Ağdam təmsilçisi səfərdə - məşhur “Enfild Road”da ÇL-in ən çox qazanmış komandalardan olan “Liverpul”a qarşı oynayacaq.

Nemət Tahir, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Liqa mərhələsinin startında rəqiblərimiz açıqlananda 3 xal toplayacağına ümid etmədiyimiz komandamız İngiltərədə 1 xal ala bilsə, daha bir tarix yazaraq digər nəticələrdən asılı lmayaraq 1/8 finala çıxacaq. İlk baxışdan bu mümkün görünmür. Amma sürprizlər edən, “Benfika”nı səfərdə, “Ayntraxt”ı evdə məğlubiyyətə uğradan Ağdam təmsilçisindən istənilən nəticəni gözləmək olar. Amma hətta bu olmasa belə, komandamızın növbəti mərhələyə çıxması, yalnız möcüzə baş verərsə, baş tutmaya bilər.

Əslində, “Liverpul”dan xal almaq üçün münbit şərait də var. İngiltərə Premyer Liqasında uğursuz nəticələr qazanan “Liverpul” ətrafındakı söz-söhbətlər komanda daxilində gərginlik yaradıb. Baş məşqçi Arne Slota həm media, həm də klubun sabiq oyunçuları tərəfindən böyük təzyiq var. Bütün bunlar isə bizim xeyrimizədir.

Ziyanımıza olan tək məqam isə turnir cədvəlində 4-cü olan Mersisayd təmsilçisinin birbaşa 1/8 finala vəsiqə qazanması üçün xala ehtiyacı olmasıdır. Aktivində 15 xal olan liverpullular 3 xalla pley-off mərhələsini oynamadan növbəti raunda çıxa bilər.

İndi isə “Qarabağ”ın Arne Slotun komandasına uduzacağı təqdirsə növbəti mərhələyə necə adlaya biləcəyinə nəzər salaq.

Bu halda “Qarabağ”ın növbəti mərhələyə adlaması üçün turnirdə mübarizə aparan “Brügge”, “Kopenhagen”, “Napoli”, “Olimpiakos”, “Atletik”, PSV, “Monako”, “Bayer”, “Marsel” kimi komandalardan ən azı 3-ünün xal itirməsi lazım olacaq.

Top fərqi -2 olan “Qarabağ”ı üstələmək üçün 3 komandaya heç-heçə də bəs edə bilər. 6 komanda isə mütləq qələbə qazanmalıdır. “Brügge” ilə Marsel “Olimpik”inin bir-birini üstələməli olduğunu nəzərə alsaq, digər rəqiblərdən ikisinin maksimum nəticəyə imza atmaması ağdamlılar üçün kifayətdir.

“Barselona” evində uduzacaqsa, “Bayern” xalsız qalacaqsa, “Çelsi”, “Ayaks”, “Sportinq” və “Yuventus”un hamısı məğlubiyyət alacaqsa, “Qarabağ” üçün ÇL-də mübarizə bitəcək. Amma bütün bunların baş verməsi sensasiya olar. Ona görə də yuxarıda sadaladığımız komandalardan cəmi ikisinin büdrəməsi təmsilçimiz üçün yetərlidir.

Görünən odur ki, əgər möcüzə baş verməsə, “Qarabağ” pley-off-a adlayacaq.

Bu gecə sadəcə futboldan həzz alaraq bir gözümüzlə də

 Digər nəticələrə göz qoyacağıq.

Uğurlar, “Qarabağ”!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(28.01.2026)

Nemət Tahir, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

XX əsrin ortalarında SSRİ rəhbərliyi qəti əmin idi ki, Qərbi Sibirdə, xüsusən Tümen vilayətində neft yoxdur. Rəsmi elmi dairələr bu fikri "qəbul olunmuş həqiqət" kimi təqdim edirdi. Amma bir azərbaycanlı geoloq vardı ki, bu "həqiqətə" qarşı çıxdı. Onun adı Fərman Salmanov idi…

Fərman Salmanov (28 iyul 1931, Morul, Şamxor rayonu – 31 mart 2007, Moskva). Təhsili Azərbaycan Sənaye İnstitutu (indiki ADNSU), ixtisası geoloq-neftçi idi. O, sıradan alim deyildi. Salmanov sahəyə baxaraq yox, torpağı "oxuyaraq" qərar verən nadir mütəxəssislərdən idi.

1950–60-cı illərdə bütün rəsmi elmi mərkəzlər Tümendə neftin olmadığını deyirdi; dövlət həmin əraziyə vəsait ayırmaq istəmirdi, gənc geoloqlar ora göndərilmirdi. Fərman Salmanov isə geoloji qatların quruluşunu, torpaq nümunələrini, qədim çöküntü strukturlarını təhlil edərək tam əks nəticəyə gəlmişdi. Qadağaya baxmayaraq nəticəyə gəlmişdi.

Qadağaya baxmayaraq qazma əmri verdi. Salmanov mərkəzin icazəsi olmadan, bütün məsuliyyəti öz üzərinə götürərək qazma işlərinə başladı. Bu addım karyerasını bitirə bilərdi, hətta həbsə səbəb ola bilərdi. Amma o, riskə gedirdi.

1961-ci ildə, Tümen vilayətində Megion yaxınlığında ilk güclü neft fontanı vuruldu. Bu, sadəcə yataq deyildi; bu hadisə SSRİ-nin enerji strategiyasını dəyişdi, Qərbi Sibiri dünyanın ən böyük neft bölgələrindən birinə çevirdi və ölkəni onilliklərlə neftlə təmin etdi. Salmanov həmin an Moskvaya məşhur teleqramını göndərdi: "Siz deyirdiniz ki, burada neft yoxdur. Mən isə onu tapdım."

Bu kəşfdən sonra Tümen vilayəti SSRİ-nin əsas neft bazasına çevrildi; minlərlə yeni yataq aşkarlandı, Sovet iqtisadiyyatı enerji böhranından xilas oldu. Bir çox tarixçi deyir ki, əgər Salmanov olmasaydı, SSRİ 1970–80-ci illərdə ciddi iqtisadi çöküşlə üzləşə bilərdi.

Amma niyə adı uzun illər kölgədə qaldı? Çünki o, mərkəzi elmi avtoritetlərə qarşı çıxmışdı; "qaydalara tabe olmayan" alim idi, respublikalardan çıxan dahilər çox vaxt arxa planda saxlanılırdı. Buna baxmayaraq, Salmanov Sosialist Əməyi Qəhrəmanı oldu, Lenin mükafatına layiq görüldü, amma xalq səviyyəsində tanınması gecikdi.

Fərman Salmanov yalnız Sibir neftinin banisi deyil; Azərbaycan neft məktəbinin gücünü sübut edən şəxsiyyətdir. O göstərdi ki, Bakı məktəbi yalnız Xəzərlə məhdudlaşmır; dünyanın taleyini dəyişə bilər.

Fərman Salmanov Tümendə neft çıxaran adam deyildi. O, Tümeni neft ölkəsinə çevirən adam idi. Rusiyada onun adına küçələr və yataqlar var.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(28.01.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Güney Azərbaycan Poeziyası Antologiyası layihəsində Təbriz təmsilçimiz Əli Çağlanın növbəti təqdim etdiyi şair Təbrizdə yaşayan Mehdi Qəmsizdir

Mehdi Qəmsiz

Təbriz

ATA

Əlimdən üzüldü bütün varlığım,

Əllərim gözümdə ağlaya bildim.

Əlini əlimdə tuta bilmədim,

Durmadan könlümü dağlaya bildim.

Zəng açıb titrədin, oyaldanmadın,

Ürəyinlə yatan sonuncu sözü.

Alışdım, gözümdən yaşam ələndi,

Bu kəz ayrılığın sonuncu üzü.

Nə var uzaqlarda, yerin xoşdumu?!

Arxanca işığın paylayır gözüm.

Yaşımı azdan az demişdin mənə,

Bu yaşda yaşama necə mən dözüm?!

Ovcumda su oldun, axdın əlimdən,

Əlimi bərkidib tuta bilmədim.

İşıq sürətində dalınca qaçdım,

Yenə də mən sənə çata bilmədim.

Kimsə inanmayır getmisən deyə,

Yaxşı insanlar da gedərlər bəyə?

Oğlunun bəyliyin geydirməmişdən,

Özündən əyninə kəfənmi geyə?!

Öz yetim, söz yetim, hər nə var yetim,

Dünyamı alıbsan, dünyasın satan.

Sərildim qəbrinə dostlarım dedi:

“Qalx, başın sağ olsun, inciyər atan.”

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(28.01.2026)

Rəqsanə Babayeva,

Beyləqan rayon Mədəniyyət mərkəzinin rejissoru, "Gənclik" xalq teatrının rəhbəri,yazıçı. “Ədəbiyyat və İncəsənət” üçün

Axşam düşürdü. Gün boyu yağan yağış şəhəri səssizləşdirmişdi. Küçələrdə işıqlar yanmışdı, asfaltın üzərində sarımtıl kölgələr uzanırdı. İşdən çıxıb birbaşa avtobus dayanacağına gəldim. Tək fikrim evə tez çatmaq idi. Ayaqlarım yorğunluqdan ağırlaşmışdı, başımda isə günün səs-küyü hələ də dolaşırdı.

Dayanacaqda bir neçə nəfər vardı. Hamı telefonuna baxır, kimisi əsəbi şəkildə saatına göz gəzdirirdi. Bir kənarda, skamyanın ucunda oturan yaşlı bir kişi diqqətimi çəkdi. Üzərində köhnə palto vardı, yaxası düzgün bağlanmamışdı. Əlləri dizlərinin üstündə titrəyirdi. Sanki soyuqdan çox, tənha qalmaqdan üşüyürdü.

Avtobus gəldi. Hamı tələsik mindi. Yaşlı kişi isə yerindən tərpənmədi. İkinci avtobus da gəlib keçdi. O yenə oturduğu yerdə qaldı. Bu məni narahat etdi. Yaxınlaşıb ehtiyatla soruşdum: – Ata, avtobusu gözləmirsiniz?

Başını yavaşca qaldırdı. Gözləri dərin və sakit idi. – Yox, – dedi, – mən artıq getmirəm. Sadəcə bir az oturmaq istədim.

Yanında boş yer vardı. Oturdum. Bir müddət ikimiz də susduq. Küçədən maşınların səsi gəlirdi, uzaqda bir it hürürdü. Sonra kişi ağır-ağır danışmağa başladı.

Gəncliyində avtobus sürücüsü olduğunu dedi. Hər səhər eyni saatda yola çıxar, eyni yollarla gedərmiş. Amma hər gün fərqli insanlar minərmiş. Kimi sevincini, kimi dərdini o vaqona gətirərmiş. – İndi yollar, avtobuslar var, – dedi, – amma mənim dayanacağım qalmayıb.

Cibindən köhnə, qatlanmış bir şəkil çıxardı. Qara-ağ idi. Gülən bir qadın və onun yanında balaca bir uşaq. – Həyat yoldaşımdır, – dedi, – oğlumuz da bu idi. İkisi də illər əvvəl getdi.

Səsi titrəmədi. Dərdini çoxdan ağlayıb bitirmiş insanların səsi belə olur. Avtobuslar gəlib-gedirdi. Mənim mindiyim marşrut çoxdan keçmişdi, amma qalxmadım. O an başa düşdüm ki, tələsmək heç yerə aparmır.

Bir azdan kişi ayağa qalxdı. Paltonun yaxasını düzəltdi. – Sağ ol, – dedi, – bu gün biri mənə qulaq asdı.

Onu avtobusa qədər ötürmək istədim, amma başını yellədi. – Mən bir az da piyada gedəcəyəm. Yolları xatırlamaq istəyirəm.

Uzaqlaşdı. Mən isə hələ də dayanacaqda qaldım. Evə gedəndə başqa avtobusa mindim. Yol boyu düşündüm: əgər yaxınlaşmasaydım, əgər “mənlik deyil” desəydim, o kişinin o axşamı necə keçəcəkdi?

O gündən sonra anladım ki, mərhəmət bəzən sədəqə deyil, söhbətdir. Bəzən kömək əl deyil, vaxtdır. Və həyatın ən böyük dərsləri çox vaxt avtobus dayanacaqları kimi adicə görünən yerlərdə verilir.

Sadəcə dayanmaq, baxmaq və insanı görmək kifayətdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(28.01.2026)

Çiçək Mahmudqızı, “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

Aşıq Ədalətin haqqında yazını hamı yaza bilər, lap elə elə uşaqdan böyüyə hər kəs. Ən azından sinəsində cövlan eyləyən qara sazdanmı, cezvlənib çaldığı “Yanıq Kərəmi”dənmi ip ucu götürüb bir xatirəni çözüb də yazmaqdan asan nə var ki. Və bilənlər onu da yaxşı bilir ki, Dədə Ədalət, haqqında ən cox yazılar və şeirlər yazılan bəlkə də yeganə sənətkardır. Yəni  Aşıq Ədaləti tanıyıb onun haqqında şeir, yaxud yazı yazmaqdan asan bir iş yoxdu, əli qələm tutan hər kəs üçün...

Amma zulum Ədaləti tanıyıb da, dərk edib də, duyanların  dərdidi...O kəslərin dərdidi ki, onlar Dədəni ilmə-ilmə bilir, naxış-naxış toxumaq istəyir, bacarmır. O kəslərindi ki, Dədəni iliyinnən sümüyünəcən dərk edir, o ənginliklərə baş vurur, amma azıb qalacağından qorxur...O kəslərindi ki, bu sirli dünyanın qatlarına enir, geri qayıtmağa yol tapmaq ümidini itirir...Zülüm o kəslərindi ki, onlar  bu təxti-səltənət sahibinin hikmətinə bələddirlər və onun böyüklüyünə qalxacaq yazı yazmağa cəsarət etmirlər. Şahların, sultanların xəzinəsində nələrin olduğunun marağında olmayan insanlar olub ki, Dədə Ədalətin içindəki ləli-cəvahirata bənd olub, illərcən bu  xəzinənin dalınca sürünüb, ona varmaq arzusunnan yaşayıb... Pinəçi Məhəmmədəlinin kirayələrdə yaşayan oğlunu deyirəm, Aşıq Ədaləti--Allahın ən zəngin və seçilmiş bəndələrindən biri.Təbii ki, seçilmişlərin zaman-zaman yaşadıqları məkanlarını da, yerlərini də, talelərini də Tanrı seçir...elə Aşıq Ədalət kimi...

Hər kəs Aşıq Ədaləti dərk etdiyi qədər görürdü... Kim nə miqdar idisə o miqdarda ona dəyər verirdi. Elə o üzdən, onun ərşdən-kürşdən söylədiklərindən bixəbərlər onun içməyindən və söyüncündən yazırdılar. Onun Haqdan gələn vergisini, tanrısal tərəflərini yox, özləri boyda, öz çəkilərində bəndəlik tərəfini görürdülər. (Belə böyük, fitri istedadlı insanlarda elə xırda cizgiləri görmək də, qabartmaq da bəsirət gözünün bağlılığından dolayı bir şey də deyildi) Ancaq anlamadılar ki, Ədalətin söyüncü də haqq idi, ədalətli idi...Ona hər şey yaraşırdı, necə ki, saz Ədalətə yaraşan kimi.   Çünki o, sənətinin şahıydı, sultanıydı, təkiydi, yekiydi, biriydi, dövrünün birincisiydi...

Fələyindən açılmamış sirdimi,
Sinəsindən yaralanmış şirdimi,
Ozandımı, ocaqdımı, pirdimi,
Dilmi tutar,yazılarmı bu hikmət?
Saz çalanda Allah olur Ədalət...

Səs sitəmli, sinə-körük, gözlər-qan,
Barmaqlar- dərd, kəlmələr –od, sözlər-qan
Bundan betər nə inqilab, nə üsyan,
Bundan anrı hayqırmağa nə hacət
Saz çalanda üsyan olur Ədalət
Saz çalanda Vətən olur Ədalət...

( A. Sadiq Əfəndi)

Bundan o yana yazmağa nə hacət ?! Yerindəmi deyilmiş, heyrətdənmi deyilmiş, hikmətdənmi deyilmişdi bu misralar ? Özümü demiş, özgəmi dedizdirmişdi şairə bu heyrəti? Niyə Aşıq Ədalətə “sazın peygəmbəri” deyəndə, yaxud saz çalanda “Allah olur Ədalət”- deyəndə əli qılınclı, tüfəngli üsyana qalxırdıq ? Allah hardadı ki? Allahı niyə yoxluqlarda axtarırıq? Allah elə bizim içimizdə, könül taxtımızda deyilmi ? Gülən gözlərdə, sevən ürəklərdə, dilsiz tut agacının simlərdən ötürdüyü iniltisində, sızıltısında deyilmi ? Niyə saz çalanında özümüz oluruq, niyə saz çalınanda duyğulanirıq, duruluruq, ağlayırıq, saflaşırıq, ən ali, ilahi  məqamları yaşayırıq? Biz Tanrının bir zərrəsi--bu yaşadığımız Tanrının halı deyilmi? Niyə saz çalınanda bizə hardansa bir işıq, bir eşq süzülüb gəlir...İşıq da, eşq də Yaradanın özündən bizə ötürdükləri deyillmi? Eşq, işıq, aşiq, aşıq –haqq aşıqlarının tanrısal üzləri, sifətləri, adları deyilmi? Yoxsa bu qədər ovsunun, sehrin sirri nədəydi ki ? Şahi-mərdan nökəriyəm, dərsimi pünhan verib (A.Ələsgər)-deyən Dədə Ədalətin ömrünün son günlərənicən başı üzərində yanan işıq da o işıq deyildimi ? Bəs bu yer üzü bəndələrinin ağlımızı kəsdirmək istədikləri nədi görəsən? ----

Sənət meydanında yüyəninə hər əl yetməyən atını dörd nala çapıb meydan sulayan, hikkəsindən-haytasından sazını gəmirib yeyən dəli bir Ozanıydı Ədalət...Sazın, aşıqlığın ( Dədə Ələsgərdən sonra, sonuncu ) ocağı, səcdəgahı, piriydi --Ədalət! Tanrının möcüzəsi, sehiri, sirriydi --Ədalət ! Aşıqlıq elminin vaqifi, kamili, dürrüydü--Ədalət...Alnının hər qırışı, üzünün hər cizgisi, saçının hər dəniylə yurduydu, eliydi, ulusuydu, Vətəniydi –Ədalət !

Oxuları da çalğıları kimi ahıydı, naləydi, dərdiydi, çağrışıydı, üsyanıydı, hayqırtıydı, tarixiydi –Ədalət! Uzaq-uzaq Altayların başından,Tanrıdağın yaşından, Ərzurumun qaşındann qopub gələn Qoca bir Türkiydi, Lələydi, Kərəmiydi, hər kimiydi, hər nəydisə saz çalıb oxuyanda bəşər övladından çox uca mərtəbədəydi –Ədalət!!!

Sərdara söz deməyən, şaha baş əyməyən, hökmüydü, hikkəydi, ədaydı–Ədalət!

Ancaq...Ancaq körpə uşaq kimi kövrək idi, imanlıydı, ədalətliydi –Ədalət! Sadədən sadə, böyüklə böyük, uşaqla uşaq olan müdrik bir danəndəydi—Ədalət!!! (bu məqamda Bəhlul Danəndəyə də çoxlarının Bəhlul Divanə dedikləri yadıma düşdü, necə ki Dədəyə dedilər)

Dədə adını ona Osmanlıda Əziz Nesin, vergisini  yuxuda  Şahi-mərdan Hz.Əli, ilk dərsini atası Məmmədəli kişi vermişdi. Sazı ona, onu bizə isə Ulu Yaradan bəxş etmişdi. Kərəm Əslisini sevən kimi , Məcnun Leylisini sevən kimi sevirdi Sazı.

“ Yanıq Kərəmi”,”Fəxri”,“Hüseyni”,“Hicran Kərəmi”, “Qaraçı”,“Naxçıvani”,“Qəhrəmani”,“Mirzəcanı”,“Kərəm Gözəllməsi”, “Aran Gözəlləməsi” kimi onlarla, yüzlərlə havacatlara ürək qoyub, ömür vermişdi, beynindən ürəyinə, ürəyindən barmaqlarına süzülüb gələn hər nə varıydısa Allahınıydı,Tanrının halıydı... Elə onçun da bu dəlilik, bu vəlilik, bu vergilik Sultan qapısından ucada duran  kasıb kirayə komasının qapısını ziyarətgaha cevirmişdi...

Tanrı dərdi çəkə bilənlərə verir- deyirlər. Hamıdan gizlətdiyi çox ağrıları, çox dərdləri varıydı Dədənin. Heç kimə danışıb öz ağrılarını yükləməzdi. Yaraların qaysağını açan kimi uşaq təki kövrəlib ağlayırdı...Hər çiçəyin boynunu bükdürən bir mövsüm, hər insanı həyata küsdürən biri olduğu kimi Dədəni də həyata küsdürənlər varıydı. Kim bilir bəlkə də o sazda öz taleyini, öz alın yazısını çalıb oxumağa gəlmişdi bu dünyaya...

Hər gələnin sevmədiyi, hər sevənin getmədiyi, bu gəlimli gedimli, son ucu ölümlü dünyanın nəyinə bənd olub qalasıydı ki, bu Ustad?

Anan ölsün, gidi dünya...

Səni deyib gələnə bax,

gəlir ağlaya-ağlaya,

Səndən dönüb gedənə bax,

 gedir ağlaya-ağlaya...

(A.Sadiq)

Sonunca Ölümü də gülə-gülə qarşıladı...Amma əllərini açıb göylərə-Tanrıya dogru uçanda gözlərindən iki damla yaş süzüldü. Yanağını göynədən o iki damla yaş deyə bilmədikləri son intizarı, son ağrısı, son vəsiyyəti, son ismarıcıydı bu dünyaya. Həm də ömür nağılının son iki cümləsiydi --Sizə bir nağıl danışım, aglaya-ağlaya gülün...Sazın Ədalət nağılı, Ədalət əfsanəsi...

Dərd də,  sevgi də, ölüm də dünyanın  əbədi və əzəli olanları, olacaqlarıdı. Əslində, dünyada nə varsa, hər şey böyük Yaradanın insanlara  sınağı üçündür. Olumdan-ölümə, ölümdən Allaha qədər bir yol var ki o yolda hər yolçunun qazana bilmədiyi bir Ölümsüzlük zirvəsi var. O zirvəni qazananlara, o zirvəyə qovuşanlara eşq olsun...Allahın izninnən halallığına, haqqına, Ədalətinə qismət olan o zirvəyə-- payız köçünə bənd olub uçan durnalardan bir ismarıc da mən yollamaq istədim--Ölümsüzlüyün mübarək, Dədə!!!

Uşaq məsumluğu ilə gülərək sifətindən göynəyə-göynəyə süzülən son iki damla yaşına belə  dəyməyən bu beş-on cümlə də məndən sənin uca  ruhuna bir ehtiramım olsun, Dədə, qəbul eləsən əgər...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(28.01.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin Beynəlxalq əlaqələr üzrə prorektoru, Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Ali Attestasiya Komissiyası Filologiya elmləri və Pedaqogika üzrə Ekspert Şurasının sədri, Qərbi Azərbaycan İcması İdarə Heyətinin üzvü, Filologiya elmləri doktoru, professor Mahirə Hüseynovanın “Sənət taleyini özü yazan İftixar” adlı məqaləsini təqdim edir.

Uzun müddət ərzində müxtəlif media platformalarında elmi-tənqidi və publisistik baxışlarını, aktyor-rejissor kimi televiziya, həmçinin digər kontentlərdə yayımlanan sənət nümunələrini izlədiyim yazıçı-dramaturq, şair-publisist İftixarı müxtəlif janrlarda yazdığı ədəbi nümunələrdən, daşıyıcısı olduğu dəyərlərin fonundakı portret cizgilərindən qiyabi tanımışam.

Sonralar tələbə yoldaşım, Azərbaycan Dövlət Televiziyasının Uşaq, gənclik və hərbi-vətənpərvərlik Baş redaksiyasının Baş redaktoru vəzifəsində çalışmış Firuz Novruzovun təqdimatında şəxsi münasibətin yarandığı İftixarın imzasını mütəmadi olaraq izləmişəm.

İftixar Piriyevlə əyani tanışlığımızın başlanğıcında o, ədəbiyyat üzrə 60-cı illərin nobelçisi Mixail Şoloxovun dediyi kimi, yaddaşında cəmləşdirdiyi məlumatları əlaqələndirib tətbiqetmə bacarığı ilə diqqətimi cəlb etdi. Onun erudisiyası- bilgilərindən ayrı-ayrı sahələr üzrə konkret nəticələr çıxarma qabiliyyəti müəllifi olduğu bütün yazılarında müşahidə olunurdu. İftixara xas olan analitik qabiliyyət, məlumatı strukturlaşdırmaq, onu hissələrə bölmək, nəticələri tənqidi şəkildə qiymətləndirmək keyfiyyətləri məsələnin qoyuluşuna sistemli yanaşma, detallara diqqət və ancaq onun üslubunu formalaşdırmır, mövzusunu məntiqlə davam etdirmək imkanı verir.

Dövlət İncəsənət Universitetinin Dram və kino aktyorluğu fakültəsini uğurla bitirdikdən sonra aktyorluq karyerasını Milli Akademik Dram Teatrın səhnəsində başlayan İftixarın canlandırdığı rolları teatr səhnəsində nadir hallarda izləyə bilsəm də, onun iştirak etdiyi tamaşalara müxtəlif televiziyalardan baxmağım məndə həmin tamaşalar haqqında kifayət qədər təəssürat yarada bilib. Onun oynadığı tamaşaların spektri genişdir: istər Uilyam Şeksprin "Kral Lir"ində Edqar, istərsə də Səməd Vurğunun "Vaqif"indəki Əlibəy, yaxud Vaqif Səmədoğlunun "Yayda qartopu oyunu"ndakı Niftalı, Anarın "Sizi deyib gəlmişəm"indəki Vəliqulu, Saday Budaqlının "Közərən evin işıqları"ndakı Əsgər, Əlibala Hacızadənin "İtkin gəlin"indəki Əbdül obrazlarının yaradılmasında aktyorluq sənətinin bütün elementlərini müşahidə etmək olar. Xatırlatma üçün qeyd edək ki, həmin rollar onun aktyor yaradıcılığının birinci mərhələsini əhatə edirdi və onlar yaradıcılığın ikinci mərhələsində daha böyük uğurlar üçün “hazırlıq meydançası”na çevrilmişdi. Bu və sonrakı yaradıcılıq nümunələrində İftixar, səhnə personajını inandırıcı şəkildə yaratmaq və yaşamaq üçün bir sıra özünəməxsus texnika və bacarıqları toplusu olan transformasiya sərgiləyir: səs, bədən, emosiyalar ustalığı, tərəfdaşlar və tamaşaçılarla qarşılıqlı əlaqəqurma bacarığı bu faktorları şərtləndirir.

Aktyor İftixar oynadığı rolların ancaq vizual tərəflərini deyil, mahiyyətini, onların həyat dramını, o dramın fəlsəfəsini auditoriyasına çatdırmağı sənətinin başlıca vəzifəsi hesab edir və bu kontekstdə onun qazandığı uğurların sirrini açmaq olur.

Həmişə mənə elə gəlib ki, rejissorluq sənəti təkcə tamaşanın həllini bədii və konseptual şəkildə təşkil etmək deyil, o, bir konsepsiyanı vahid, tam bir obraza çevirmək və aktyor, dramaturq, ya ssenarist, rəssam, operator, dizayner və digər mütəxəssislərin işini birləşdirərək buna nail olmaq üçün yaradıcı prosesi idarə etmək sənətidir. Sadə dillə desək, bu, tamaşaçıya maraqlı olması üçün istehsalın bütün komponentlərini, kamera bucaqlarından və işıqlandırmadan ritmə, emosiyalara qədər "idarə etmək"dir.

İftixarın keçdiyi yaradıcılıq yolu onun “xoş ulduz altında doğulduğunun” təsdiqi sayıla bilər.

Yaradıcılığını aktyor kimi başlayan sənət adamları rejissorluğa keçid qapısından ayaqlarını kandara tərəf atandan aktyorların psixologiyasını dərindən anlamaq, atmosferik məkan yaratmaq bacarığı və bədii konsepsiyaları müstəqil şəkildə həyata keçirməklə içəriyə qədəm basırlar. Bu, ancaq sənətə komplekssiz deyil, yaradıcılıq potensialı ilə daxil olmaqdır. Həmin proseslərdən keçərək rejissorluğa gələn şəxslər tapşırıqları daha dəqiq formalaşdırır, komandanı daha effektiv idarə edir və əsasən, nəticədə yaradıcılıq potensialını reallaşdıra bilir. Aktyorluq təcrübəsi sayəsində rejissor, aktyora rolun tələblərini başa düşməyə necə kömək edəcəyini dəqiq bilir, nəticədə o, daha yüksəkkeyfiyyətli performans təmin etməyə nail olur. Üstəlik, əvvəllər qazanılaraq inkişaf etdirilən empatiya bacarıqları personajların hisslərini daha dərindən aşkar etməyə və atmosferik məkan yaratmağa kömək edir, layihəni vahid şəkildə görmək, yalnız rollarını deyil, ritmi, tempi və emosional məzmunu idarə etmək bacarığını reallaşdırmağa impuls verir. Bu keçid, aktyorluq təcrübəsindən bəhrələnməklə rejissora mükəmməl sənət əsəri yaratmaq üçün ideyalarını reallaşdırmaq, son nəticəyə nəzarət etmək və unikal bədii sənət nümunələri yaratmaq imkanı qazandrır. Dramaturgiyanın əsaslarını dərindən anlamaqla aktyorluqdan rejissorluq sənətinə gələn İftixar ona görədir ki, tez-tez həyatının “keçid” mərhələsini nəzərdə tutaraq "Mənim üçün "güclü" və ya "zəif" aktyor anlayışı yoxdur",- deyir.

İftixar Piriyevin rejissor taleyindəki uğurlarını- “İşıqlı, nurlu sabah”, “Soyqırımı tarixinin dastanı”, “Azərbaycan bayrağı”, “Qurtuluş”, “Siluet” və digər quruluş verdiyi tamaşaların publika tərəfindən qəbul edilməsini bu amillərlə izah etmək olar.

Nədənsə mənə həmişə elə gəlib ki, dramaturq-şair-yazıçı-rejissor haqqında esse çoxşaxəli yaradıcı şəxsiyyət haqqında bir düşüncədir. Burada müəllif yalnız mətni yaratmır, həm də onu canlandırır, pyesin və ya filmin obrazını sözlərdən son akta qədər bütövlükdə təsəvvür edir, kağız üzərində dünyanın yaradılmasından səhnədə və ya ekranda fiziki təcəssümünə keçir, burada şair metaforalara dərinlik verir, dramaturq münaqişənin strukturunu, yazıçı hekayənin bütövlüyünü, rejissor isə vizyon vəhdətini təqdim etməklə mətni canlı sənətə çevirir.

İftixarın dramaturgiyasında rastlaşdığımız insan obrazı Allahın yaratdığı insanın özü qədər təbiidir və o obrazda qeyri-səmimi yanaşmalar yox, ironiya, sitat, janr qarışığı və oxucu ilə "oyun"la xarakterizə olunan, tərəqqidən məyusluq və vahid həqiqətin olmamasını əks etdirən kifayət qədər elementlər tapmaq mümkündür. O, klassizm və realizmdən qaçmır, lakin didaktikliyi və obyektivliyi rədd etməsi, məna axtarışını yaxına buraxmaması ilə modernizmdən fərqlənir. Həyata ciddi münasibəti fonunda oynaq formaya meyil etməsi isə müəllifin özünəinamı ilə ciddi ədəbiyyat hadisələrinin yaranmasına impuls verir. Bu ədəbiyyat hadisələrinin fraqmentasiya və xaosunda xətti süjetin, strukturun və məntiqin rədd edilməsi görünsə də, dramaturq elit və kütləvi mədəniyyət arasında sərhədlərin olmamasının qeydinə qalmaqla oxucusunu müəllif emalatxanasına- onun emosiyalarının iştirakı ilə birgə yaradıcılığa cəlb edir, onun maraqlarını axtarışa çevirməklə "dördüncü divar”ı uçurmağı bacarır.

Dramaturq bunları reallığın obyektiv təsvirinə çalışmaqla özünəməxsus səbirlə hazırladığı uydurma və reallığın qarışığını ortaya qoyur, nəticədə ancaq parodoksal iki rəng- ağ, ya qara axtaranlara belə bir axtarışın mənasızlığını çatdırır. Bu, ilk baxışda məntiqli və doğru görünən fikirlər və mühakimələrin ziddiyyətli, absurd və ya gözlənilməz bir nəticəyə gətirib çıxarması, həm doğru, həm də yanlış kimi görünən vəziyyətdir. Nəticə, rejissorun məsələni klassik məntiqə zidd, qarışıq, “əks-düşüncə” və ya çətin açılan düyün mənasına gətirilməsi ilə tamamlanır, tamaşaçı mühakimənin həm doğru, həm də yalan olduğunu eyni anda sübut edilməsinin iştirakçısı olur.

Ona görədir ki, İftixar bütün rakurslardan baxdıqda necə var, eləcə, olduğu kimi görünür. Həmin görüntüdə, xüsusilə ictimai-siyasi hadisələrə ümumazərbaycançılıq sərhədlərindən daha geniş müstəvidə, əsasında türkçülüyün dayandığı turançılıq ideologiyasından baxsa da o, bəşəri dəyərlərin daşıyıcısı olaraq qalır. Müəllifin “Qurtuluş dastanı”nı yaratması bu baxışların bucağından ancaq dünənimizə deyil, sabaha baxışdır. Bunun üçün də əminliklə deyə bilərik ki, “Qurtuluş dastanı” ilk baxışda Ümummilli Lider Heydər Əliyevin deyil, ayaq üstə dayanandan yaxın tariximizə qədər gəldiyi yolda addım atan, yeriyən, yüyürən, yıxıldıqdan sonra qalxmaq üçün özündə güc taparaq bir də gələcəyə üz tutan bir xalqın dastanıdır.

Bunu, ancaq “Qurtuluş dastanı”nın müəllifi, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, dramaturq İftixarın pyeslərindəki məzmun və ilk baxışda sezilməyən ideologiyada, “görünməz” olsa da süjet xətti boyu hiss etdirilən, “tipik şəraitin yaratdığı tipik obrazları” ilə özünəməxsus üslubun yaradıcısı Cəfər Cabbarlının sənətkarlıq maneralarına yaxın “ötürmələri”in zərif taktikasında xüsusilə görmək mümkündür.

Onun “Qurtuluş dastanı”, “İşıqlı, nurlu sabah”, “Soyqırımı tarixinin dastanı”, “Nurlu ömrün anları”, “Qalx ayağa, Azərbaycan!”, “Azərbaycan bayrağı”, “Qurtuluş”, “Osman və Süsən- Qanlı qızıl toy”, “Haqq mənəm” və digər dram əsərləri buna görədir ki, ancaq ölkəmizdə deyil, dünyanın müxtəlif ölkələrindəki teatr repertuarlarında yer ala bilib.

Yeri gəlmişkən, poetika klassik dramaturgiyanın daimi və uzunmüddətli yoldaşı olub, lakin bu gün poetikanın dramaturgiyada nadir hallarda, lakin canlı şəkildə alovlandığını və o alov dillərinin İftixarın dram əsərlərində heç də ara-sıra görünmədiyinin şahidi oluruq.

Bu, gündəlik metafizik səviyyəyə qaldıran bir hərəkatdır. Hər hansı layiqli postmodernizm kimi, yeni dastan da folklor ənənələrinin fraqmentarıdır. Poetik dramatik mətnin əsas xüsusiyyətlərindən birini vurğulamaq üçün, mənə bəzən elə gəlir ki, "fraqmentar" ifadəsi "lakonik" ilə əvəz olunmalıdır. Bu, təqdim olunduğu kimi, təmizlənmiş bir mətndir: doldurucu sözlərə, müəllif qeydlərinə, personajların görünüşü və geyimlərinin təsvirlərinə, izləyiciyə harada və hansı ərazidə olduqları barədə xəbərdarlığa ehtiyac qalmır.

Mətn, oxucunu heç nəyə inandırmağa çalışmır, qəhrəmanın davranışını təhlil etmir və ona qiymət vermir, sadəcə yaratdığı mənzərəni təqdim edir. Oxucunun diqqəti, bir qayda olaraq, mətnin alt qatındakı gizli süjeti tanımağa yönəlib.

Həmin “gizli süjet xəttini” İftixarın bədii yaradıcılığının poeziya nümunələrində müşahidə etmək maraqlıdır. O nümunələr “Yaşadığım bu ömür”, “Nə qəribə yuxuymuş”, “Böyük Turanın Himni”, “Müstəqil Vətənin Memarı” kitablarında yer alıb.

Bu şeirlərində İftixar görüb də dərk etdiyi dünyanı hayqırmaqla deyil, pıçıltılı səslə öz qəhrəmanına danışır. Onun sözləri, cümlələri və bütövlükdə özünün formalaşdırdığı lüğət tərkibi vasitəsilə təhtəlşüurunda yuva salan dünyanın obrazı və xəyali həyat səyahəti qurulur.

İftixarın poeziyası oxucusu və yaxud dinləyicisinə enerji verir. Bu, tikanlı məftil və yaxud görmək istədiyin cazibədar təbiət hadisəsi kimidir, sənə verdiyi ağrıları, ya da heç vaxt unuda bilməyəcəyin nəfis gözəlliyi ilə qəlbində yaşayır. İftixarın da iştirak etdiyi, onun şeirləri əsasında hazırlanmış, müxtəlif formatda və platformalarda yayımlanan verilişlərə baxmış və yaxud özünün hazırladığı audiomaterialları dinləmişəm. Hər dəfə öz sevinci və dərdi ilə baş-başa qalmış, hisslərini tamaşaçısı, yaxud dinləyicisi ilə bölüşən İftixar Piriyevlə deyil, sətirləri ilə ancaq müasirlərinə yox, gələcəyə səslənən ozanı eşitdiyinin fərqində olursan.

Bəlkə də buna görədir ki, o, bəzən paradoksal görünsə də, istənilən rejissuranı bütöv və tam sənət əsəri kimi qəbul etmir.

İftixara görə, poeziyanın bətnindəki poetikanı ən mükəmməl rejissor işi belə, açmaqda acizdir. O, belə deyərkən, qədim Ellinin kor dastançısı, Troya savaşının müasiri, poetik-epik janrın mükəmməl yaradıcısı Homerin "Odisseya"sı əsasında, Kristofer Nolanın ssenarisi və rejissorluğu ilə çəkilmiş epik fantastik filmi xatırlayıram. Filmdə Troya müharibəsindən sonra uzun və təhlükəli bir səyahətə çıxan İtaka kralı Odissey rolunu məşhur Met Deymonun canlandırmasına, həmçinin Tom Holland, Enn Heteuey, Robert Pattinson, Lupita Nyonqo, Zendaya, Şarliz Teron və başqa məşhurların həmin filmdə rol almalarına baxmayaraq, kino tənqidçiləri filmin, Homerin əsərində yaratdığı epikliyin və poetikanın ifadə olunmadığı qənaətlərini İftixarın fikrinin təsdiqi olaraq qəbul edirəm.

Yadıma Qabiel Qarsia Markesin 1979-cu ildə, 3 milyon tirajla çap olunan “Literaturnaya qazeta”ya verdiyi müsahibəsindəki suallardan birinə verdiyi cavab düşür.

1982-ci ildə "fantaziya və reallığın birləşərək bütün bir qitənin həyatını və münaqişələrini əks etdirən roman və qısa hekayələrinə görə" ədəbiyyat üzrə Nobel mükafatına layiq görülən kolumbiyalı yazıçı Qabriel Qarsiya Markesin “Yüz ilin tənhalığı” romanının ekranaşdırmaq cəhdlərini xatırlamaq istədim. “Buendia nəslinin yaranması, yüksəlişi, qürubu və məhvini” əks etdirən, ədəbiyyatın ən yüksək nailiyyətlərindən biri olaraq göstərilən, sehrli realist üslubu və tematik mahiyyəti, üslub baxımından modernizm və avanqard cərəyanlarının klassik nümunəsi, nəşr olunduğu gündən bəri 37 dilə tərcümə edilən, 50 milyondan çox nüsxəsi satılan “Yüz ilin tənhalığı” əsasında film çəkmək üçün “Hollivud”dan 9 cəlbedici təklif alan kolumbiyalı yazıçı o təklifləri niyə rədd etdiyinin izahı maraqlı idi. "Literaturnaya qazeta"nın 1979-cu ildə, 17 nömrəli sayında dərc olunan "Qərarımı dəyişdirmədim" adlı müsahibə Markesin düşüncə və yaradıcılığını əks etdirməsi ilə yanaşı əsərlərinin film hüquqlarını “Hollivud”a satmaqdan imtinasının səbəbləri də açıqlanırdı. Kolumbiyalı yazıçı dünya kino sənayesinin mübahisəsiz nəhəng təmsilçisinin romanın ekranlaşdırılması üçün başgicəlləndirici məbləğ təklifi ilə razılaşmamasını oxucularının hisslərinə hörmətsizlik ola bilməsindən ehtiyat edir. Markes, romandakı hər bir obrazın oxucusunun təsəvvüründə yaratdığı qəhrəmana bənzəməyəcəyinə, romanla film arasında adaptasiyasının praktik olaraq mümkün olmadığına əminliklə qərar verir. Bu, ədəbi yaradıcılıqla məşğul olan məhəlli, regional, habelə dünya miqyasında tanınan insanların, demək olar ki, barmaqla sayıla biləcəyi qədərinin qərarı üçün əsas ola bilər.

Hər bir sənət fəlsəfəsinin sərhədlərinə qədər hamının gedib çıxmadığı isə sirr deyil.

Teatr rejissoru səhnənin davamlı məkanı ilə işləyərək "burada və indi" olaraq görünən canlı, unikal bir hərəkət yaradır, hadisələrin gedişatına tamaşaçı diqqəti ilə yanaşılır.

Üstəlik, teatr rejissoru mətni tamaşanın gedişi ərzində şərh edə və yenidən yaza bildiyini unutmayaq.

XXI əsr Azərbaycan teatrında temp real vaxt rejimi ilə, canlı aktyor performansında, səlis məntiq əsasında təqdim olunsa da, ancaq gözlə görünməyən, zaman-zaman ortaya çıxacaq reallıqlar qeyri-səlis, ikili "doğru" və "yalan"dan kənarda, alternativ dəyərləri mümkün olduğu problemin qeyri-müəyyənliyi məntiqində qəbul edilir. Bu, nəticədə mahiyyətin kulminasiya nöqtəsi, milyonlarla vahidin geniş "Mən"də tamamlanması, hər şeyin kollektiv birlik təzahürünə "varlıq" olaraq birləşməsinin dərkinə çevrilir. Fərd və toplun kamilliyinin avanqard dünyagörüşü icma, birlik, kollektivizm, beynəlmiləlçilik, həmrəylik, yoldaşlıq, kütlə və bir-biri ilə əlaqəli, lakin sinonim olmayan anlayışların dəyərləndirilməsində alqoritmi müəyyənləşdirir. İftixarın quruluş verdiyi tamaşalarda bu xətt- "tamaşaçının teatrın əsas materialına çevrilməsi" son 10-15 ildə rejissor olaraq onun yaradıcılığında əsas xarakterik keyfiyyətlərini üzə çıxarır. Bu məsələnin praktik həlli ilə bağlı suallara tamaşalarında, nəzəri əsaslarını özündə ehtiva olunan cavabları isə "Qeyri-səlis Məntiq və Teatr" və digər monoqrafiyalarında teatr, aktyor və konvensiya sənəti olmaqla qalmır. Teatr, Aristotelin zamanından bəri klassik vəzifəsini və həmin vəzifənin başlıca komponentlərindən birini- auditoriyasına “katarsis yaşadan” duyğusal təmizlənmə prosesini yerinə yetirir.

Bütün bəşəri sənət adamları kimi, İftixar teatra insan tərbiyəsi işində mühüm vasitələrdən biri kimi baxır.

Həmin üzvi bağlılığın məntiqi nəticəsi o oldu ki, XIX əsrin 80-ci illərindən əsası qoyulan İrəvandakı teatr ənənələrini özündə cəmləndirən, bir əsr sonra qaçqınlıq həyatı yaşamağa məhkum olunan Cəfər Cabbarlı adına İrəvan Dövlət Azərbaycan Dram Teatrına 2000-ci ildən rəhbərlik etmək İftixar Piriyevin taleyinə yazıldı. Onun, teatrın direktoru kimi fəaliyyət göstərdiyi 25 ildə qədim sənət məbədi böyük uğurlara imza atdı və bu uğurlarda bütün kollektivin və əlbəttə, onun direktorunun müstəsna xidmətləri oldu.

Bu günlərdə anadan olmasının 65 illiyini qeyd edən Əməkdar mədəniyyət işçisi, sənətşünaslıq üzrə fəlsəfə doktoru İftixar Piriyevin görəcəyi kifayət qədər işlər var və inanırıq ki, bu işləri görməyə macal tapacaq.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(28.01.2026)

Varis, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bu gün Vaqif Səmədoğlunun anım günüdür. 11 il öncə - 2015-ci ilin 28 yanvarında o, bu dünyaya əlvida deyərək getdi. Gedəndə əşyalarını Nüşabə xanıma, şeirlərini isə oxucularına hədiyyə etdi…

Onun barəsində rəsmi mənbələr belə məlumat verir: Vaqif Səməd oğlu Vəkilov; 1939-cu ilin 5 iyununda Bakıda, Səməd Vurğunun ailəsində dünyaya gəlib. Şair, dramaturq, publisist, Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi (1989), Azərbaycanın xalq şairi (1999), Milli Məclisin deputatı (2000, 2005). Milli azadlıq hərəkatının liderlərindən biri olub. “İstiqlal” və “Şərəf” ordenləri kavaleridir, Humay və Nəsimi mükafatları laureatıdır.

Əslən Qazax rayonunun Yuxarı Salahlı kəndindən, məşhur Vəkilovlar soyundandır. Bülbül adına musiqi məktəbində, Dövlət Konservatoriyasında təhsil alib. Çaykovski adına Moskva Konservatoriyasında ixtisas kursu keçib (1962–1963). Sonra Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasında fortepiano üzrə ixtisas müəllimi (1963–1971), Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası Baş redaksiyasında incəsənət redaksiyasının müdiri (1968–1971), Cabbarlı adına "Azərbaycanfilm" kinostudiyasında kino-aktyor teatrının ədəbi hissə müdiri (1982–1985) vəzifələrində işləyib, "Oğuz eli" və “Cumhuriyyət” qəzetlərinin baş redaktoru (1992–1994) olub.

Poeziya, musiqi, teatr və kino sahəsinə yaddaşlarda qalan, dəyərli töhfələr verib. "Yeddi şeir" adlı ilk mətbu əsəri 1963-cü ildə "Azərbaycan" jurnalında dərc olunub. Bundan sonra dövri mətbuatda vaxtaşırı çıxış edib. İlk kitabı – “Yoldan məktublar” 1968-ci ildə işıq üzü görüb. Yüz minlərlə insanın pərəstiş etdiyi şeirlərin, “Bəxt üzüyü” kimi filmin, “Bir axşam taksidən”, “Sən uzaq yaşıl ada” kimi mahnıların, “Yaşıl eynəkli adam” kimi tamaşanın müəllifidir.

Vaqif Səmədoğlu 2015-ci il yanvarın 28-də uzun sürən ağır xəstəlikdən sonra Bakıda dünyasını dəyişib, Birinci Fəxri Xiyabanda dəfn olunub. 2019-cu ilin iyununda Qazax rayonunun "Fəxri qazaxlılar" parkında büstü açılıb.

Rəsmi məlumat bu qədərdir. Amma, məncə, burda heç nə yoxdur. Vaqif Səmədoğlu bu məlumatlara əsla sığmaz.

O, sanki bu dünyanın adamı deyildi. Onun dilini küləklər bilirdi, buludlar, yağışlar, Günəş, Ay bilirdi, insanlar isə ya bilmirdi, ya da bilməkdə çətinlik çəkirdilər.

Qohumluq əlaqəmiz olsa da Vaqif əmiylə çox az-az görüşürdük, onun üçün darıxanda şeirlərini oxuyurdum. O şeirlər bizim qalaktikadan kənarda yaranıb göndərilirdilər bizim ixtiyarımıza.

Kağızın üstünə düşüb, 

İki əlimin kölgəsi.

Yenə də lap zilə qalxıb

Təkliyin yalquzaq səsi...

Vaxtdan yaxa qurtarmışam,

Bilmirəm saat neçədir.

Ay yarımçıq, ulduzlar yox,

Yaman ölməli gecədir...

Nə varım var, nə barxanam

Ömür yükü bağlamağa.

Allah, məni yarı öldür,

Yarı saxla ağlamağa...

Bunu yalnız Vaqif Səmədoğlu bu cür yaza bilərdi. Başqa heç kim.

Eləcə də bunu:

Bu payız da başlandı, 

Bu yağış da... 

Ölülərim, 

Dirilərim dolanır içimdə, 

Xatirələr səyriyir gecəmdə, 

Təkliyimi minib at tək 

Yanır 

sönür 

ötür ömrüm... 

ekspreslər dayanmayan 

kiçik stansiyalar tək.

Çox təəssüf ki, insan ömrü həqiqətən böyük vağzallara deyil, kiçik stansiyalara sığışır yalnız. Və ən böyük həsrət, ən böyük nisgil kiçik stansiyaların dayanmadan, sürətlə ötüb keçən ekspress qatarlara olan həsrətidir.

Meydan hərəkatında o da, qardaşı Yusif Səmədoğlu da öncüllərdən idilər. İmperiya buxovlarının qırılıb tullanması barədə çağırışlar edir, hayqırırdılar. Onda bizim tələbəlik illərimiz idi. Qürurla onların ardlarınca gedirdik…

Sonra müstəqillik əldə edildi, bir dəfə “Azərbaycan” nəşriyyatına onu görməyə getdim. Onu “Cumhuriyyət” qəzetinin baş redaktoru təyin etmişdilər. Əlbəttə ki, bu, əyninə çox dar gələn bir libas idi. O burada darıxırdı, çox darıxırdı. Hətta, qəribsəmişdi, doluxsunmuşdu, sanki qəfəsə salınmışdı. Bax mən ilk dəfə onda dahi şəxsiyyətlərin darıxmasının adi insanlarınkından fərqli olduğunu duydum. Dahilər sadəcə, ölümünə darıxırlar. Və heç kəs və heç nə ovuda bilmir, təsəlli ola bilmir onlara.

Bir dəfə məndən hansı şeirini daha çox sevdiyimi də soruşmuşdu. Mən də həmin o yuxarıda qeyd etdiyim şeiri söyləmişdim:

Nə barım var, nə barxanam,

Ömür yükü bağlamağaş

Allah məni yarı öldür,

Yarı saxla ağlamağa.

Niyə məhz bu şeiri? Çünki insan təkliyinin yalquzaq səsi ən çox bu şeirdə duyulur və bir də, insanın insanlığın qədirbilməzliyindən sığortalanmaq istəyi burada böyük fəlsəfi təlimlərdən, cild-cild kitablardan daha dərin verilibdir. İnsanı öləndə onun özü kimi heç kəs ürəkdən, yanğı ilə ağlaya bilməzmiş sən demə…

Ruhun şad olsun, Vaqif əmi.

Görəsən, o dünyada şeir yazanda yenə də qəmlənir, kədərlənirsənmi? Bir bilsəydin, son 11 ildə yazdığın şeirləri necə oxumaq istərdim…

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(28.01.2026)

Famil Hacısoy, “Ədəbiyyat və incəsənət”

İllərdir ki, hər ilin eyni bir günündə yaxınlarının, dostlarının xatırında bir şəxs səssiz-səmirsiz boy verib boylanar. Bu boy atmanın içində, davam edən zamanın çiynində hamıya mərhəm olan bir insanın ömrü də zənginləşir, zənginləşə-zənginləşə böyüyür, yaş üstə yaş gəlir. Bu şəxs Giya Paçxataşvilidir. Ədəbi ictimaiyyətə tanış Givi həm istedadlı tərcüməçi, həm də xalq dilimizin dərinliklərinə yaxından bələd olan şairdir.

Yaddaşımın rəng çalarında çox-çox uzaqlardan - məktəb illərindən üzü bəri səmimi yoldaş, yaxın sirdaş, fədakar və sədaqətli dost rəngində özünə yer eləmiş, mənə lap uşaqlıqdan tanış olan bu rəngin çalarlarında həm iti qələm sahibi, kəsərli sözü olan jurnalist, mahir və istedadlı tərcümə ustası, həm də incəqəlbli bir şair rəngi var. Bu əlvan rəng politrasını ədəbi-bədii nümunələrindən başqa özünün xoş xasiyyəti və həlim davranışı ilə bir az da zənginləşdirən, ona əlavə dəyər verən, əsərləri ilə könlümüzü oxşayan, yumşaqürəkli, həssasqəlbli, yar-yoldaş yolunda candan keçməyi bacaran bir insan var ki, o da bizim sevimli Gividir ki, Biz bu yaxın günlərdə (özü demiş – dar çərçivədə) onun yubileyinin işığına yığışmışdıq.

O Givi ki, hələ uşaqlıqdan ağa ağ, qaraya qara deməyi bacarmış, beynəlmiləl olmaqla ətrafındakılardan fərqlənərək bəzi məqamda zamanı qabaqlamış; özünü tanıyandan, pisi yaxşıdan, düzü əyridən seçməyi bacarandan bu yana heç özü də bilmədən multikulturalizmin yayıcısına və carçısına çevrilmiş əsil vətəndaş Givi - Giya Paçxataşvili azad söz deməyin, yeni fikir yürütməyin yöndəmini yaxşı bildiyindən sözünü zamanında deməyin öhdəsindən məharətlə gələrək olduğu hər bir anı diqqətdən qaçırmayaraq, onun dəyərini içində saf-çürük etdikdən sonra öz məqamında bədii boyalarla verməyi bacarandır.

Yuxarıda dediyimiz kimi dilimizin incəliklərinə yetərincə bələd olduğundan onun əsərlərində dil mədəniyyəti yüksək səviyyədədir. Bu yüksəklik, ucalıq xalq dilinə təmasla, ədəbi dilimizin normalarına hörmətlə və qüvvətli emosional-obrazlı düşüncə faktları ilə çulğalaşır. Məhz bu keyfiyyətlər onun bədii dilini həm məzmunca kəsərli, həm ədəbilik, həm də bədiilik baxımdan mühüm bir örnəyə çevirir.

Onun yaradıcılığını səciyyələndirən digər bir cəhət bizim bəzi şair və yazıçılarımızın əsərlərini rus və gürcü dilinə, yaxud əksinə bu xalqların tanınmış, görkəmli simalarının əsərlərini Azərbaycan dilinə tərcümə etməklə geniş çoxdilli oxucu auditoriyası qazanmasıdır ki, onlar da qarşılıqlı olaraq biri-birinin milli adət-ənənələri ilə yaxından tanış olmaq imkanı əldə etmişlər.

İctimaiyət tərəfindən neçə-neçə ədəbi mükafatlara layiq görülmüş şair və tərcüməçi qardaşımızın yaradıcılıq hesabatı sayılacaq ayrı-ayrı vaxtlarda müxtəlif dillərdə çap olunub, oxucuların ixtiyarına verilmiş kitablarını varaqladıqca yuxarıda deyilənin şahidi oluruq.

Dilimizin bütün incəliklərini dərindən bilən, ən çox dilimizdə yazıb-yaradan Gürcü xalqının övladı olan, Azərbaycan xalqının Gürcü balasının Yeri gəldikcə xalq loru danışıq dilindən – dialekt və şivələrimizdəki sözlərdən də faydalanması şairin zəngin leksikasından xəbər verir. Eyni zamanda, bu, şeirlərdəki təbiiliyi, sözlərin rəng və məna çalarını, diləyatımlığı, məna tutumunu, duyğusallığını, duyumun asanlaşdırılmasını, müəyyən hislərin oxucuya tanışlığını artırmaqla bərabər, oxunduqca müəllifi oxucuya doğmalaşdırır.

Ömür zəncirinin halqalarının bəziləri əzab-əziyyətdən yoğrulsa da, möhkəm iradə sayəsində cilalana-cilalana mətinləşmiş, dözümlə mayalanaraq şumallaşdırıla-şumallaşdırıla hamarlanmışdır. Bu kələ-kötür, ağrılı-acılı halqaların səsi ya hansısa sükutun haray-həşiri içində boğulub itbata düşmüş, ya da kəlmə-kəlmə misraya, misra-misra şeirə dönərək əzizlənə-əzizlənə kağızlara köçürülmüşdür. Sükutun səslərinəsə çevrilmiş bu acılı-şirinli hiss və duyğularsa kitab səhifələrində sətir-sətir dil açaraq özünə çoxlu oxucu həmdəm tapmış, neçə-neçə insanın dərdinə şərik olaraq qəlbini ələ almışdır. Həyatın keçməkeşlərinə, günlərinin təlatümlərinə daim özündə güc-qüvvət tapdığı halda, hər bir əziyyətə qatlaşmağı bacaran, çoxşaxəli və çoxcəhətli yaradıcılığa malik müəllifin hərdən hissə qapılmasından bəzi şeirlərdə qürub əhvali-ruhiyəsi duyulur. “Bəxtim” adlı şeirində gileylənərək deyir:

Ey gözdən əlil bəxtim,

Əzazil, zəlil bəxtim.

Yar gözümün nuruydu,

Nura batdı mil, bəxtim...

Bəxtim, ikimiz də koruq,

Torpaq götürməyən goruq.

Obrazlı ifadələrin yerli-yerində işlədilməsi şeirləri dada-tama gətirərək onları oxunaqlı və cəlb edici etməkdən əlavə şeirlərin məna yükünü, semantik tutumunu artırır, onu uzun müddət yaddaqalımlı edir. Kitabı oxucuya sevdirən oradakı söz və məna politrasının əlvan olmasıdır ki, bu da təsvir olunan hiss-həyacanın oxucuya çatmasında əvəzsizdir. “Mən gedəndə” şeirində isə:

Ölümün əliylə

Məni incidən dərdləri

Yarım başdaşından asdırın...

Givinin şeirlərində çəkdiyi ağrı-acıların, əzab-əziyyətlərin yükünə oxucu biganə qala bilmir. Müəllifin təsvir etdiyi hiss və həyacan inandırıcılığı və səmimiliyi ilə oxucunu özünə çəkir. Bu da, oxucu marağının trayektoriyasını genişləndirərək onu həmin hissləri öz içində yaşamasına, bir müddət o ruhda – ülvi hislər, saf sevgi ağuşuna sığınmasına, köklənməsinə və ətrafa dərdlər içərisindən boylanmağa sövq edir. Bəlkə də bu səbəbdən müəllifin yaradıcılığının mövzu rəngarəngliyi, məzmun dolğunluğu və janr müxtəlifliyi oxucunu bu şeirlərə laqeyd qalmağa qoymur, bundan başqa, şeirlərdəki ifadə və təsvir vasitələri, doğulmuş hiss-həyacanın cizgilərini rəssam məharəti ilə verilməsi oxucunun mütaliə etdiyi əsəri özününküləşdirməsinə səbəb olur.

Lakin bu hüznün, bu kədərin içində optimistik bir ruh, sarsılmaz bir dözümlük, yenilməz bir mübarizə vardır. Bəzi şeirlərdəki bu hüzn fonuna baxmayaraq kitablarındakı şeirlərin leytmotivini- ana xəttini yorulub usanmayan, sanki heç vaxt tükənməyəcək insan həvəsi,ətrafına həyat eşqi aşılayan dan yerinin günəşi təşkil edir. Dövrümüzün gözlənilməzliklərlə dolu çağında, söz-söhbətlər qaleriyasında, qarmaqarışıq hadisələrin qucağınndaykən gah laylanı, gah ağını xatırladan bu şeirlərdəki sevgi zəncirinin qırılmazlığı, məhəbbətin saf su kimi təravətini saxlaması, dünənki əhdi-peymanına sadiqlik kimi ülvi hislər biixtiyar dodaqda şirin bir zümzüməyə çevrilərək adamın içini silkələyir, canına, qanına hoparaq iliyinə işləyir.

Məhz yaradıcılığının bu keyfiyyətləri tarixçi alim, bəstəkar İqbal Ağayevi özünə cəlb edir və o, Givinin üç şeirinə bənzərsiz mahnılar yazır. Qiraətçilər Dilbər Yaqubova, Bəhiyyə Nağıyeva, Zeynəb Muradova, Səadət Cerçiyeva, Abdul Əzimov onun şeirlərini klipləşdirərək oxuculara təqdim edirlər. Şair-tərcüməçinin yaradıcılığı Qiymət Məhərrəmlini, Qənbər Ağayevi, Nizami Tağısoyu və Zemfira Məhərrəmlini ruhlandıraraq, yaradıcılıq güzgüsünə tuş edərək “Dərviş”, “Giya Paçxataşvilinin Azərbaycan ədəbiyyatında yeri”, Qiymət və Zemfira Məhərrəmlilərin ““Givinin Qarabağnaməsi”Məhərrəmlilərin söz yükündə” kitablarını oxucuların malı edir.

Bu da, ona geniş oxucu auditoriyası qazandırmaqla yanaşı istedadlı və mahir qələm ustasının peşəkar sənətkarlığından xəbər verir. Zəngin həyat və yaradıcılıq təcrübəsi olan, buna qədər öz dilimizdən əlavə rus və gürcü dillərində neçə-neçə kitabın müəllifi kimi tanıdığımız Giya Paçxataşvilinin (Givinin) günəş sönməzliyindən mayalanan mübarizliyi, dərd-kədərə mətinliklə sinə gərib qalib gəlməsi yaz günəşinin şəfəqləri kimi insana ruh verir, onu dərdi də, sevinci də təmkinlə, sahmanla qarşılamağa səsləyir. Bu kimi xüsusiyyətlər çoxdilli oxucu auditoriyası qazanmış müəllifi oxucuların nəzərində yüksəldərək yenilməz edir, şeirlərdəki aura ətrafdakılara müsbət enerji aşılayır, insanı inamla mübarizəyə, sabaha ümidlə baxmağa çağırır.

Son olaraq müəllifə yaradıcılıq yolunda tükənməz enerji bol-bol uğurlar arzulayırıq.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(28.01.2026)