına qarşı dərin məəbbətə çevrilmişdi. Cəlil də qələmini bu sevgi ilə silahlandırıb, azadlıq və tərəqqi uğrunda mübarizəyə həsr etmişdir.

Bütün ömrü boyu qarşısında dayandığı ən böyük divar cəhalət divarı idi. Bu divar nə qədər möhkəm olsa da, onun qələmi bu divarı deşməkdə davam edirdi. Məktəblərin açılmasına, qadınların təhsil almasına, köhnə adət-ənənələrin çürüməsinə dəstək verərək, o, zamanının qəliblərini darmadağın etdi.

Ədibin yazdığı hekayələrdə insan taleyi həyatın kədərli simfoniyası kimi səslənirdi. "Danabaş kəndinin əhvalatları" onun xalqın ruhunu təsvir etmək üçün seçdiyi güzgü idi. Oradakı personajlar, sanki cəmiyyətin qanayan yaraları idi.

O, inanırdı ki, bəşəriyyət ancaq humanizmlə tərəqqi edə bilər. Zəmanəsinin fanatizmi ilə üzləşsə də, o, həqiqətdən dönmədi, çünki həqiqət onun üçün ilahi bir amaldı.

Cəlil Məmmədquluzdənin “Anamın kitabı” əsəri bir ailənin qırılan telləri ilə millətin yaralanan ruhunu yan-yana qoyur. Ata evində bir yerə toplanan, amma ürəkləri ayrı düşən üç qardaş – üç fərqli yol, üç fərqli həqiqət axtarışıdır. Rus mədəniyyətinin sərt buzları, şərqin köhnə qəlibləri və türkçülüyün qaynar çağırışı arasında qalan bu qardaşlar, əslində, bir xalqın tarixi keçidlərdəki parçalanmışlığını göstərir.

Kərbəlayı Səlimin əlində tutduğu “kitab” nə müqəddəs bir mətn, nə də adi bir yazıdır – o, birliyin simvoludur. Amma oğullar kitabı anlamır, kitab isə onların yollarını birləşdirə bilmir. Bu mənzərə bizə nə deyir? Cəlil Məmmədquluzadə sanki pıçıldayır: kitabı oxumamaq onu itirməkdir, amma hərənin öz kitabını yazmaq istəyi daha böyük fəlakətdir.

Bu gün bu əsəri oxuyanda sual yaranır: bizim “anamızın kitabı” hardadır? Bizi birləşdirən dəyərlər, adət-ənənələr, dilimiz, kimliyimiz, mənəviyyatımız – bunlar hələ də bizim evimizdə öz yerindədir, yoxsa hərəmiz başqa bir tərəfə çəkilmişik? Dünənki ata evini bu günkü virtual dünyalar, fərqli ideologiyalar əvəz edir. Əsərdəki ata – Kərbəlayı Səlimin sükutu bu gün də eşidilir: biz öz dəyərlərimizi anlamağa nə vaxt başlayacağıq?

“Anamın kitabı” yalnız keçmişin səsini deyil, həm də gələcəyin xəbərdarlığını gətirir. Cəlil Məmmədquluzadənin o dönəmdə yazdığı bu hekayə də, sanki hər dövr üçün yenidən doğulur. Çünki hər dövrdə itirilən bir kitab, hər zaman yolunu tapa bilməyən bir xalq var. Beləliklə, bu əsər sadəcə tarix deyil, həm də əbədiyyətin səsidir.

Cəlil Məmmədquluzadənin "Anamın kitabı" əsərində toxunulan əsas məsələlərdən biri maariflənmə və milli dəyərlərin qorunmasıdır. Əsərdə ata ocağında toplaşan, lakin bir-birindən mədəni baxımdan uzaq düşən üç qardaşın vəziyyəti, sanki dövrünün təhsilə və mədəniyyətə olan fərqli baxışlarını əks etdirir. Bu gün isə Azərbaycan gənclərinin xaricdə təhsil alaraq qlobal dünyaya inteqrasiya etməsi, amma öz milli köklərini qoruyub saxlamağa çalışması Cəlilin fikirlərinin uzaqgörənliyini göstərir.

Əsərdə Cəlil müəllim bizə deyir ki, xalqın inkişafı maariflənmədən keçir. Bu gün də dövlətimiz xaricdə təhsil proqramları ilə gənclərimizin elmə yiyələnməsi üçün şərait yaradır. Bununla bərabər, milli-mənəvi dəyərlərimizin qorunması üçün çalışır. O dövrdə Mirzə Cəlilin təsvir etdiyi ziddiyyətlər, bəzən bizim də qarşımıza çıxır: gənclərimiz qlobal dünyadan öyrənərkən öz milli kimliyini necə qorumalıdır?

Bu günkü irəliləyişlər, xüsusilə xaricdə təhsil alma imkanları, Cəlil Məmmədquluzadənin maarifçilik ideyalarının müasir dövrdə öz yerini tapdığını göstərir. Lakin burada bir vacib məqam da var: təkcə xaricdə təhsil almaq inkişafın göstəricisi deyil. Əsas məsələ, ədibin dediyi kimi, alınan biliklərin milli dəyərlərimizin qorunmasına xidmət etməsidir. Əgər o biliklər bizi öz köklərimizdən uzaqlaşdırarsa, bu, sadəcə zahiri inkişaf olar. Əsərdəki qardaşların hər biri özünəməxsus biliyə sahib olsa da, onlar bir ocaqda birləşə bilmirlər, çünki dəyərlərdən uzaq düşüblər.

Əsərdə ata evinin qapısı həm keçmişlə gələcək, həm də milli birliyin açarı kimi görsənir. Ata ocağına aparan bu qapı açıqdı, lakin o qapıdan girənlər birlikdə ola bilmir. Bu günkü dövrümüzdə xaricdə təhsil almaq həmin qapıdan keçmək, yeni imkanlar dünyasına addım atmaq kimidir. Lakin əsərdəki kimi, yalnızca qapını keçmək kifayət etmir – o qapının arxasında birləşmək, dəyərləri yaşatmaq lazımdır. Müasir dünyada bu qapını həm maariflənmə, həm də milli dəyərlərimizi qoruyaraq tərəqqi yolu kimi təsəvvür edə bilərik. Dövlətimizin xaricdə təhsilə verdiyi dəstək də, sanki, həmin qapının yenidən möhkəmlənməsinə xidmət edir. Amma əsərdəki sual bu gün də aktualdı: qapıdn keçəndən sonra bir evin içini unutmayacağıq ki?

Bu gün Azərbaycan dövlətinin gənclər üçün yaratdığı şərait, Mirzə Cəlilin maarifçilik idealının real həyatda tətbiqi kimidir. Dövlətimiz, xaricdə təhsil alan gənclər vasitəsilə həm beynəlxalq biliklərə yiyələnməyi, həm də milli dəyərlərin bu biliklər vasitəsilə daha geniş dünyaya tanıdılmasını təmin etməyə çalışır. Gənclərimiz xaricdən qayıdıb ata ocağını (mədəniyyətini, mənəviyyatını və milli dəyərlərini) unutmamalıdırlar. Onun sükutu və sualları bu gün də aktualdır: xaricdə qazandıqlarımızı öz millətimizin tərəqqisinə çevirməyə hazırıqmı?

Beləliklə, "Anamın kitabı" əsərindəki uzaqgörənlik, bu gün xaricdə təhsilin əhəmiyyəti və milli kimliyin qorunması kimi məsələlərlə birbaşa əlaqəlidir. Dünənki ata ocağı ilə bu günki qlobal imkanlar arasında balans yaratmaq – Cəlilin ideyalarının əsl həyata keçididir.

Ədibin hər bir nailiyyəti, sanki küləkdə dalğalanan bir bayraq idi – zəfər və dirçəlişin rəmzi. Onun həyatı yalnız özünün deyil, bütöv bir xalqın tarixini dəyişdirərək, bu gün də yanan məşəl kimi bizi maarifə, irfana, insanlığa çağırır.

“Elə yaşamalısan ki, öləndən sonra da ölməyəsən” ifadəsi insanın özündən sonra qoyduğu mənəvi mirasın əhəmiyyətini vurğulayır. Cəlil Məmmədquluzadənin ideyaları, satirik əsərləri və maarifçi fəaliyyəti ölümsüzdür, çünki insanlar günümüzdə də onun fikirlərindən faydalanır. Bu ifadə həm də insanın özünü tanımağa, əməllərinin cəmiyyət üçün dəyərli olmasına və mənəviyyatla bağlı iz buraxmağa sövq edir.  Məmmədquluzadənin əsərləri buna ən gözəl nümunədir.

Onun əziz xatirəsi, təkcə ədəbiyyatımızda deyil, bütün Azərbaycan xalqının ruhunda əbədi yaşayır. Bu nurlu şəxsiyyətin doğum günü, onun maarif işığında yol göstərən ruhunun əzəmətini anlamaq üçün bir fürsətdir. Onun hər bir cəfası, sanki zamana yazılmış üsyankar bir şeir idi. Cəlil Məmmədquluzadənin ruhu, bu gün də tariximizin və ədəbiyyatımızın qəlbində çırpınır. Onun adı, həyatın özü qədər əbədi, düşüncələr qədər azad, həqiqət qədər müqəddəsdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.02.2026)

Ülviyyə Əbülfəzqızı, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Salam, " Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının dəyərli izləyiciləri.

"Psixologiya və şeir " rubrikası bu dəfə də dəyərli qonaqlarla sizləri faydalı zaman keçirməyə dəvət edir.

Şair qonağımız Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin, “Yanqi Ovoz” Orta Asiya Yazarlar Birliyinin və “İraq-Türkmən Ədəbiyyatçı və Yazarlar Birliyinin” üzvü, Prezident təqaüdçüsü, “Rəsul Rza” və “Şahmar Ələkbərzadə” adına ədəbiyyat mükafatları laureatı, Vətəndaş Həmrəyliyi Partiyasının Qadın qollunun rəhbəri, “Müstəqil.az” saytının redaktoru Aysel Xanlarqızı, psixoloq qonağımız isə CİBS Psixologiya və Təlim Mərkəzinin psixoloqu Müjqan Məmmədovadır.

 Bu rubrikamızda təkcə ədəbiyyat nümunəsi deyil, bu nümunənin arxasında gizlənən ruhun səsini eşidirik. Hər misranın psixoloji izahını, dərinliyini hiss edirik. Qəlb metaforalarla danışır. Psixologiya bu metaforaların mənbəyini göstərir.

Beləliklə, şeiri təqdim edib psixologiya süzgəcindən keçiririk.

Aysel Xanlarqızı:

Sübhün gözlərini dua öpürdü,

Təsbehlər adını zikr edirdi,

Minarələrdən

Tanrı nəfəsi axırdı…

Bir məsciddə Azan səsi

İsanı

doğurdu,

Çarmıxlar çiçək açmışdı.

Bütün dinlər

          minbərə çıxmışdı

kəlimeyi- şəhadət

Gətirirək,

Şeytan daşlayan adamlartək

Mən də

Günahlarımı daşlayırdım

Səni sevərək…

Kirpiklərim yenicə

Səcdədən qalxmışdı ki,

İlahi bir eşqlə

Sevginə ibadətə oturdum

o gündən

İllərin necə ötdüyündən xəbərsiz,

Daha

Allahsız kimiyəm

Mən sənsiz!!!

Müjqan Məmmədova:

Salam Ülviyyə xanım, sizi, Aysel xanımı və izləyicilərinizi salamlayıram. Bildirim ki, bu rubrikanızı həm poeziyasevər, həm də psixoloq kimi sevə- sevə izləyirəm və dəvətiniz üçün minnətdaram.

Bu şeir çox güclü mistik psixoloji sevgi vəziyyətini təsvir edir. Burada adi romantik sevgi yox, insanın daxilində baş verən dərin transformasiya görünür. Psixoloji baxımdan bir neçə qat var:

Sevginin ilahiləşdirilməsi (idealizasiya)

Şeirdə sevilən şəxs Tanrı ilə eyni səviyyəyə qaldırılır. Azan, səcdə, dua, təsbeh kimi dini simvollar sevgi ilə birləşdirilir. Bu, psixologiyada idealizasiya mexanizmi adlanır insan qarşı tərəfi mükəmməl və müqəddəs kimi görür.

Belə vəziyyətdə beyin dopamin və oksitosin təsiri ilə reallığı bir qədər filtrləyir.

Sevginin ibadətə çevrilməsi

Sevginə ibadətə oturdum.

Bu sətir göstərir ki, sevgi artıq emosiyadan çıxıb kimlik hissəsinə çevrilib. Yəni “mən kiməm?” sualının cavabı sevdiyi insanla bağlıdır. Bu, çox dərin bağlanma (attachment) nümunəsidir.

Sağlam formada  insanı inkişaf etdirir

Həddindən artıq olduqda emosional asılılıq yarada bilər.

Günah və təmizlənmə metaforası

“Günahlarımı daşlayırdım səni sevərək.

Burada sevgi psixoloji katarsis (təmizlənmə) kimi işləyir. İnsan sevdikcə özünü daha yaxşı, daha saf hiss edir. Bu, çox vaxt daxildəki boşluğu doldurma ehtiyacından yaranır.

 Sevgi = varlıq, ayrılıq = yoxluq

Şeirin ən güclü psixoloji nöqtəsi sondadır:

“Daha Allahsız kimiyəm mən sənsiz”

Bu cümlə göstərir ki, sevilən insan artıq:

həyatın mənasıdır

daxili təhlükəsizlik mənbəyidir

emosional “dayaqdır”

Psixologiyada buna bəzən emosional mərkəzləşmə deyilir  bütün psixoloji sistem bir nəfərin üzərində qurulur.

Mistika ilə sevgi arasındakı əlaqə

Belə şeirlər adətən:

yüksək empati qabiliyyəti olan

dərin hiss edən

simvolik düşünən

ruhani tərəfi güclü insanlardan çıxır.

Bu tip sevgi transendent sevgi adlanır yəni insan sevgini adi hiss kimi yox, kosmik ilahi təcrübə kimi yaşayır.

Bu şeir göstərir ki, müəllif üçün sevgi sadəcə bir duyğu deyil  iman kimi yaşanan bir psixoloji vəziyyətdir.

Amma incə bir risk də var:

İnsan sevgini Tanrı səviyyəsinə qaldıranda, ayrılıq və ya itki psixoloji sarsıntını çox dərinləşdirə bilər.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.02.2026)

Harun Soltanov, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Əgər oxuya bilirsinizsə, gəlin, bu incə məsələnin daha bir təbəqəsinə yəni, təkliflərə mənfi və ya müsbət reaksiya verməyən insanlara nəzər salaq. Amma xahiş edirəm, bunu adi bir tənqid kimi deyil, kainatın öz məntiqinin bir parodiyası kimi qəbul edin. Çünki, görürsünüzmü, təklif etmək, bu, insan ruhunun kainata atdığı bir körpüdür. O, bir tərəfdə dayanan sizin öz varlığınızdır, digər tərəfdə isə başqasının səsinin, baxışının, cavabının gözlənilən torpağı. Və siz, bu körpünü böyük bir ümidlə, ürəyinizin ən zərif materiallarından hörüb, onu uçurumun üzərindən atırsınız. Amma qarşı tərəf...

Ehh, qarşı tərəf! Orada heç nə yoxdur. Yalnız dərin, sakit, sakit olmağın özündən daha sarsıdıcı bir boşluq var. Körpü orada asılı qalır, heç bir şeyə toxunmur və sonda, bütün ağırlığı ilə sizi vurur. Bu cavabsızlıq, əziz dostum, sadəcə bir nəzakətsizlik deyil. Bu, daha dərin, daha fəlsəfi bir hadisədir. Bir subyektin digər subyektin varlığını sanki tanımamasıdır. Sanki siz, bir fikir, bir təklif, bir duyğu ilə qarşı tərəfə deyirsiniz ki, "bax, mən buradayam! Mənim də bir varlığım var!" O isə, qulağını o tərəfə çevirməyərək, öz varlığının möhtəşəm təkliyi içində yaşamağa davam edir. Bu, varlığın özü ilə bağlı ən böyük təhqirdir. Sanki kainatın bir nöqtəsi digərinə deyir:

"SƏN YOXSAN."

 Lakin, gəlin bu məsələni daha da dərinləşdirək. Bəlkə də bu cavabsızlıq, müasir dövrün ən incə və ən güclü silahıdır? Çünki, düşünün, sizə qarşı ən böyük mübarizə nədir? Söyüş deyil, mübahisə də deyil. Ən böyük mübarizə, sizi heç olmamış kimi qəbul etməkdir. Sizi yoxluğa məhkum etməkdir. Sizin verdiyiniz hər bir sözü, hər bir təklifi, sanki heç vaxt söylənməmiş kimi boşluğa buraxmaqdır. Bu, bir növ simvolik qətldir. Bir insanın ruhunu, onun əhəmiyyətini və fəaliyyətinin mənasını sistemli şəkildə ləğv etməkdir. Və biz, bu dövrdə, bu silahın ən böyük ustalarına çevrilmişik. Biz artıq "yox" deməyi belə lüzumsuz hesab edirik. Çünki "yox" demək, yenə də qarşı tərəfin varlığını tanımaqdır. Daha incə, daha qəddar bir yol tapmışıq. Heç nə deməmək. Bu səssizlik elə bir zirehdir ki, onun qarşısında heç bir söz, heç bir məntiq, heç bir duyğu dayana bilmir. O, hər şeyi udur və heç nəyi geri qaytarmır.

 Bəs bu vəziyyətdə təklif edən insana nə olur? O, öz sözünün boşluğa düşdüyünü gördükcə, tədricən öz-özünə şübhə etməyə başlayır.. "Bəlkə də mənim sözüm heç deyilməmişdi? Bəlkə də mən heç danışmadım? Bəlkə də... mən də yoxam?" Və beləcə, təklif edən də, öz növbəsində, bir növ səssizliyə çevrilir. Bu, əzizim, müasir insan münasibətlərinin ən dəhşətli dramıdır. Hamımız bir-birimizi sakitcə, amma məntiqlə, sistemli şəkildə yoxluğa doğru itələyirik.

 Bəs nəticəsi? Nəticə budur ki, biz artıq söhbət deyil, monoloqlar dünyasında yaşayırıq. Hər kəs öz fikrini səsləndirir, amma heç kim heç kəsi dinlemir. Hərkəs bir yazı paylaşır, amma demək olar çox kəs o yazını oxumur. Hər kəs bir təklif atır, amma heç kim heç bir təklifi tutmur. Biz, sanki, kainatın ortasında öz kosmik tənhalığımızı fəryad edən, amma heç bir cavab ala bilməyən milyonlarla kiçik asteroidlərik. Və bu, əziz dostum, bizim taleyimizdir. Bu, səssizliyin qələbəsinin epik poemasıdır.

 Və indi, bu yazını bitirdikdən sonra, mən də sizə bir təklif edəcəm. Gəlin bu barədə fikirləşək. Amma tələsməyin. Heç vaxt cavab verməyin. Bu, indiki dövrün ən uyğun, ən fəlsəfi cavabı olardı. Çünki nəhayət, səssizlikdən daha dərindən düşünülmüş bir fikir ola bilər? Şübhə edirəm, əzizim, şübhə edirəm.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.02.2026)

Nail Zeyniyev, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Cümlə yalnız sözlərdən ibarət deyil. Onun bir də nəfəsi var. Bu nəfəs çox vaxt vergül, nöqtə, tire kimi işarələrdə gizlənir. Rəsmi qrammatika durğu işarələrini qayda kimi təqdim edir, amma ədəbi mətn üçün onlar daha çox ritm vasitəsidir.

Yaxşı yazılmış cümlə oxucunu məcbur etmir, yönləndirir. Harada dayanacağını, harada sürətlənəcəyini işarələrlə pıçıldayır. Vergül bəzən sadəcə pauza deyil, tərəddüddür. Tire ani fikir dəyişikliyidir. Nöqtə isə hər zaman son demək deyil bəzən susmaqdır.

Müasir mətnlərdə durğu işarələrinə münasibət dəyişib. Bəzi yazıçılar onları minimuma endirir, bəziləri isə bilərəkdən pozur. Bu, qaydanı bilməməkdən yox, qaydanın məhdudluğunu hiss etməkdən doğur. Çünki hiss hər zaman qrammatikanın icazə verdiyi yerdə dayanmaq istəmir.

Cümlənin ritmi yazıçının daxili ritmi ilə bağlıdır. Tələsən adam uzun nöqtələrdən qorxur. Şübhə edən yazıçı vergülləri artırır. Özünə əmin səs isə nöqtəni tez qoyur. Buna görə də mətn oxunanda müəllifin psixoloji vəziyyəti də hiss olunur.

Durğu işarələri həm də oxucu ilə razılaşmadır. Yazıçı deyir: “burada dayan”, “burada davam et”, “burada nəfəsini dər”. Bu razılaşma pozulanda mətn ya çox mexaniki olur, ya da anlaşılmaz. Ritm itəndə fikir də dağılır.

Bəzən bir cümlənin gücü onun harada bitməsində deyil, harada bitməməsindədir. Açıq qalan cümlə oxucunu mətndə saxlayır. Səssiz pauza söz qədər danışır. Buna görə durğu işarələri yazının texniki detalı yox, estetik seçimidir.

Ədəbiyyatda qayda pozula bilər, amma ritm pozularsa, mətn dayanır. Qrammatika səhv bağışlaya bilər, amma nəfəs kəsiləndə oxucu geri dönür.

Cümlə yazılmır, deyilir. Yazıçı onu kağıza yox, əvvəlcə nəfəsinə köçürür. Durğu işarələri isə bu nəfəsin izidir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.02.2026)

Aynur İsmayılova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bəzən ən doğru qərar elə qərarsızlığın içindən doğur. Həyatda elə şeylər var ki, bir addıma bağlıdır; o an verdiyin qərar səni tam fərqli yerlərə aparır — yaxşı və ya pis mənada. Yaxşı və ya pis olması isə səndən, sənin seçimindən asılıdır.

Bəzi seçimlər itirmə qorxusu yaratmasa da, qazandıra bilər. Əgər qarşına çıxan şeylərin sənə zərəri yoxdursa, seçməkdə fayda var. Ən azından yoxlamış olursan. Belə seçimlərdən heç vaxt qaçma. Bəlkə onlardan biri sənin həyatında köklü dəyişiklik edəcək, kim bilir.

Sınamaq, yoxlamaq, cəhd etmək insanı dəyişən, gücləndirən seçimlərdir. Ortada qalıb geri addım atmaq isə qorxunun, gücsüzlüyün, cəsarətsizliyin simvoludur. Hər zaman irəli getməyi bacarmaq lazımdır. Qərarsız qalmaq nə olduğun yerdə sənə rahatlıq verər, nə də olmaq istədiyin yerə aparar.

Seçim etmək çətindirsə, düşün: ən çox kim və harda olmaq səni xoşbəxt edəcək. O zaman görəcəksən ki, bu heç də çətin deyil, əziz insan.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.02.2026)

Fatimə Məmmədova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Ədəbiyyatşünas alim, filologiya elmləri doktoru, şair Təranə Turan Rəhimlinin tanınmış yazıçı-publisist, pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru Zemfira Məhərrəmlinin povest və hekayələrinin toplandığı “Çox kiçikdir bu dünya” kitabına həsr etdiyi məqaləsi Albaniyada nəşr olunan nüfuzlu “Nacional” qəzetində dərc edilib.

Qeyd olunmalıdır ki, bu araşdırma yazısı daha öncə qəzetin saytında yayınlanmışdı. Görkəmli ədəbiyyatşünas, şair-publisist Mujo Bucpapajın rəhbərlik etdiyi “Nacional” qəzeti Albaniyanın 10.000 tirajla nəşr edilən, Albaniya, Kosovo, Makedoniya və Monteneqronun bütün qəzet köşklərində satılan və nəşrindən sonra hər sayı üç gün ərzində bütün televiziya kanallarında ardıcıl olaraq təqdim edilən beynəlxalq nüfuzlu bir mətbuat orqanıdır. 32 səhifəlik bu ədəbi nəşrin hər sayında dünya ölkələrindən seçkin yazarların, alimlərin və məşhur Avropa jurnalistlərinin yazıları dərc olunur. “Nacional” qəzeti və eləcə də onun saytı Avropanın ən oxunaqlı informasiya mənbələrindən hesab olunur.

Təranə Turan Rəhimli “Zemfira Məhərrəmlinin nəsrində etik diskurs, insan və taleyin poetikası” adlı məqaləsində müəllifin bədii nəsr yaradıcılığını təhlil etmiş, onun hekayələrinin səciyyəvi məziyyətlərini diqqətə çatdırmışdır.

Araşdırmaçı alimin fikrincə, müasir Azərbaycan nəsrində insanın daxili aləmi, mənəvi seçimləri və taleyin fərdi şüurda yaratdığı etik gərginlik və dramatizm getdikcə daha çox ön plana çıxır. Bu baxımdan Z.Məhərrəmlinin nəsri “kiçik dünya” kimi təqdim olunan, fərdi insan müstəvisində formalaşan, lakin mahiyyət etibarilə geniş fəlsəfi və əxlaqi anlamlar daşıyan bədii mətnlər məcmusu kimi seçilir.

Yazıçının əsərlərində adi həyat situasiyaları, məişət detalları və lokal insan taleləri böyük mənəvi konstruksiyaların daşıyıcısına çevrilir; insanın vicdanla münasibəti, məsuliyyət hissi, öz taleyinə passiv itaəti və ya daxili üsyanı poetik bir sistem daxilində təqdim olunur. Zemfira Məhərrəmlinin nəsrində etik diskursun formalaşma xüsusiyyətləri, insan-tale münasibətlərinin bədii-poetik ifadə imkanları və mənəvi problematikanın əsasını təşkil edən estetik mexanizmlər diqqəti çəkən başlıca yaradıcılıq məziyyətləri kimi qabardılır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.02.2026)

Nemət Tahir, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Haqqında söhbət açacağım Vəli Rüstəm oğlu Afşar Qaradolaq kəndinin kəndxudası, yüzbaşı, sovet repressiya qurbanıdır.

Vəliş Rüstəm oğlu XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəllərində Qarabağ bölgəsində, indiki Ağcabədi rayonunun Qaradolaq kəndində yaşamış, Afşar tayfasına mənsub, el arasında böyük hörmət və nüfuz sahibi olmuşdur. O, kəndxuda və yüzbaşı rütbəli şəxs kimi həm mülki, həm də hərbi səlahiyyətlər daşıyırdı.

Qarabağ xanlığının süqutundan sonra formalaşan yeni idarəçilik sistemində yerli əhalinin nümayəndəsi kimi çıxış etmiş, Qaradolaq kəndi və mahaldakı digər yaşayış yerlərin idarə olunmasında mühüm rol oynamışdır. Kəndxuda olaraq vergi, təsərrüfat və idarəçilik məsələlərinə nəzarət edir, əhali ilə dövlət qurumları arasında vasitəçi olurdu. Yüzbaşı rütbəsi isə onun kəndin və köç yollarının təhlükəsizliyini təmin edən silahlı dəstəyə rəhbərlik etdiyini göstərirdi.

Vəliş Rüstəm oğlu Qarabağ bölgəsində köhnə elat və kənd idarəçilik ənənələrini təmsil edən ağsaqqallardan biri olmuşdur. Onun fəaliyyəti xüsusilə çar idarəçiliyindən sovet hakimiyyətinə keçid dövründə daha qabarıq hiss olunmuşdur. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin süqutundan sonra Gəncə üsyanında iştirak etmiş, üsyan bolşeviklər tərəfindən yatırıldıqdan sonra isə uzun müddət təqiblərdən yayınaraq milli mübarizəni gizli şəkildə davam etdirmişdir.

Ailəli olmuş, iki qız övladı — Nabat və Zeynəb dünyaya gəlmişdir. Oğlan övladının olmaması səbəbilə nəsil rəsmi soyad xətti ilə davam etməsə də, adı və taleyi ailə yaddaşında qorunub saxlanılmışdır.

Sovet hakimiyyətinin ilk illərində köhnə ictimai təbəqəyə qarşı aparılan repressiyalar zamanı Vəliş Rüstəm oğlu 1930-cu il iyunun 24-də Ağdam şəhərində həbs edilmişdir. Ona SSRİ Cinayət Məcəlləsinin 79-cu maddəsi (qolçomaq) və 210-cu maddəsi (qanunsuz silahlı dəstələr yaratmaq) ilə — 1906 nömrəli cinayət işi açılmışdır. Bu ittihamlar hüquqi əsasdan çox, onun sosial mənşəyinə görə irəli sürülmüş və əsasən keçmiş kəndxudalar, yüzbaşılar, el ağsaqqalları hədəf alınmışdır.

Həbsdən sonra Şuşa türməsinə göndərilmiş, təxminən üç ay saxlanıldıqdan sonra məhkəməsiz qərarla 1930-cu ildə güllələnmişdir. Dəfn yeri bu günə qədər məlum deyil.

Onun taleyi barədə ilk rəsmi müraciət 1957-ci ildə, 10 yaşlı nəvəsi Məmmədov Hübət Əkbər oğlu tərəfindən, anası Rəhimova Nabat Vəliş qızının adından Azərbaycan SSR Prokurorluğuna edilmişdir. Bu müraciət cavabsız qalmışdır. Yalnız 1991-ci ildə cinayət işi yenidən araşdırılmış, Azərbaycan Respublikası Prokurorluğunun 28 mart 1998-ci il tarixli rəyi ilə Vəliş Rüstəm oğlu siyasi repressiya qurbanı kimi tam bəraət almışdır.

Vəliş Rüstəm oğlunun həyatı və faciəli ölümü sovet dövründə köhnə elat və kənd idarəçilik sisteminin zorakı şəkildə məhv edilməsinin, yerli nüfuz sahiblərinin repressiyaya məruz qalmasının acı nümunəsidir.

Bu gün o, sovet siyasi repressiyalarının qurbanı kimi xatırlanır və adı ailə tarixində, el yaddaşında yaşamağa davam edir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.02.2026)

Nemət Tahir, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Bu dünyada sədaqət, etibar deyilən nəsnə də var. İndi söhbət açacağım əhvalat bir sədaqət, etibar abidəsi hesab edilə bilər.

10 iyun 1909-cu ildə, on doqquz yaşlı Emma Sallivan toyuna cəmi bir həftə qalmış ayağını paslı bir mismara basdı. Mismar ayağını dərindən deşmişdi. Emma yaranı su ilə yudu, bir parça ilə bağladı və toy hazırlıqlarına davam etdi. Həkimə getməyə vaxtı olmadığını düşünürdü; ağrını görməməzliyə vurdu və yaxınlaşan mərasimə fokuslanmaqda qərarlı idi.

Yaralanmadan beş gün sonra, 15 iyunda Emma çənəsində sərtlik hiss etməyə başladı. Əvvəlcə bunu toy stresi ilə əlaqələndirdi və əhəmiyyət vermədi. Lakin axşam saatlarında çənəsi tamamilə kilidləndi. Ayağına batan mismardakı bakteriya tetanoza səbəb olmuş, sinir sisteminə hücum edən ölümcül toksinlər ifraz etmişdi.

Anası həkim çağırdı. Həkim dəhşətli tetanozu dərhal tanıdı. Bilirdi ki, simptomlar ortaya çıxdıqdan sonra xəstəlik demək olar ki, həmişə ölümcül olur. Emma toy gününü görəcək qədər yaşaya bilməyəcəkdi.

16 iyunda Tomas vəziyyəti ağırlaşan Emmanı ziyarət etdi. Onun bədəni tamamilə sərtləşmişdi; arxası gərilmiş, ağrılı əzələ spazmları keçirirdi. Danışa bilmirdi; kilidlənmiş dişlərinin arasından yalnız iniltilər çıxırdı. Tomas onun əlindən tutdu, Emma da əlini sıxdı — bu, aralarındakı yeganə ünsiyyət idi. Hər ikisi onun ölüm ayağında olduğunu bilirdi.

Toy ertəsi gün planlaşdırılmışdı. Tomas ürəyini parçalayan bir qərar verdi: O gecə Emma ilə evlənəcəkdi.

Emma yatağında hərəkətsiz uzanmışdı, çənəsi kilidli idi. Keşiş mərasimə icazə verdi. Tomasdan ər kimi qəbul edib-etmədiyi soruşulduqda, Emma “bəli” demək üçün bir dəfə göz qırpdı. Tomas göz yaşları içində andını söylədi, üzüyü onun sərtləşmiş barmağına taxdı və kilidli çənəsindən öpdü. O an, Emma ölmək üzrə olsa belə, Tomasın həyat yoldaşı oldu.

Emma 17 iyun 1909-cu il səhər saat 04:30-da — toy gününün səhərində — dünyasını dəyişdi. Tomas və Emma cəmi 12 saat evli ola bildilər. Son saatları şiddətli spazmlar və boğucu tutmalarla keçdi; lakin Emma şüurunu heç vaxt itirmədi. Bu günün onların toy günü olduğunu və Tomasın artıq onun dul əri olduğunu bilirdi.

O səhər qonaqlar kilsəyə gəldikdə, onlara gəlinin öldüyü bildirildi. Toy mərasimi dəfn mərasiminə çevrildi. Toy paltarında gələn insanlar Emma’nın dəfnində iştirak etdilər. Spazmların yaratdığı qan ləkələri ilə çirklənmiş gəlinliyi ilə torpağa tapşırıldı.

Tomas toy geyimində məzarının başında dayandı. Cəmi 12 saatlıq bir ər, artıq dul idi.

Emmanın anası özünü heç vaxt bağışlamadı. Qızını həkimə aparmalı olduğunu düşünürdü. Vaxtında və düzgün müalicə tetanozun qarşısını ala bilərdi. Lakin paslı bir mismar cəmi yeddi gün ərzində qızının həyatına son qoymuşdu.

Tomas bir daha heç vaxt evlənmədi. 1954-cü ildə, 64 yaşında vəfat edənə qədər nikah üzüyünü barmağından çıxarmadı. Emmanın xatirəsinə düz 45 il sadiq qaldı.

Mənbələr yazır ki, o, ölümündən əvvəl bacısı oğluna belə demişdi:

“Emma ilə 16 iyun 1909-cu ildə evləndim. Çənəsi kilidli idi, danışa bilmirdi. Bədəni sərt idi. Keşiş məni əri kimi qəbul edib-etmədiyini soruşanda, göz qırparaq ‘bəli’ dedi. On iki saat sonra öldü. Bu, bizim toy günümüz idi. Onu gəlinliyi ilə torpağa tapşırdım. On iki saat evli qaldıq. O saatları onun ölümünü izləyərək keçirdim. Bu üzüyü 45 il taxdım. Heç vaxt çıxarmadım.”

Emmanın məzar daşında belə yazılmışdı:

“Emma Sullivan Murphy

1890–1909

Əziz qız, gəlin və həyat yoldaşı

İyun 1909”

Tomas bu məzar daşını onların 12 saatlıq evliliyinin yeganə abidəsi olaraq düzəltdirdi. 1954-cü ildə vəfat etdikdə, Emmanın yanına dəfn olundu. Qırx beş il sonra, toy günlərində planlaşdırdıqları kimi, yenidən bir araya gəldilər — əbədi olaraq birlikdə olmaq üçün.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.02.2026)

Könül, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Opera teatrlarının füsünkarlığı həmişə söz yeri olub. Milandakı La Skalanı, Nyu-Yorkdakı Metropoliteni çox vəsf ediblər. Elə bizim Bakının Opera və Balet Teatrı da öz misilsiz gözəlliyi ilə bakılıları heyran qoymaqdadır.

Amma çoxumuz xəbərsizik ki, dünyanın ən gözəl opera binaları beşliyində Cənubi Amerika təmsilçisi – futbol ölkəsi kimi, Leonel Messinin vətəni kimi tanıdığımız Argentinada yerləşən “Kolon” (Teatro Colón) adlanan teatr da qərarlaşıb.

Teatr barədə bilgi almaq üçün Azərbaycanın tanınmış memarı Cahid Həsənova üz tutduq. Burada hansı memarlıq elementlərindən istifadə edilib? Hansı üslubtətbiq olunub?

Cahid müəllim bizə aşağıdakıları izhar etdi:

Paytaxt Buanes-Ayresdə öz misilsiz gözəlliyi ilə göz oxşayan “Kolon”un bir adı da Kolumbun Teatrıdır. Əlbəttə ki, Xristofor Kolumbun şərəfinə belə adlanır.

“Kolon” teatrını haqlı olaraq Buenos-Ayresin fəxri adlandırırlar. Bu, Cənubi Amerikanın ən əsas opera səhnəsidir, klassik musiqi mərkəzidir. Opera həvəskarı olmasanız belə, buranı görməyə dəyər. “Kolon” şəhərin əsas turistik məkanıdır, şəhərə gələn əcnəbi qonaqlar “Boka Xuniors”la “River pleyt”in futbol meydançalarına mütləq tamaşa etdikləri kimi, “Kolon”a da tamaşa edirlər.

Teatrın binası özündə Renessans üslubunu daşıyır və iç məkanı da çox maraqlıdır.

"Kolon" teatrının interyeri çox gözəldir — mərmər pilləkənlər, klassik sütunlar, çoxsaylı heykəllər və qızıl bəzəklər. Burada həmçinin aktyorlar və izləyicilər üçün bütün rahatlıq şəraiti nəzərdə tutulub. Məsələn, parterdəki kreslolar bir-birindən kifayət qədər uzaqdır. Bu, xanımların bəzənib-düzənərək enli, iri paltarlarla cərgələrdən keçərkən heç kimə mane olmamaları üçün xüsusi olaraq edilmişdir.

İnşallah, qismət olsun, biz də bir gün gedib “Kolon”u görək.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.02.2026)