Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və İncəsənət"

Bayram sadəcə bir gün deyil. O, xalqın yaddaşında yaşayan bir ritm, keçmiş ilə indinin körpüsüdür. Hər bayram bir zaman sükutunu pozur, qəlbləri birləşdirir və insanlara ümid, sevinc və paylaşma hissi bəxş edir.

Uşaqlığımda bayramlar hər evdə bir səhnə tamaşası idi. Qonşular bir-birinin qapısını döyər, uşaqlar əl-ələ tutub küçələrdə gəzər, hər addımda gülüş səsləri havanı doldurardı. Evdə süfrə bir ziyafət kimi açılır, hər yemək, hər şirniyyat paylaşılar, böyüklər isə gözlərindəki qayğını süfrəyə gətirərdi. Bayram sadəlik və birlik idi: çörək, yumurta, şirniyyat – kiçik şeylər böyük sevincə çevrilirdi.

Bu bayramların əsas ruhunu nənə və baba formalaşdırırdı. Xüsusən, Novruz bayramı bayramların şahı olardı. Nənənin isti əlləri ilə hazırladığı paxlava, şəkərbura və qoz-fındıq dolması, babanın gülüşü və hekayələri evə ayrı bir məna qatırdı. Hər yumurta boyama mərasimi, hər şirniyyat paylaşımı onların əllərində daha da mənalı olurdu. Baba uşaqlara köhnə bayram xatirələrini danışar, nənə isə onların sevincini süfrəyə, evin hər küncünə toxunduran bir sehr kimi yayardı. O sadə anlar ailə bağlarını möhkəmləndirir, gələcək nəsillərə sevgi və hörmət aşılayırdı.

İndi isə bayramlar bir az fərqlidir. Texnologiya və sürət həyatımıza müdaxilə edib. Sosial şəbəkələrdə “xoşbəxt bayramlar” yazmaq, şəkillər paylaşmaq artıq qapı-qapı gəzintinin yerini alıb. Evdə böyük süfrələr qurulsa da, diqqət daha çox fotolarda, paylaşımlarda və vizual təntənədədir. O sadə və səmimi görüşlər, uşaqların küçədəki səsi, qonşuların bir-birini qucaqlaması — indi çox vaxt ekran vasitəsilə yaşanır. Nənə və babanın varlığı hələ də qalır, amma onların rolu artıq xatirə və simvolik mənada daha çox görünür: onların əlləri süfrəyə toxunsa da, hisslər ekranlarda paylaşılan şəkillərdə yaşanır.

Novruz bayramı: baharın gəlişi və xatirələrin əks-sədası

Keçmişdə Novruz bayramı hər evdə xüsusi hazırlıq ilə qarşılanırdı. Səməni qoyular, yumurta boyanır, şirniyyat və qoz-fındıq süfrəyə düzülərdi. Uşaqlar baharın gəlişini oyunlar və şənliklərlə qeyd edər, qonşular bir-birini ziyarət edərdi.

Nənə bayram süfrəsinin hər detalına səhərdən axşama qədər sevgi ilə toxunardı. Şəkərbura və paxlava hazırlamaq, yumurta boyamaq onun üçün yalnız iş deyildi; bu, xatirələrin və ənənələrin gələcək nəsillərə ötürülməsi idi. Baba isə uşaqları əlinə alıb, onlara yumurta döyüşünün qaydalarını, köhnə Novruz hekayələrini danışardı. Onların səsi, gülüşü və isti baxışı bayramı yalnız bir gün deyil, ruhda yaşayan bir xatirəyə çevirirdi.

İndiki Novruz isə həm ənənələri qoruyur, həm də modern həyatın ritmini əks etdirir. Şəhər evlərində və tədbirlərdə süfrələr daha zəngin, hədiyyələr daha planlıdır. Sosial media və foto paylaşımları bu bayramı həm görsəl, həm də geniş bir hadisəyə çevirir. Nənə və baba hələ də evin ürəyi olsalar da, onların rolu indiki bayramda simvolik və görüntü ilə yaşanan xatirə kimi görünür.

Keçmişin sadəliyi və səmimiyyəti indiki texnologiya ilə birləşərək, bayramın ruhunu həm nostalji, həm də müasir dinamizm ilə yaşadır. Novruz həm də bir dərsdir: həyatın dövrlərini, yenilənməni və paylaşmaq zövqünü bizə xatırladır.

Dünya Azərbaycanlılarının Həmrəylik günü: birlik və vicdanın bayramı

Keçmişdə Həmrəylik günü sadə qeyd edilirdi: ailələr bir araya gələr, qohumlar və dostlarla birlikdə olardı, xatirələrdən danışılır və xalqın birliyi vurğulanırdı.

Nənə və baba bu bayramın mənəvi rəhbərləri idilər. Onların sözü, baxışı və xatirələri hər birimiz üçün bir dərs, bir dəstək idi. Sadə bir görüşdə belə onların varlığı bayramın qəlbini və ruhunu formalaşdırırdı. Hər bir danışılan hekayə, hər gülüş və paylaşım bir ailə bağının güclü simvolu olurdu.

İndiki Həmrəylik günü isə həm rəsmi mərasimlərlə, həm media vasitəsilə geniş qeyd olunur. Sosial şəbəkələrdə təbriklər paylaşılıb, tədbirlərdə çıxışlar edilir. Texnologiya və sürət bayramın təqdimatını dəyişsə də, əsas mesaj — birlik, dəstək, həmrəylik — eynidir. Nənə və babanın rolu artıq səmimiyyət və tarixilik simvolu kimi qalır, amma hər kəs onların öyrətdiyi dəyərləri paylaşılan şəkil, video və mesajlarda hiss edir.

Keçmiş və indinin körpüsü

Bayramların mahiyyəti — paylaşmaq, sevinmək, birlikdə olmaq — zamanla dəyişmir. Keçmişin sadəliyi — süfrələr, qonşularla görüşlər, nənə və babanın öyrətdiyi ailə dəyərləri — indinin sürəti və vizual təqdimatı ilə birləşir. Hər bayram bir körpü kimi işləyir: keçmişin xatirəsini indiyə, indinin ritmini gələcəyə ötürür.

Bayram yalnız şənlik deyil. O, həm də xatirələri qorumaq, ailə bağlarını möhkəmlətmək, birlik ruhunu yaşatmaq və gələcək nəsillərə ötürməkdir. Nənə və babanın varlığı bu dəyərlərin canlı simvolu olaraq qalır. Keçmişin sadəliyi ilə indinin sürətini birləşdirdikdə, bayramların əsl mənası görünür: qəlbləri birləşdirən, ruhu zənginləşdirən, xatirələri yaşadan və ümid yaradan anlar.

Hər Novruz və Həmrəylik günü bizə xatırladır ki, bayram yalnız hadisə deyil, keçmişin və gələcəyin ruhunu birləşdirən canlı bir xatirədir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.01.2026)

Fatimə Məmmədova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Yeni ildə aldığımız ilk xəbərlərdən biri - alimlərin Günəş Sistemi xaricindəki TOI-561 b adlı qayalı planetdə atmosfer olduğunu aşkar etmələri, əlbəttə ki, olduqca böyük maraq doğurur.

“Ədəbiyyat və İncəsənət” portalı "Hürriyyet" qəzetinə istinadən xəbər verir ki, planet “ultra isti super-Dünya” adlanır və səthində əriyən qayadan ibarət okean ola bilər.

Belə ki, TOI-561 b, Yer planetindən iki dəfə ağırdır, amma ulduzuna çox yaxındır. Buna görə planetin bir tərəfi daima gündüz, o biri tərəfi daima gecədir.

Alimlərin ölçmələrinə görə, gündüz tərəfi təxminən 1800°C-dir. Bu, çox isti olsa da, gözləniləndən azdır. Səbəb planetin ətrafındakı atmosferin istiliyi gecə tərəfinə daşımasıdır.

Atmosferin içində güclü küləklər var və bəzi qazlar səthi soyudur. Planetin ulduzu Günəşdən daha yaşlı və dəmirdən az zəngindir. Bu da planetin daxili quruluşunun Yerdən fərqli ola biləcəyini göstərir.

Qeyd edək ki, alimlər atmosferi və temperaturu daha yaxşı öyrənmək üçün araşdırmalarını davam etdirirlər.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.01.2026)

Cahangir Namazov,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Özbəkistan təmsilçisi.

Bu günkü söhbətdaşımız dünya ədəbiyyatının parlaq nümayəndəsi, beynəlxalq səviyyədə tanınmış alban əsilli amerikan şairi, ədəbiyyat tənqidçisi və tərcüməçi, Protonizm nəzəriyyəsinin banisi, fəlsəfə elmləri doktoru, professor, bir çox beynəlxalq mükafatların sahibi Ceke Marinajdır.

C.N: Albaniyada keçirdiyiniz uşaqlıq illəri ilə ABŞ-dakı yaradıcı həyatınızı müqayisə etdikdə, daxili aləminizdə hansı fərqləri hiss edirsiniz?

C.M: İçimdə iki mənzərə var. Birincisi, doğma dağların daş sükutudur. Bu sükut özünəməxsus sintaksisə malikdir. Külək isə gənc şairin ilk poetik ifadələrinin redaktoru funksiyasını yerinə yetirir. O dövrün Albaniyası məhdudiyyətlər məktəbi idi - siyasi, iqtisadi və leksik məhdudiyyətlər. Ehtiyatlılıq nitqimizi formalaşdırırdı, metafora isə yalnız bədii seçim deyil, həm də sığınacaq idi. İlk açıq risklərim - “Atlar” şeirimdə olduğu kimi - tarixə toxunma cəhdlərim hər cümlənin arxasında at nallarının səsini eşitməyi, bir obraz üzərində tarixin təzyiqini duymağı mənə öyrətdi. İkinci mənzərə isə Amerika səhifəsidir - geniş, çoxsəsli və bəzən çaşdırıcı dərəcədə sərbəst. Burda “mən” anlayışının öz lüğəti, öz dialektləri var. Xarici senzorlardan azad olan daxili dünya artıq öz diqqət və məsuliyyət etikası ilə yaşamalıdır. Mən bunu “Protonizm intizamı” adlandırıram. İstər mətn, istər həyat, istər mədəniyyət olsun - başlanğıcı canlı olandan götürməli, inkarın elektron”undan çox,  “möhkəm proton”u üstün tutmalı, sorğudan həqiqətə doğru, dağıtmaq yox, qurmaq niyyəti ilə irəliləməlidir. Albaniya mənə şifahi yaddaşın ritmini və hər sözdəki mənəvi məsuliyyəti, Amerika isə həmin ritmi müxtəlif səslərlə yoxlamaq və üfüqü genişləndirmək imkanı verdi. Əslində, daxili dünyam iki hal arasında hərəkət edir: dağların sərt işığından öyrəndiyim ayıqlıq və sinif otaqlarında, redaksiya masalarında formalaşan səxavət. Son işlərimdə hər iki coğrafiya var: Əgər bir cümlə ilə ifadə etməli olsam, belə deyərdim: albaniyalı uşaq mənanın içində sağ qalmağı öyrəndi, amerikalı yazıçı isə onu böyütməyi öyrənir.

C.N: Sizcə, bugünkü  dünyada insanlığın ən böyük mənəvi problemi  nədir?

C.M: Ən çox rastlaşdığım şey diqqət aclığıdır. Bizdə fikir və istəklərin çatışmazlığı yoxdur; əksinə, çatışmayan şey, bir başqasına yetərincə diqqətlə baxa biləcək, beləliklə də şəfqətin məsuliyyətə çevrilməsinə imkan verəcək intizamlı baxışdır. Elə buna görə də, protonizmə görə, söhbət əvvəlcə bir əsərdə və ya bir insanda estetik, intellektual və əxlaqi baxımdan baş verən nələr varsa, onlardan başlamalıdır, sonra isə çatışmazlıqları sadalamaq lazımdır. Boşluq sadəcə iman və ya sevgi yoxluğunda deyil; bu, baxmaq, dinləmək və sonra qurmaq bacarığını itirmiş bir etik duyğunun solmasıdır.

C.N: Belə demək olarmı ki, məhz bu həyat təcrübələri sizi protonizm nəzəriyyəsini formalaşdırmağa sövq edib?

C.M: Əlbəttə, çünki protonizm seminar otağında yaranmayıb. O, böhranlardan süzülüb ortaya çıxıb. Postkommunist Albaniyasında mən sözün həm bədəni necə təhlükəyə atacağı, həm də bir xalqı oyada biləcəyini öyrəndim. “Atlar” şeirim çıxanda onun avtoritar “sürü instinkti”nə qarşı satirası həm gizli alqışlar, həm də rəsmi qəzəblə qarşılandı. O göstərdi ki, dil insan ləyaqətini ya əsarətdə saxlaya, ya da azad edə bilər. Sonra dağlardan qaçdım. Qorxu, qətiyyət və “biz” deməyin qiymətini öyrədən bir təhsil məni bir sualla üz-üzə qoydu: hansı tənqid həyatın yaşamasına kömək edir? Amerikaya çatanda mən başqa bir qütblə qarşılaşdım - burda intellektual müzakirələrdə bəzən hər şeyi tənqid etmək və dağıtmaq dərinlik hesab olunurdu. Çoxlu rəy və məqalə gördüm - ritorik baxımdan parlaq, amma sosial baxımdan son dərəcə sönük. Belə tənqidlər tənqidçinin parıltısını artırır, amma əsərin oxucu və mədəniyyət üçün mümkün xidmətini azaldırdı. Protonizm bu vəziyyətə bir düzəliş kimi meydana gəldi: tənqidçidən tələb olunan metod əvvəlcə mətnin həyatverici elementlərindən başlamaq, sonra tənqid sərhədlərinə keçmək, beləliklə, verilən hökmü nümayişə deyil, mədəni məsuliyyət aktına çevirməkdir. Formal olaraq, protonizm beş əsas istiqamət üzərində formalaşıb: protonizmiotika, bərpa, araşdırma, həqiqət və əxlaq. Bunların hər biri əsərdə estetik, intellektual və əxlaqi baxımdan həyatvrici elementlərə diqqəti yönəltmək üçün nəzərdə tutulub, yalnız bundan sonra  çatışmazlıqlar qeyd olunur.  Amma bundan məqsəd əsla sadəlövh tərif deyil.  Məqsəd inkarın asan cazibəsinə qarşı duran ardıcıl diqqətdir.

C.N: Bununla belə, müxtəlif mədəniyyətlərdən olan oxucular protonizmi fərqli qəbul edir. Nəzəriyyəniz Şərq və Qərbdə necə qarşılanır, fərqlər varmı?

C.M: Əslində, cazibə mərkəzi eynidir, fərq yalnız orbitlərdədir. Əgər bir fərqdən danışmaq lazımdırsa, bu, ton fərqidir, mahiyyət fərqi deyil. Şərqdə protonizm çox vaxt tədris və davranış etikası kimi qəbul olunur.  Qərbdə isə o, çoxsəsli tənqid içində fəlsəfi bir mövqe kimi müzakirə edilir. Hər iki yol eyni məqsədə xidmət edir - mətndə həyatın başladığı nöqtədən başlamaq və ehtiyatla həqiqətə doğru irəliləmək.

C.N: Məncə, oxucularımızın çoxu bilir ki, protonizm ədəbiyyatda “müsbət” anlayışını vurğulayır. Amma qaranlıq, ağrı və faciə ilə üzləşmədən böyük sənət mümkündürmü?

C.M: Protonizmdə “müsbət” heç də qaranlığı inkar etmək deyil. O, intizamlı işıqla qaranlığa daxil olmaqdır. Böyük sənət əzabdan üz çevirmir — o, predmetə daha uzunmüddətli, daha dəqiq və daha məsuliyyətlə baxır. Az öncə dediyim kimi, protonizm tələb edir ki, tənqidin ilk addımı əsərdə uğursuzluqdan öncə, həyatverici cəhətlərə yönəlmək olmalıdır. Qaranlıq hər mərhələdə mövcuddur, amma heç vaxt son məqsəd deyil; o, aydınlığın yonulduğu materialdır.

C.N: Ədəbiyyat üzrə Nobel mükafatına bir neçə dəfə namizədliyiniz irəli sürülüb. Bu gün də potensial namizədsiniz. Bəzi tənqidçilərin fikrincə, bu mükafatın verilməsinə  siyasi amillərin təsiri var. Fikrinizcə, siyasi  amil ədəbi faktın dəyərini verməyə qabildirmi?

C.M: Mükafatlar hava hadisəsidir, ədəbiyyat isə iqlim. Mən bu sürət əsrində kitabları yaddan çıxarmayan hər bir quruma minnətdaram, amma ədəbiyyatın dəyərinin institutların küləyindən asılı bir referendumla verilməsini istəmirəm. Bununla belə, mədəni institutların tarixdən kənarda dayandığını iddia edə bilmərik,  onlar həm işıq saçır, həm də kölgə salır. Bəs, ədəbiyyatın gücünü necə ölçməliyik? Əvvəlcə əsərin oxucu düşüncəsi və cəmiyyətdə nələr elədiyinə baxmaq lazımdır.  Qavrayış aydınlaşmalı, vicdan genişlənməli, düşüncə daha tələbkar olmalıdır. Sonra bu qazancları həqiqət və zaman qarşısında sınamalıyıq. Siyasi təsir bəzən görüntünü sürətləndirə bilər, amma davamlılığı təmin edə bilməz.

C.N: Müasir ədəbi mənzərədə romanlar və hekayələr daha çox oxucu cəlb edir, poeziya isə daha dar bir çevrəyə xitab edir. Sizcə, poeziyanın gələcəyi necə olacaq?

C.M. Poeziyanın heç vaxt çoxluğa ehtiyacı olmayıb. Onun ehtiyacı intensivliyədir. Roman çox zaman izdiham toplayır, şeir isə vicdanı tərbiyə edir. Mən poeziyanın gələcəyini dəqiqlik və mövcudluğun birliyində görürəm. O elə bir dil olmalıdır ki, sürətlə səs-küyləşən dünyada insanlıq ölçüsünü bərpa edə bilsin. Bu gələcəyi üç meyl formalaşdıracaq: səsə qayıdış; formanı itirmədən formatlararası keçid; etik tənqidin mədəni oksigenə çevrlməsi. Məncə, poeziyanın oxucu auditoriyası az qalacaq, amma onun təsiri daha dərin və nəticəli olacaq. Onun “səlahiyyət dairəsi” hələ çox genişdir.

C.N: Yapon haykusu, ərəb qəsidəsi, türk dastanı, yunan faciəsi - bu qədim janrlar müasir poeziyanı necə zənginləşdirə bilər?

C.M: Bu formaların hər biri hələ də insan ovqatına mükəmməl köklənmiş qədim musiqi alətidir. Hayku qısalığı idrak forması kimi təqdim edir - dəqiqlik və mövsümi şüur vasitəsilə. Ərəb qəsidəsi əvvəl itkidən danışır, sonra yol göstərir və sonda insanları birləşdirən fikrə gətirən hərəkət modelidir. O bizə göstərir ki, məhdudiyyət bəzən genişlik yarada bilər. Türk dastanı soy, təbiət və qanunu birləşdirir, müasir poeziyaya “biz” sözünü “mən”i itirmədən saxlamağı öyrədir. Yunan faciəsi isə xorun qarşılıqlı oyunu, tanıma, katarsis kimi elementlərlə bağlı dramaturji zəka və ziddiyyətləri səhnəyə çıxarmaq cəsarətinə sahibdir.

C.N:  Müasir ədəbiyyatşünaslığın ən böyük zəifliyi nədir?

C.M: Üç təkrarlanan qüsur var: inkarı metod kimi qəbul etmək; qavrayışdan çox nümayişə yönəlmək; məsuliyyətsiz etika. Çoxlu tənqid mətndəki ən zəif nöqtədən başlayır, orda tonqal yandırır, şəxsiyyət oyununu qavrayışla səhv salır,  mənəvi dili qayğıdan ayırır. Çarə isə intizamlı diqqət ardıcıllığıdır, yəni mətndə həyatın başladığı yerdən başlamaq, onun ən yüksək cəhdini bərpa etmək, sorğulamaq, həqiqətə qarşı sınamaq və yalnız bundan sonra etik mühakiməyə keçmək.

C.N:  Müasir oxucular ədəbi əsərlərdə ən çox nə axtarır: mənəvi sakitlik, həqiqət, yoxsa süjet?

C.M: Oxucular istiqamət tapmaq üçün gəlirlər. Süjet - zaman içində ardıcıllıq, həqiqət - reallıqla təmas, mənəvi sakitlik - insani sükutun təzyiqidir. Ən təsirli kitablar bu üç elementi bir-birinə hörür, elə bir diqqət nizamı yaradır ki, qavrayış yaşanıla bilən bir hal alır.

C.N: Gələcəkdə bəşəriyyətin Sizdən hansı ədəbiyyatı gözlədiyini düşünürsünüz?

C.M: Əgər mən insanlığa faydalı olmaq istəyirəmsə, gələcək kitablarım aydınlıq gətirməli, təsəlli verməli, mürəkkəblik qatmalı və öhdəlik daşımalıdır. Aydınlıq – dəqiq cümlələrlə, təsəlli – cəsarəti möhkəmləndirməklə, mürəkkəblik – incəlikləri bərpa etməklə,  öhdəlik – dili ictimai xidmət kimi dəyərləndirməklə baş verir. Formal baxımdan bu o deməkdir ki, şeirlər həm qulaqda, həm səhifədə yaşamalıdır; nəsr parıltısız, lakin istiliklə dolu olmalıdır; tənqid isə bir növ qəyyumluq kimi davranmalıdır.

C.N: Fikrinizcə, XXI əsrin ən  böyük mənəvi böhranı nədədir?

C.M: Ən dərin böhran  diqqətsizlikdir,  yəni insan baxışının o qədər zəifləməsi ki, artıq heç nə onun diqqətini yetərincə cəlb edə bilmir və məna daşımır. Diqqət dağılarsa, vicdan da onunla birlikdə çökməyə başlayır. Bunun dərmanı görmək və demək vərdişlərini elə tərbiyə etməkdir ki, diqqətin ölçü və dəyəri təcrübəyə yenidən qaytarılsın. Ədəbiyyatın vəzifəsi bu diqqəti vicdanla birləşdirərək öyrətməkdir.

C.N: Sufi ədəbiyyatının əsas ideyası “nəfsin saflaşdırılması və mənəviyyatın ucaldılması”dır. Müasir ədəbiyyat bu sufi ruhundan məhrumdurmu?

C.M: Əgər sufi ruhundan məqsədimiz qəlbin aydınlığına doğru nizamlı bir səyahətdirsə, bəli, müasir ədəbiyyat bəzən bunu səs-küy və nümayiş arasında unudur. Sufi modelinə görə dil xatırlamaq və məsuliyyət daşımaq vasitəsidir. Protonizm isə bu meyli əsərdə həyatverici nöqtədən başlayaraq, araşdırma yolu ilə həqiqətə doğru irəliləmək və qayğı etikası ilə davranmaqla birləşdirir.

C.N: Qloballaşan dünyada gənclər sürətli informasiya axınında yaşayırlar. Onları necə yenidən klassik, əbədi ədəbiyyatla birləşdirmək olar?

 C.M: Klassikanı daha gur səsləndirməyə ehtiyac yoxdur — onu daha yaxın etmək lazımdır. Həyatdan başlayın, bioqrafiyadan yox. Qədimi olanı təcili olanla qoşalaşdırın. Formanı düşüncə üsulu kimi öyrədin. Böyük evlərə kiçik qapılardan daxil olun. Protonist oxumağı məşq edin. Yaddaşı yenidən dəbə çevirin. Tərcümə edin. İctimai ayinlər qurun. Axına uyğun dizayn edin, amma dərinliyi çatdırın. Və həqiqətən vacib olanı öyrənin, ötərini, xırdaçılığı deyil.

C.N: Bu gün süni intellekt həyatımızın demək olar ki, hər sahəsinə nüfuz edib. Sizin fikrinizcə, bu texnoloji inqilab insan yaradıcılığı və düşüncəsinin mənəvi dərinliyini necə dəyişir?

C.M: Hər yeni alət diqqətin öyrənilmə qaydasını yenidən yazır. Süni intellekt – ən yaxşı halda baxış dairəmizi genişləndirə bilər. O, səsləri yenidən üzə çıxarmaq, arxivləri yan-yana düzmək, fərqinə vara bilməyəcəyimiz nümunələri modelləşdirmək imkanı yaradar. Bu şəkildə o qavrayışı əvəz eləmir, onun dayağı olur – kitabxana və ya mikroskop sayağı duyğularımızı genişləndirən vasitə kimi çıxış edir. Təhlükə maşının ağlında deyil, bizim görmək və demək əzələlərimizi tənbəlliyə təhvil verməyimizdədir. Rahatlıq bizi mühakiməni cilalayan zəhmətdən imtina etməyə sövq edir. Yaradıcılıq baxımından süni intellekt qədim bir həqiqəti kəskinləşdirir: forma  təzyiq altında verilən seçimdir. Qaralamalar sonsuz və ani olduqda sənətkarın işi daha çox seçmək və vicdanla davranmaq üzərində cəmlənir. Nəyi saxlayacaqsınız və niyə? Hansı cümlə reallığın ağırlığını daşıyır, hansı isə ehtimalın parıltısını? Mətn bollandıqca etik məsuliyyət də bir o qədər dəqiqləşməlidir. Böyük əsərləri fərqləndirəcək şey artıq yenilik deyil, seçimin dürüstlüyü olacaq, yəni insan ağlının alətlərin çağırdığı materialı necə və nə məqsədlə düzənləməsi. Ruhani baxımdan bu inqilab varlığın sınağıdır. Əgər süni intellektə büt kimi yanaşsaq, ikinci dərəcəli baxışların toplayıcısına çevriləcəyik,  daxili dünyamız xəbər lentinə bənzəyəcək,  məşğul, məlumatlı, amma çəkisiz. Ona nizamlı alət kimi yanaşmalıyq. Yəni tələsmədən oxumaq, cümlə həqiqəti deyənədək düzəliş etmək, bir insanı o qədər dinləmək ki, qayğı məsuliyyətə çevrilsin. Protonist baxımdan: alətin dəstəkləyə bildiyi həyatverici tərəfdən başlayın, sonra sorğu ilə həqiqətə doğru gedin və sonda yalnız insanın verə biləcəyi etik hökmə çatın. Ona görə də mən maşından qorxmuram, unutqanlığımızdan qorxuram. Çəkic heykəli yaratmır, o, sadəcə, onun yaranmasına şərait yaradır. Süni intellekt çəkic kimidir. İnsan isə hansı fiquru, kim üçün və hansı bahaya oyacağını bilən əldir.

C.N: Azərbayan ədəbiyyatının gələcək inkişafını necə görürsünüz?

C.M: Azərbaycan ədəbiyyatı dünya ədəbiyyatı xəzinəsinə zəngin mənəvi pay verib. Bu fikrin təsdiqi kimi orta çağ intibah poeziyasıının böyük nümayəndəsi Nizaminin yaradıcılığını yada salmaq yetərlidir. Şərq şeiri və hətta romançılığı son min ildə Nizami Gəncəvi yaradıclığı ilə qırılmaz surətdə bağlı olub. Özündən sonrakı bütün böyük Şərq şairləri onun yoluyla gediblər. Əminəm ki, müasir Azərbaycan ədəbiyyatının yeni yüksəlişi məhz bu özül üzərində baş tuta bilər.

Müsahibəni ingilis dilindən Əsəd Cahangir tərcümə edib

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.01.2025)

Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və İncəsənət"

Zaman səssizcə dəyişir. Dünən bizim üçün adi olan hadisələr bu gün xatirəyə çevrilir, bu gün yaşadıqlarımız isə sabahın tarixidir. İnsan bəzən hiss etmədən elə bir nöqtəyə gəlib çatır ki, burada keçmişlə gələcək üz-üzə dayanır. Bu nöqtəni şərti olaraq illərin qovşağı adlandıra bilərik.

İllərin qovşağı təkcə təqvimdə bir ilin bitib digərinin başlaması deyil. Bu, düşüncə tərzinin, həyat baxışının və dəyərlərin dəyişdiyi bir mərhələdir. Keçmişdə daha çox vaxt ayırdığımız münasibətlər, səbrlə dinlədiyimiz söhbətlər bu gün sürətli həyatın kölgəsində qalır. Texnologiya imkanlarımızı artırsa da, bizi bir-birimizdən bir qədər uzaq salır.

Bu qovşaqda insan istər-istəməz suallar verir: biz nəyi qazandıq, nəyi itirdik? Məlumat bolluğu içində yaşayırıq, amma düşünməyə vaxtımız azalır. Ünsiyyət asanlaşıb, anlayış isə çətinləşib. Bütün bunlar müasir dövrün əsas ziddiyyətlərindəndir.

Amma illərin qovşağı yalnız itkilərdən ibarət deyil. Bu mərhələ eyni zamanda yeni imkanların açıldığı bir nöqtədir. İnsan burada seçim edir: keçmişin dəyərlərini unudub yeninin ardınca getmək, yoxsa onları qoruyaraq gələcəyə daşımaq. Əsl inkişaf da məhz bu balansı tapa bilməkdən keçir.

Bu gün cəmiyyət olaraq məhz belə bir mərhələdəyik. Keçmişin təcrübəsi ilə gələcəyin tələbləri arasında yol axtarırıq. Bu yol bəzən çətin, bəzən dolaşıq görünə bilər. Amma unutmaq olmaz ki, hər bir qovşaq yeni başlanğıc deməkdir.

İllərin qovşağında dayanarkən əsas məsələ geriyə baxıb köhnəni inkar etmək yox, irəli baxıb doğru seçimi etməkdir. Çünki zaman dayanmaz, amma insanın bu qovşaqda verdiyi qərarlar uzun müddət yadda qalır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.12.2025)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Sovetlər dönəmində estradamızda hədsiz parlayan bir ulduz idi Yalçın Rzazadə. Mahnıları sevilir, dillərdə gəzirdi. Mədəniyyət xadimlərinə olan hər cür qayğı ilə əhatələnmişdi. Amma 3-cü minillikdə yeni trendlərlə, yeni dəblərlə ayaqlaşa bilmədi. Hətta ömrünün sonlarında bunun xiffətini edirdi, jurnalistlərə tez-tez şikayətlənərdi. Ümumən, o çox istedadlı müğınni kimi adını yaddaşlara yaza bildi.

Yalçın Rzazadə 31 dekabr 1946-cı ildə Lənkəran rayonunun Boladı kəndində ziyalı ailəsində doğulub. 1963-cü ildə Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət İnstitutuna daxil olub və 1967-ci ildə həmin institutun aktyorluq fakültəsini bitirib. 1968-ci ildə Üzeyir Hacibəyov adına Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasına daxil olub və 1973-cü ildə həmin təhsil ocağını bitirib.

1979-cu ildə əməkdar artist, 2000-ci ildə xalq artisti adına layiq görülüb. 1 aprel 2005-ci ildə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdünə layiq görülüb. Maraqlı bir detal. Bununla yanaşı o, 2 dəfə karate üzre çempion olub. Azərbaycan Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinin vokal və pop musiqi kafedrasının müdiri olub.

Yalçın Rzazadənin sənət yolu orta məktəbdə təhsil aldığı illərdən başlayıb. İncəsənətə olan marağı Yalçın Rzazadəni Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət İnstitutuna – aktyorluq fakültəsinə gətirib çıxarıb. 1968-ci ildə Ü.Hacıbəyov adına Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının vokal fakültəsinə daxil olunub və 1973-ci ildə təhsilini qırmızı diplomla yekunlaşdırıb.

Hələ Konservatoriyanın tələbəsi olarkən, Azərbaycan Dövlət Teleradio Komitəsinə işə daxil olur və rejissor assistenti kimi əmək faəliyyətinə başlayıb. Teleradio Komitəsində çalışdığı illərdə Gülarə Əliyevanın "Dan ulduzu" ansamblına dəvət olunub.

İllər ərzində Cahangir Cahangirov, Tofiq Quliyev, Emin Sabit oğlu, Oqtay Kazımi, Telman Hacıyev, Elza İbrahimova, Oqtay Rəcəbli, Ramiz Mirişli, Nəriman Məmmədov, Kamal, Eldar Mansurov, Firəngiz Babayeva kimi bəstəkarlar ona mahnılar yazıblar.

Oxuduğu orkestrlərdən-Böyük Simfonik və Estrada- Simfonik Orkestrləri, Xalq Çalğı Alətləri Orkestri, Dan Ulduzu İnstrumental Ansamblı, Vaqif Mustafazadənin rəhbərliyi ilə “Sevil” vokal ansamblı, Əhsən Dadaşov adına “Xatirə” ansamblı, SSRİ-nin  Yuri Silantyev və Aleksandr Mixaylovun rəhbərliyi ilə Estrada- Simfonik orkestrləri, Leninqradda Leybmanın rəhbərliyi ilə Caz Ansamblı ona müşayiət ediblər.

Bu illərdə Yalçın Rzazadə "Od içində" filmində baş rola – Əmir bəy roluna dəvət alıb. Bu filmdən sonra Yalçın Rzazadə yenidən filmlərə dəvət alsa da, çoxsaylı qastrol səfərləri, Azərbaycanın bölgələrində verdiyi konsertlər filmlərə çəkilməyə imkan vermir. "Dədə Qorqud", "Gün keçdi", "Qaynana","Bayquş qayıdanda", "Baladadaşın ilk məhəbbəti" kimi filmlərin musiqilərinə Yalçın Rzazadə öz ifası ilə ölməzlik bəxş edib. Xalq artisti vəfat edənədək Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetində dərs deyib.

Yalçın Rzazadə 22 fevral 2021-ci ildə 80 yaşında vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.12.2025)

Rəqsanə Babayeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Yeni il gecəsi şəhərin üzərinə sanki yumşaq bir sükut endirir. Küçələr işıqlarla danışır, pəncərələrdən yayılan sarı işıq evlərin içində qaynar həyat olduğunu pıçıldayır. Qəhqəhələr, tostlar, saatın əqrəblərinə dikilən gözlər… Hamı eyni anı gözləyir. Amma bu an hamı üçün eyni cür gəlmir.

Valideyn himayəsindən məhrum olmuş uşaqlar üçün Yeni il səs-küylü bir bayramdan çox, səssiz bir gözləntidir. Onların gecəsi nağıllarla deyil, içində böyüdükləri suallarla başlayır. Şam ağacının altında duran hədiyyələrdən əvvəl, qəlblərində boş qalan bir yer var. O yer nə oyuncaqla, nə şirniyyatla dolur. Onlar saat on ikidə arzular tutarkən, ən sadə, amma ən ağır arzunu pıçıldayırlar: “Biri mənim üçün qalsın.” Bu uşaqlar üçün Yeni il bir günün dəyişməsi deyil, taleyin yumşalacağına olan ümiddir. Hər təbəssüm bir az məşq olunmuşdur, hər sevinc bir az ehtiyatlı. Çünki onlar erkən böyüməyin nə demək olduğunu bilirlər.

Qocalar evində isə Yeni il zamanın yorğun addımlarla gəldiyi bir gecədir. Burada saatın səsi daha aydın eşidilir. Divarlar illərin şahididir, kreslolar xatirələri daşıyır. Hər yaşlı insanın içində bir ev var — qapısı çoxdan bağlanmış, amma işığı hələ də sönməmiş. Onlar şam ağacına baxarkən, bugünü yox, dünəni görürlər. Uşaqlarının səsi, süfrə başında toplaşan ailə, pəncərədən yağan qar… Yeni il onların yaddaşında geriyə doğru axır. Onlar möcüzə gözləmirlər, sadəcə xatırlanmaq istəyirlər. Bir telefon zəngi, bir adla çağırılmaq, bir “səni unutmadım” cümləsi bəzən bütün bayramlara bərabər olur.

Bu iki dünyanın arasında görünməyən, amma çox möhkəm bir bağ var. Uşaqlar gələcəyə baxır, qocalar keçmişə. Amma hər ikisi eyni yerdə dayanır — ürəyin ən həssas nöqtəsində. Hər ikisi eyni sükutu tanıyır, eyni boşluqdan xəbərdardır. Yeni il gecəsi onların arzuları eyni səmaya yüksəlir. Uşaqlar ulduzlara baxıb xəyallar qurur, qocalar gözlərini yumub dualar edir. Yaş fərqi yox olur, insan qalır.

Bəlkə də Yeni il süfrələrin bolluğu, masaların səsi deyil. Bəlkə Yeni il bir qapını döymək cəsarətidir. Bir uşağın başını sığallamaq, bir qocanın əlini tutmaq, “buradayam” demək. Bayram bəzən böyük sözlər istəmir, sadəcə varlığını hiss etdirmək kifayətdir.

Əgər həmin gecə bir uşaq tək yatmırsa, bir qoca xatirələri ilə baş-başa qalmırsa, demək Yeni il öz yerini tapıb. Saat on ikidə təkcə təqvim dəyişmir. Ümid dəyişir. Sükut bir az azalır. Dünya bir az daha yumşaq olur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.12.2025)

Kənan Məmmədli, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Yola saldığımız 2025-ci ilin əsas ədəbiyyat hadisələrini dünyanın aparıcı medialarının reytinqləri əsasında ümumiləşdirərək sizlərə təqdim edirik, dəyərli oxucular.

1. Edinburq Beynəlxalq Kitab Festivalı (Şotlandiya)
Dünyanın ən böyük kitab festivalıdır. 2025-ci ildə əsas mövzular söz azadlığı, müharibə dövrü ədəbiyyatı, süni intellekt və müəllifliyin gələcəyi oldu. Qlobal ədəbi gündəm məhz bu festivalda formalaşır.

2. Frankfurt Kitab Yarmarkası 2025 (Almaniya)
Dünya nəşriyyat sənayesinin əsas platformasıdır. 2025-ci ildə rəqəmsal kitablar, İİ-tərcümələr və texnologiyalar dövründə müəllif hüquqlarının qorunması ön plana çıxdı.

3. Buker Mükafatı 2025
İngilisdilli nəsr üçün ən nüfuzlu mükafatdır. 2025-ci ilin qısa siyahısına yaddaş, miqrasiya və posttravmatik təcrübə mövzularına həsr olunmuş romanlar daxil oldu ki, bu da dövrün ruhunu əks etdirir.

4. Nobel Ədəbiyyat Mükafatı 2025
Müasir dünya ədəbiyyatının kanonunu müəyyən edən qlobal miqyaslı hadisədir. 2025-ci ilin laureatı yazıçının cəmiyyət və tarix qarşısındakı məsuliyyəti məsələsini yenidən gündəmə gətirdi.

5. Leypsiq Kitab Mükafatı və Leypsiq Kitab Yarmarkası (Almaniya)
Avropanın intellektual və fəlsəfi ədəbiyyat mərkəzidir. 2025-ci ildə Mərkəzi və Şərqi Avropa ədəbiyyatı ətrafında fəal müzakirələr aparıldı.

6. Premio Strega 2025 (İtaliya)
İtaliyanın əsas ədəbi mükafatıdır. 2025-ci ilin qalib romanı Avropa ədəbiyyatında sosial nəsrə və ailə xronikalarına yeni marağı göstərdi.

7. PEN World Voices Festival (ABŞ)
Söz azadlığına həsr olunmuş yazıçı və mütəfəkkirlər festivalıdır. 2025-ci ildə senzura və münaqişə şəraitində yaranan ədəbiyyata xüsusi diqqət yetirildi.

8. Non-fiction ədəbiyyatı üzrə beynəlxalq yarmarka (London / Nyu-York)
Sənədli nəsrə, bioqrafiyalara və esseistikaya marağın artmasını göstərir. 2025-ci ildə non-fiction ictimai dialoqun aparıcı janrı kimi mövqeyini möhkəmləndirdi.

9. Paris Kitab Festivalı (Festival du Livre de Paris)
Paris yenidən dünyanın əsas ədəbi mərkəzlərindən biri statusunu bərpa etdi. 2025-ci ildə festival Afrika və Yaxın Şərqin fransızdilli ədəbiyyatına fokuslandı.

10. Tərcümə ədəbiyyatının və İİ-tərcümələrin yüksəlişi
2025-ci il dönüş nöqtəsi oldu: süni intellekt kitabların tərcüməsində fəal şəkildə istifadə edilməyə başlandı, bu da kiçik dillərin ədəbiyyatına çıxışı genişləndirdi və keyfiyyətlə müəlliflik barədə kəskin mübahisələr yaratdı.

2025-ciilin əsas ədəbitendensiyaları isə aşağıdakılar oldu:

-sənədli və avtobioqrafik nəsrin artımı;

-Qlobal Cənub ədəbiyyatına marağın güclənməsi;

-süni intellektin fəal təsiri;

-müharibə və travmaların ədəbiyyat vasitəsilə dərk edilməsi.

Şəkildə: PEN World Voices Festival (ABŞ)

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.12.2025)

Harun Soltanov, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Hər bir ilin sonunda, hər bir digər ilin başlanğıcında sanki həyatın özü bizə bir dəstə suallar verir - bu il kim olduq, nə qazandıq, nə itirdik? 

Bu sualların cavabı həmişə aydın olmur, çünki həyatın axarı nə qədər sadə görünsə də, içimizdə qarmaqarışıqlıq buraxır. Yeni il qapımızı döyməsi köhnə ilin gətirdiyi dərsləri və itirdiyimiz zamanın dəyərini dərk etmək üçün bir fürsətdir.

Bu gün yalnız təqvimin dəyişməsi deyil, həm də ruhun təzələnməsi üçün bir məqamdır. Yeni il nurunun işığında dünya yenidən sevgini və bağışlamağı öyrənir. İnsanlar bəzən sadə hədiyyələrlə, bəzən də səmimi sözlərlə bir-birinə yaxınlaşır. Amma ən böyük hədiyyə bəlkə də ruhun səmimiyyətidir – sevgi ilə dolu, heç bir şərt qoymadan verilən bir təbəssüm.

Dünya Azərbaycanlılarının Həmrəylik Günü isə bizi bir kökə bağlı olmağın nə qədər dəyərli olduğunu xatırladır. Bəli, biz dünyanın müxtəlif guşələrinə səpələnmiş bir millətik. Amma unutmayaq ki, biz hələ də bir ağacın budaqlarıyıq, köklərimiz bir yerdədir. Həmrəylik – sadəcə şüar deyil, bir çağırışdır. Birlikdə olmaq, bir-birimizi hiss etmək, bəzən də bir-birimizin yaralarını sarmaq üçün bir fürsətdir. Bu gün bizim tariximizdə və ruhumuzda dərindən kök salmışdır.

Yeni ilin özü isə bizə yenilənmək üçün bir mesajdır. Həyatın çətinlikləri bəzən insanı sındırmağa çalışır. Amma insan yalnız ruhundan imtina etdikdə həqiqətən məğlub olur. Mən sizlərə bu altıncı gününü yaşadığımız yeni ildə yalnız xoşbəxtlik deyil, həm də güc arzulayıram. Elə bir güc ki, keçmişdəki bütün ağrıları bir dərs kimi dəyərləndirə biləsiniz.

Qoy bu yeni il sizə sevgi və hüzur gətirsin. Həyatınızın hər günü özünüzü bir az daha dərk etdiyiniz bir gün olsun. 

İnsan özünü tapdıqda, həm həyatını, həm də ətrafını dəyişdirmək gücünə sahib olur. Siz - oxucularımın hər bir mənim üçün həyatın fərqli bir rəngisiniz və mən minnətdaram ki, bu rənglər dünyamı daha da gözəlləşdirir.

Unutmayın, xoşbəxtlik yalnız xarici dünyada deyil, ruhun dərinliklərində gizlidir. 

Yeni ildə bu xoşbəxtliyi tapmağınızı, onu əzizləyib qorumağınızı arzulayıram.

Ruhunuzda həmişə işıq və sevgi yansın! 

Səmimi hörmət və sevgi ilə!!!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.12.2025)

Fariz Əhmədov,

Naxçıvan televiziyasının baş redaktoru. “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Naxçıvan təmsilçisi

Şeirlərin ən təsirli misrası, şeirlərin möhürbəndi Şuşam! Vaqifi bədbin ruhdan azad edən, nikbinləşdirən Şuşam! Varlığın varlıqları cana gətirdi! Sənin adınla dirildi bütün cansız canlar! Səndən yenidən doğuldu Vaqiflər, Bülbüllər, Nətavanlar…

Ey Vaqif, Şuşamın sənə Pənah olduğu Vaqif! Sənə məktub yazmaq səni ölümsüzləşdirməkdir əslində. Sənə tükənməyən yaşam verməkdir. Hər kəlməmin kökündə sənin nəfəsin, hər misramın zərrəsində sənin qürurun yatır. İndi sənin adınla bütövləşmiş bir şəhər var – sənə Pənah olan Şuşa! O təkcə dağların zirvəsində yerləşən bir şəhər deyil. O, poeziyanın, sənətin və ədəbiyyatın başıucalığıdır. Şuşanın dağları sanki misra-misra yazılıb. Dağlar baş alıb gedir, sənin ölümsüz ruhun kimi! Qayalar bir şeiri qoruyurmuş kimi qalxanlaşıb fəqət susur. Çünki sən danışırsan! Səs salır sənin şeirlərin, qayıdır sənin misralarının sədası! Dalğalanır bu misralarla Azərbaycan bayrağı! Sənin məqbərənin qarşında duranda zaman hökmünü itirir. Tarixlə bu gün arasında sirli bir dialoq başlayır. Şeirlərindən qafiyələr açılır atəş kimi, amma yaralamır sağaldır ədəbiyyatın yaralı qəlbini!

Mən Şuşaya, sənə ilk dəfə gəlmişəm, Vaqif. Xəyalımda sənin bir vaxtlar Saatlı məhəlləsində qurduğun məktəbin yanından keçirəm. O paslı saat yenidən qurulur. Sənin sözlərini eşidirəm, saatın əqrəb səsindən, dağların sinəsindən, küləyin zərif toxunuşundan. Mən indi mənlikdən çıxıb Şuşalaşıram. Şuşayam, Şuşa! Səsin, sözün, Zəfərin şəhəri.

Şuşa dünənin şəhəri deyil, o sabahın və əbədiyyətin şəhəridir. O, İşğal dövründə də sınmayan məğrurlaşdıqca ucalan şəhərdir. Oddan doğulan külə çevrilmək əvəzinə yenidən közərən şəhərdir. Gözləməyi, səbir etməyi seçəndir. Şuşa gözləməyi belə poetikasıyla  bacaran diyardır. O, səssiz-sədasız dayanarkən belə bizə Vaqifin, Natəvanın, Üzeyirin, Xanın səsini çatdıran qanadlarında üç rəngi daşıyan qartaldır! Sən qəlbimizdə çağlayan musiqiyə, gözlərimizdə yaşaran kəlmələrə, dodaqlarda duaya çevrildin.

Şuşa! Poeziya beşiyimiz , musiqi ocağımız indi yenidən doğulub. Bu doğuluş tək fiziki yox, həm də mənəvi bir intibahdır. Vaqif! Sənə indi məktub yazanların sayı yenidən artıb. Çünki sənin sözlərin bizə yad deyil.

Sən bir zamanlar dağıdılmış, tapdalanmış, viran qoyulmuş olsan da,  bu gün  sənə qürurla dirçələn Vaqif məqbərəsindən baxırıq. Bu məqamlarda  poeziya günləri təkcə ədəbi tədbir yox,  xalqın ruhuna oxunan dualara çevrilir. Şuşada hər kəs şeir oxuyur. Dağlar, daşlar, əsən külək, qıy vuran şahin, ucalan bayraq. Sənin məzarındakı güllər şeirlərinə mahnı yazıb öz ruhunu təzələyir, xarıbülbüllər yer dəyişib şeirlərində bitir!

Əziz Vaqif, Zəfərimiz təkcə torpağın azadlığı deyil, sənin sözünə, irsinə, ruhuna qovuşmaqdır. Şuşa təkcə ordumuzun deyil, ədəbiyyatımızı da fəth edən fatehdir. Və bu fatehin dastanlarının hər səhifəsində sənin adın yazılıdır.

Şuşa təkcə daşlardan, küçələrdən, qala divarlarından ibarət deyil. Onun hər qarışı sözlə nəfəs alır, hər baxışı bir şair misrası kimi dərin, titrək və mənalıdır. Keçmişin vərəqləri indi xatırladır bizə 80-ci illəri…

1982-ci ilin yanvarında, soyuğun sinəmizə çəkdiyi nəfəsin içində bir ilıq an vardı. Ulu Öndər Heydər Əliyev Vaqifin məqbərəsinin açılışına gəlmişdi. Lenti kəsmək istəmirdi, deyirdi bu sizin haqqınızdır. Amma oradakılar Mirzə İbrahimov, Süleyman Rüstəm və digərləri bilirdi ki, bu abidənin varlığı Heydər Əliyevin iradəsinin və mədəniyyətə sevgisinin bəhrəsi idi. O illərdə hərkəsə abidə qoymaq olardı amma Vaqifə, Natəvana, Üzeyir və Bülbülə yox.

Vaqifin abidəsinin tarixçəsi özü bir poetik sükutdur. 1936-cı ildən bəri onun heykəli ucalmaq üçün gözləyirdi. O gücünü yığıb birdən yüksələcəkdi. Amma müharibələr, siyasi qarışıqlıqlar onun yolunu kəsirdi. Elə bil taleyinə müharibə yazılmışdı. 1944-cü ildə ucalmalı idi, olmadı. 1967-ci ildə yubileyi qeyd edilməli idi, alınmadı. Vaqif daim bir addım geridə saxlanılırdı. Çünki onun adını daşıyan abidə yalnız daşdan ibarət deyildi. O milli kimliyimizin heykəli idi.

1982-ci ildə nəhayət bu sükut pozuldu. Şuşada bir Günəş doğdu. Vaqifin Günəşi. Fəqət bu günəşin də taleyi uzun olmadı. Yadellilər yenidən o abidənin ruhunu yaraladı. 2002-ci ildə Strasburqda belə, ulu öndər Heydə Əliyev Vaqifin məqbərəsinin taleyini soruşurdu, çünki bu bir abidəni yox bir millətin taleyi idi.

İllər keçdi yollar dolandı. Vaqifin gözləri yollarda qocaldı. Və nəhayət 2020-ci ilin Zəfəri ilə Şuşaya dönüş baş verdi. Şuşa qayıtdı, Vaqif qayıtdı, söz qayıtdı. İndi Vaqifin məqbərsi önündə poeziya yenidən danışır. Söz təkcə sənət deyil müqavimətdir, səbirdir, qalibiyyətin dilidir. Şuşa bu gün Vaqifin şeiri kimi yenidən doğulub.

Əziz Vaqif bu məktubu sənə 30 il susmuş bir şəhərin dilindən yazıram. Sənin bir vaxtlar Saatlı məhəlləsində qurduğun məktəbin yanında o “paslı saat” yenidən işləyərək millətin qəlbində döyünür.

2021-ci ilin avqustunda, məqbərənin qarşısında əyləşənlərin hamısının saatı sanki bir ana tənzmimlənmişdi. Hamı xoşbəxt idi. Amma bir nəfər hamıdan daha çox. Sənin məzarını və adını tapdanmış, dağıdılmış halda gördükdən sonra onu diriltmək bir ata vəsiyyətini yerini yetirmək idi onun amalı.

Bilirəm bu gün Şuşada səninlə birgə Sadıqcan da nəfəs alır. Qasım bəy Zakir öz təmsilini səsləndirir. Mir Möhsün Nəvvab öz miniatürlərində  Şuşanın musiqisini yenidən çəkir. Cabbar Qaryağdıoğlu, Seyid Şuşuiski, Xan hamısı buradadır. Sən bir zamanlar söyləmişdin ki:

Bu şəhərə ki, təşrif-i bəqalər gətiribsən,

Sən xoş gəlibsən və səfa gətiribsən

Sənin Vətənin bir vaxtlar işıqsız, qazsız zülmətdə buz kəsmişdi. Xan Şuşinski deyirdi: “Şuşada axşamlar, yanar ağ şamlar…” O illərdə yalnız şam yanırdı. Amma indi Şuşada bitməyən şamlar, sazlar, sözlər var. Ən əsası sənin sözün kimi parlayan işıqlar var.

Şuşa qalası 1750-ci ildə ucalsa da, onun ruhunu sən ucaltdın, məhəllələri sən saldın, məktəbləri açdın, fikir toxumlarını sən səpdin. 17 məhəllənin hər birində bulaqlar, məscidlər, hamamlar vardı. Bu şəhər sözlə, suyla, sədaqətlə qurulmuşdu. Bu şəhər yalnız daşdan deyil, ədəbdən və ədəbiyyatdan ibarət idi.

Əziz Vaqif! Qürurla yazıram sənə. Cıdır düzü yenə at nalının səsini eşidir, İsa bulağından sözlər içilir, Xarıbülbül başını dik tutub şeirlərinlə çoxalır. Sənin poeziya günlərin, sənə ucaldılan abidə xalqın yaddaşında əbədiləşmiş Zəfər səhifələridir. Və bu Zəfər təkcə silahla yox, sənin sözünlə də yazılıb.

Vaqif bu gün Şuşaya yenə bayraq sancılıb. Bir zamanlar 1920-ci ildə Cümhuriyyət zabiti İsrafil bəy sancmışdı o bayrağı. Bu dəfə 2020-ci ildə şəhid qardaşı 39 yaşlı Yaşar Hüseynov. Bu bayraq Vaqifin, Vətənin, sözün bayrağıdır.

Əziz Vaqif sənin poeziyan xalqın döyünən ürəyi, sənə ucalan məqbərə millətin iradəsidir. Bu gün sənin adını oxuyan hər kəs, sənin heykəlinin qarşısında əyilən hər baş əslində xalqın qalibiyyətinə səcdə edir. Şuşa Azərbaycanın qəlbidir, sən isə onun döyünən şeirisən.

Şuşa poeziyanın, qürurun, Zəfərin və sədaqətin adı, ona gələni qəflət yuxusundan oyadan səsdir!

Şuşa sənindir, bizimdir, əbədidir!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.12.2025)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı Hədəf Şirkətlər Qrupunun qurucu direktoru, Turan Balabilgə Akademiyasının prezidenti,dosent Şəmil Sadiqin olduqca maraqlı bir mövzuda araşdırmasını təqdim edir. Türk dünyasınını gələcək ümumi təhsil modeli – günümüzün prioritetlərindən biridir və ən çox müzakirə edilən mövzulardandır.

Qloballaşma dövründə təhsilin artıq təkcə məktəb və universitet divarları ilə məhdudlaşan bir sahə olmadığını hamımız yaxşı bilirik. Bu gün təhsil sistemləri dövlətlərin iqtisadi, mədəni və ideoloji təsir alətlərindən birinə çevrilib. Bir çox ölkələr yaratdıqları təhsil modellərini sistemləşdirir, brendləşdirir və bu modelləri dünya miqyasında yaymaqla həm maddi, həm də strateji qazanc əldə edirlər. Düzdür, bunu özəl sektorun əli ilə təqdim edir, birmənalı şəkildə bilirik ki, bu cür layihələrə birbaşa dövlətlər özləri dəstək olur.

Bizim də bu yazının yazının məqsədi mövcud qlobal təhsil modellərinə qısa nəzər salmaq, Türkiyənin bu sahədəki mövqeyini dəyərləndirmək və Türk dünyası üçün real, tətbiq edilə bilən “Türk Bölməsi” adlı təhsil modelinin niyə zəruri olduğunu ictimai müzakirəyə çıxarmaqdır.

Bu gün Cambridge, International Baccalaureate (IB), Pearson, Advanced Placement (AP) kimi sistemlər sadəcə tədris proqramı deyil, qlobal təhsil markalarıdır. Bu modellərin ortaq aşağıdakılardır:

•Mərkəzləşdirilmiş və standartlaşdırılmış kurikulum

•Beynəlxalq səviyyədə tanınan imtahan və qiymətləndirmə sistemi

•Akreditasiya və lisenziya əsasında davamlı maliyyə mexanizmi

•Dil və mədəniyyət üzərindən təsir gücü

Sözsüz ki, Bu sistemlər vasitəsilə təkcə bilik ötürülmür, eyni zamanda müəyyən bir dil (əsasən ingilis dili), dəyərlər sistemi və dünyagörüşü təqdim edilir. Başqa sözlə, təhsil burada “yumşaq güc”ün ən təsirli alətlərindən birinə çevrilir. Heç təsacüfi deyil ki, bütün ölkələr öz mədəniyyətini, dilini təbliğ etməyə xüsusi büdcə ayırır, bunun üzərində diaspor fəaliyyəti qururlar.

Məktəblər və valideynlərin bu təhsil sistemlərinə marağının da mərkəzində duran xüsusi səbəblər var.  Bəzən elə düşünülür ki, bu cür bahalı təhsil sistemlərinə yönələnlər üçün təkcə keyfiyyət anlayışıdır. Daha profesional yanaşsaq, görərik ki, sadəcə keyifiyyət əsas deyil. Yeni qurulan məktəblər üçün:

-Kurikulum və imtahan hazırlamaq yükünü aradan qaldırır

-Hazır və beynəlxalq səviyyədə tanınan model təqdim edir

-Prestij və rəqabət üstünlüyü yaradır

Valideynlər isə əsasən bu səbəblərə görə seçim edirlər:

-Uşağın ingilis dilini yüksək səviyyədə öyrənməsi

-Xarici universitetlərə qəbul şansının artması

-Qlobal təhsil mühitinə inteqrasiya

 -Gələcəkdə daha yaxşı iş imkanı əldə etmək

Nəticədə təhsil seçimi getdikcə daha çox rasional və strateji qərara çevrilir.

Bütün bunlara diqqət yetirəndə təbii olaraq içimdə bir sual yaranır, axı  Niyə hələ də Türk Təhsil Konsepti yoxdur, niyə hələ də türk ölkələrində ortaq kurikulumu olan bir sistem qurulmayıb? Niyə Türkiyə hələ də beynəlxalq səviyyədə tanınan, akreditasiyalı bir Türk təhsil modeli təqdim etmir?

Sözsüz ki, mən bu yazım bu sahəyə diqqət çəkməkdir. Gəlin bir türk təhsil modeli yaradaq, deyib, sabah da bunu elan etmək mümkün deyil. Amma indiyə qədər bu düşünülməli və tətbiq edilməli idi deyə düşünürəm. Könül istər ki, bu model Türk Akademiyası tərəfindən bütün türk dövlətlərinin birgə çalışması ilə ərsəyə gəlib, hamısında tətbiq edilərdi. Lakin Bu günün prizmasında baxanda isə ən yaxın görünən Türkiyə Cümhuriyyətinin bu sahədə atmalı olduğu addımdır. Çünki prosesin təşkili daha asan, daha tez başa gələndir. Çünki, türkiyə köklü universitet ənənəsinə, güclü akademik potensiala, Ortak dil, tarix və mədəniyyətə malik geniş Türk dünyasına, Yüksək mədəni cazibə gücünə malikdir. Həmçinin etiraf edək ki, Türkiyə həm siyasi, həm iqtisadi baxımdan bu işi öhdəsinə götürə biləcək ən güçlü türk ölkəsidir və bu gün Azərbaycan, Qazaxıstan, Özbəkistan, Qırğızıstan, Türkmənistan, eləcə də İranda yaşayan azərbaycanlılar arasında Türkiyəyə güclü təhsil marağı var. Hər il on minlərlə gənc Türkiyədə oxumaq üçün universitetlərə müraciət edir. Türkiyə bu coğrafiyada akademik mərkəz kimi qəbul olununan qardaş ölkədir. Bu isə təkcə tələbə axını deyil, təhsil modeli ixracı üçün də böyük potensial deməkdir.

Bildiyimiz kimi Sovetlərdən ayrılan türk ölkələrində Rus bölməsi adlı bir ifadə var. Bu gün isə bu bölmənin nüfuzunun xeyli  zəifləməsi və yaranan boşluq da bizə imkan veriri ki, Türk Təhsil Modeli adlı bölməni yaradaq. Bunu şərtləndirən bir neçə vacib məqam var:

-Türk dövlətlərinin bu gün tarixdə heç vaxt olmadığı qədər yaxınlığı

-Rusiyanın regional təsirinin azalması

-Yeni nəslin rus dilinə marağının zəifləməsi

-Türkçə və ingilis dilinin yüksəlişi

-Türkiyə Türkcəsində elmi ədəbiyyatın yetərincə çoxluğu və tərcümənin zəngin olması

Nəticədə təhsil sahəsində ciddi bir boşluq yaranıb. Bu boşluq ya düzgün doldurulacaq, ya da başqa güclər tərəfindən tutulacaq.

Bəlkə də, indi kimsə deyəcək ki, hazırda Türkiyənin bir çox ölkələrdə dövlət və özəl məktəbləri var. Qeyd etməliyəm ki, mövcud Türk məktəbləri yetərli deyil.

Türkiyənin dəstəyi ilə fəaliyyət göstərən Maarif (özəl fomatda) məktəbləri və bəzi dövlət və özəl Türk məktəbləri əhəmiyyətlidir. Amma reallıq budur ki, bu məktəblər: Say baxımından azdır, Ümumi təhsil sistemini dəyişəcək miqyasda deyil, konkret bir modellə fəaliyyət göstərmir. Mənim təklifim isə bunu daha genişmiqyaslı və  qlobal təsir yaratmaq üçün tək-tük məktəblər yox, model, proqram və akreditasiya sisteminin olmasıdır. Niyə hansısa bölgəmizdə bir məktəb bu konseptdən istifadə edə bilməsin, niyə hansısa başqa bir ölkə məhz Türk Təhsil Konsepti ilə təhsil verməyi seçə bilməsin? Məsələn, mən bir özəl məktəb sahibiyəm, istərdim ki, rus bölməsi əvəzinə türk bölməsi açım, amma burada çoxlu açıq suallar var, ən vacibi isə sonda məzun hansı diplomu alacaq?

 Təklif etdiymiz “Türk Bölümü” və  ya “Türk Təhsil Konsepti” aşağıdakı əsaslara söykənə bilər:

-Ortaq Türk dəyərləri sisteminə əsaslanan təhsil

-Türkiyə mərkəzli vahid və standart kurikulum

-Türk dili əsaslı, eyni zamanda çoxdilli (Türkcə–İngiliscə) təhsil

-Ortak Türk tarixi, ədəbiyyatı və mədəniyyəti

-Beynəlxalq standartlara uyğun qiymətləndirmə

-Türkiyə tərəfindən verilən akreditasiyalı diplom

Bu proqram istənilən ölkədəki dövlət və özəl məktəblər üçün müraciət əsasında açıq olmalıdır.

Bu modelin cazibəsini artıracaq əsas amil isə “Türk Bölümü” məzunlarına Türkiyə universitetlərində: Xüsusi kontenjanlar, Təqaüdlər, Qəbul və keçid üstünlüklərinin olmasıdır.

Bu gün təhsil sadəcə dərs prosesi deyil. Təhsil - dil, mədəniyyət, iqtisadiyyat və geosiyasətin kəsişdiyi strateji sahədir. Əminəm ki, Türkiyə öz tarixi, mədəni və intellektual potensialı ilə Türk dünyası üçün ortaq, güclü və rəqabətədavamlı təhsil modeli yarada bilər. Əgər buna nail olub, tətbiq edilərsə, məhz qardaş Türkiyənin, təhsil diplomatiyasını gücləndirər, Türk dünyasında ortaq akademik zəmin yaradar, Birlik ideyasını söz səviyyəsindən institusional səviyyəyə qaldırar.

Bu artıq bir arzu deyil, zamanı çatmış strateji zərurətdir.

Mənsə 30 illik təhsil təcrübəmlə bu prosesin istənilən yerində könüllü olaraq dəstək verməyə cani-könüldən hazıram.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.12.2025)