Əkbər Qoşalı, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının redaktoru

Qardaş Özbəkistanın Səmərqənd şəhərində keçirilən UNESCO-nun 43-cü Baş Konfransında 15 dekabr – Dünya Türk Dili Ailəsi Günü haqqında qərar qəbul edildi. Bu qərar qardaş Türkiyənin digər qardaş dövlətlərlə birlikdə hazırladığı və 26 ölkənin birgə təqdim etdiyi ortaq təşəbbüsün nəticəsidir. Əlbəttə, türk dillərinin tanıdılması üçün çalışmaları yüksəldən belə bir addım, tarixi səciyyə və səviyyə daşıyır və olan türk dilinin qorunması, gələcək nəsillərə ötürülməsi yönündə işbirliyini daha da gücləndirəcəkdir.

Biz ortaq keçmişdən ortaq gələcəyə məhz ortaq yaddaşla, deməli, ilk sırada dil yaddaşı ilə gedə bilərik. Bizim bu yeni Günümüz – UNESCO-nun qərarı – əslində, öz dilinə biganə olmayan bütün xalqların bölüşə biləcəyi bir gözəllikdir.

Bəli, bundan sonra hər təqvim ilinin son ayının 15-i Dünya Türk Dili Ailəsi Günü olaraq vurğulanacaq, bizim – Türk dünyasının dil bayramı olacaq. Bu məqamda, Müzəffər Ali Baş Komandan, Prezident İlham Əliyevin ailə vurğusu edən çox vacib və mövzumuza tam uyğun düşüncələrini yada salmaq istərdim:

“Biz beynəlxalq təşkilatlarla bağlı bundan sonra da öz addımlarımızı atacağıq, ilk növbədə, Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində səylərimizi davam etdirəcəyik. Bu, bizim üçün prioritetdir. Bu, bizim üçün əsas beynəlxalq təşkilatdır, çünki bu, bizim ailəmizdir. Bizim başqa ailəmiz yoxdur. Bizim ailəmiz Türk dünyasıdır”. – Dövlət başçımız 2024-cü il fevralın 14-də Milli Məclisdəki Andiçmə mərasimində belə deyirdi.  Hər iki ailə vurğusu özünəxas dərin məzmun və üfüqgenişliyi daşıyır.  Əgər qəbul etsək ki, bu dünyada təsadüf yoxdur, o zaman dünən başqa bir tarixi çıxışı da Prezident İlham Əliyevin 2024-cü ilin ikinci ayındakı çıxışı ilə eyni səviyyədə, səciyyədə tuta bilərik. Azərbaycanın dövlət başçısının Milli Elmlər Akademiyasının 80 illik yubiley ilə bağlı tədbirdəki çıxışında bütün digər vacib istiqamətlərlə yanaşı, dilimizin saflığı, qorunması məsələlərinə də tarixi vurğular vardı:

“Azərbaycan dili çox zəngin dildir. Bu gün 50 milyondan çox insan üçün Azərbaycan dili ana dilidir. Ancaq təmiz, saf, ədəbi Azərbaycan dilinin qoruyucuları bizik – müstəqil Azərbaycan dövləti. Mən azərbaycanlıların yaşadıqları müxtəlif bölgələrdə vəziyyətlə müntəzəm surətdə olaraq tanış oluram, diqqətdə saxlayıram, lazımi tədbirlər görürəm. Görürəm ki, bəzi yerlərdə bizim ədəbi dilimiz digər ölkələrdə yaşayan azərbaycanlılar arasında itirilir. Daha çox məişət dili kimi istifadə olunur, xarici kəlmələrlə dolu olur. Ona görə biz öz dilimizi qorumasaq, dilimizi təmiz, saf saxlamasaq, onda yavaş-yavaş dilimizi itirə bilərik. Hər bir millət, hər bir xalq üçün onun Ana dili onun milli mənsubiyyətinin əsas amilidir və bu istiqamətdə bütün ictimai fəallar, bütün ictimaiyyət bir nöqtəyə vurmalıdır. Bizim dilimiz qədimdir. Yenə də deyirəm, 50 milyondan çox insan üçün Ana dilidir, çox zəngindir və xarici kəlmələrə ehtiyac da yoxdur. Düzdür, beynəlxalq leksikon var və hər birimiz bu leksikondan istifadə edirik. Amma əgər Azərbaycan dilində əzəli bir kəlmə varsa, başqa dildən kəlməni gətirib əvəzləmək nə məqsəd daşıyır? Bu, ya səhvdir, ya təxribatdır. Hər ikisi də qəbuledilməzdir”.

​Prezidentin Akademiyadakı nitqini dinləyən, oxuyan hər kəs, oradan obyektiv nəticələr, vəzifələr çıxara bilər. Nitqin Zəfərimizlə, tariximizlə, mədəniyyət coğrafiyamızla, həqiqətlərimizlə, qarşıda duran hərtərəfli quruculuq vəzifələri ilə, o cümlədən elmi yeniliklərlə bağlı bölümləri də dövlət dilimizlə bağlı tapşırıqları özündə daşıyır. Biz öz dilimizdə, türkcəmizdə qalib gəlmişik. – Zabitimiz əsgərimizə “İrəli”dən öncə “Ardımca!” deyir, bir sözlə, sözünü öz türkcəmizdə buyururdu. Cəbhədə vurulmuş, götürülmüş, indi Hərbi Qənimətlər Parkında sərgilənən düşmən texnikası başqa dildəydi... İşğalçının tunelləri, səngərləri, minaları, silah-sursatı, ərzaqı, palı-paltarı başqa dildəydi, başqa dildəydi... Zəfərimiz tamamən türkcəydi, öz ailəmizcəydi; qələbəmizi özümüz qazandıq; öz şəhidlərimiz, öz qazilərimiz, öz ordumuz Ali Baş Komandanımızın buyruğu əsasında olmazları olar etdi! Zəfərimizin işığı da bütün Türk dünyasına düşdü – bilənlər bilir; az sonra (21 yanvar, 2021) Türkmənistanla anlaşmamız oldu. Bizim “Kəpəz”, türkmən qardaşlarımızın “Sərdar” dediyi neft-qaz yatağı “Dostluq” adı ilə birgə çıxarıma verildi. Bir qədər keçdi Azərbaycan – Türkiyə arasında tayı-bərabəri olmayan “Şuşa Bəyannaməsi” imzalandı (15 iyun 2021) və o, digər qardaşlarımıza da ilham qaynağı oldu. Zəfərin birinci ildönümündə isə Türkdilli Ölkələrin Əməkdaşlıq Şurası Türk Dövlətləri Təşkilatına çevrildi və həmin tarixi qərarın verildiyi toplantıda Azərbaycan Prezidentinə məhz Zəfər vurğusu ilə “Türk Dünyasının Yüksək Ordeni” verildi (12 noyabr 2021)!

Təməli 2009-cu il oktyabrın 3-də imzalanmış Naxçıvan Sazişi ilə qoyulan Türk Dövlətləri Təşkilatının Dövlət Başçıları Şurasının 12-ci Zirvə Görüşü ötən ayın 7-də Qəbələdə keçirildi. Azərbaycan ailəmizin güclənməsi üçün dünən çalışıb, bu gün çalışır, gələcəkdə də çalışacağı Gün kimi, elə həm də Dünya Türk Dili Ailəsi Günü kimi aydındır!

1926-cı ildə Bakıda keçirilmiş Birinci Türkoloji Qurultayın 100 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı da bugünlərə– ötən ayın 22-nə təvafüq edir.

Yeri gəlmişkən, hər halda o da heç təsadüfi deyil ki, AMEA-nın ulu Nəsiminin adını daşıyan Dilçilik İnstitutunun son illərdəki ən möhtəşəm işi “Türk dilləri sözlüyü”nü (“Divanü Lüğat-it-Türk”ü‎) – Türk dünyasının ilk ensiklopedik əsərini nəşr etməsidir. Söhbət, Türk dünyasının böyük bilgini, XI yüzildə yaşayıb-yaratmış Qaşqarlı Mahmudun 1072-1074-cü illər arasında Bağdadda yazdığı türkcə-ərəbcə sözlüyün akademik nəşrindən gedir. Belə ki, ötən yüzilin 30-cu illərində keçmiş SSRİ Elmlər Akademiyasının Azərbaycan filialında işləmiş özbəkəsilli Azərbaycan alimi Xalid Səid Xocayev Qaşqarlı Mahmudun bu ünlü əsərini türkologiya tarixində ilk dəfə ərəb dilindən Azərbaycan dilinə çevirib. Xocayev bundan sonra “əksinqilabi pantürkist təşkilatın üzvü kimi, həm də Türkiyənin xeyrinə kəşfiyyat işi aparmış şəxs” damğası ilə ittiham olunaraq, 1937-ci ildə güllələnib. Alimin evində axtarış aparılan zaman “Divan” üzə çıxmayıb, itmiş sayılıb. Türk dünyasının ən qiymətli kitablarından biri olan bu ensiklopedik əsəri 86 il sonra – 2023-cü ildə AMEA-nın Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun direktoru Prof.Dr. Nadir Məmmədli institutun arxivindən tapıb.

Sonra “Divanülüğat-it-türk” 3 cilddə akademik nəşrə hazırlanıb və nəfis şəkildə gün üzü görüb. Bu böyük hadisə nəinki 2024-cü ildə “Divanü lüğat-it-türk”ün yazılmasının 950 illiyinə, ümumən türkologiyaya, dilçiliyə dəyərli töhfədir.

Türkcənin bizə bəlli ən qədim sözlüyü, bu gün də, dəyərlidir, önəmlidir, yəqin gələcəkdə də belə olacaq.

Bəli, “Divanü lüğat-it-türk”ün Akademiyanın 80 illiyinə də dəyərli töhfə olduğunu deyə bilərik. Sanki zaman özü onu bu ərəfədə üzə çıxardıb... –  Azərbaycanın tarixi Zəfərindən sonra, ərazi bütövlüyümüz və suverenliyimiz bərpa olunduqdan sonra və AMEA-nın Zəfərsonrası ilk yubileyi ərəfəsində...– Mən bu kimi işlərə təsadüf yox, təvafüq kimi, kainatın ruhunun üzə vurması (təcəllası) kimi baxıram...

“Mən bütövlükdə bildirmək istəyirəm ki, elm iqtisadiyyatla, sənaye ilə sıx bağlı olmalıdır. Burada bu kürsüdən dövlət strukturlarına da göstəriş vermək istəyirəm ki, Azərbaycan alimləri ilə daha sıx işləsinlər”. – Bu sözlər də, dövlət başçımızın Akademiyadakı nitqindəndir. Bu sözlər, elə bilirəm, həm də, dilimizin elmlə, iqtisadiyyatla, sənaye ilə sıx bağlı olmasını göstərişini, tapşırığını da daşımaqdadır.

Yuxarıda da vurğuladığımız kimi, həmin proqram xarakterli, tarixi nitqdə bir neçə istiqamət önplana çıxarıla bilər:

-Tarix,

-Mədəniyyət coğrafiyamız,

-Süni intellekt,

-Rəqəmsallaşma,

-kibertəhlükəsizlik,

-hərbi sənaye,

-İqtisadiyyat,

-Zəngəzur dəhlizi,

-İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə tikinti-quruculuq, abadlıq işləri və s. – Bax, bütün bu və bənzəri sahələrin hər birində dövlət dilimiz tətbiq imkanları, dərinliyi, üfüqötəsi ilə iştirak etməli, yaradıcılığımız doğma dilimizdə olmalı, öz dilimizdə qanadlanmalıdır. Dilimiz yaddaşımızdır, ruhumuzdur. Zəngəzuru, Göyçəni başqa dildə necə belə dərindən duya, duydura bilərik? Ulusumuzun kədəri də, sevinci, həyəcanı da, gələcəyi də öz dilimizdəki dərinliyi, üfüqü ilə doğmadır, əzizdir...

“Azərbaycan xalqının tarixi, dövlətçilik tariximiz, xalqımızın qurub-yaratma qabiliyyəti çoxəsrlidir. Azərbaycan xalqı böyük coğrafiyada yaşayıb və yaşayır. Təkcə onu demək kifayətdir ki, bizim hüdudlarımızın o tayında hər istiqamət üzrə Azərbaycan əhalisi yaşayır”. – Bax, bu, əvəzsiz sözlər hər tərəfdən öz tarixi torpaqları, öz mədəniyyət coğrafiyası ilə həmhüdud olan respublikamızın vətəndaşlarının dilinin, ruhunun, ruhi gücünün, tarixinin, mədəniyyətinin, ləyaqətinin dərəcəsini, keyfiyyətini, üfüqünü göstərir. Bizim dilimizin həmhüdud ərazilərdə məişət səviyyəsinə düşməməsi üçün elmlə mədəniyyətin, dövlətlə vətəndaş cəmiyyəti institutlarının, yaradıcı qüvvələrin birgə çalışmaları gərəkdir, gərəkdir, gərəkdir.

“Bir neçə gündən sonra biz tarixi Zəfərimizin beş illiyini qeyd edəcəyik. Hərbi parad təşkil ediləcək. Beş il əvvəl, 2020-ci ilin dekabrında Zəfər paradı keçirilmişdir. 2023-cü ildə Xankəndidə hərbi parad keçirilmişdir ki, Azərbaycanın suverenliyi tam bərpa edilmişdir. Bir neçə gündən sonra Azadlıq meydanında hərbi paradın keçirilməsi böyük hadisədir, qürurverici hadisədir. Azərbaycan xalqı bu Şanlı Zəfərlə bundan sonra əbədi fəxr edəcək.

Mən sizi, bütün Azərbaycan xalqını həm Milli Elmlər Akademiyasının 80 illiyi münasibətilə, həm də qarşıdan gələn Zəfər Günü və Bayraq Günü münasibətilə təbrik edirəm. Sizə cansağlığı, uğurlar arzulayıram”! – Dilimizin, dövlətimizin qayğısını çəkən Müzəffər Ali Baş Komandan belə dedi, belə bayramlaşdı.

DİLİMİZ DƏ, DÖVLƏTİMİZ DƏ ZAVAL GÖRMƏSİN!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.11.2025)

"Ədəbiyyat və İncəsənət” portalının media dəstəyi ilə Azərbaycan Ədəbiyyat Fondunun Bakı Şəhəri Üzrə Təhsil İdarəsi ilə birgə keçirdiyi “Bir direktor və bir şagird” adlı layihəsinin məqsədi nümunəvi məktəblərimizi, istedadlı şagirdlərimizi üzə çıxarmaq, onların ədəbiyyata olan marağına diqqət yönəltməkdir.

Hazırda təqdimatda Bakı şəhəri 84 nömrəli tam orta məktəbdir.

Layihəni təqdim edir: Ülviyyə Əbülfəzqızı

DİREKTOR:

İslamova Röya Sərvər qızı 03.02.1986-cı ildə anadan olmuşdur. Orta məktəbi bitirdikdən sonra 2004-2008-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetində Azərbaycan dili və ədəbiyyat ixtisası üzrə bakalavr, 2008-2011-ci illərdə isə Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetində Azərbaycan ədəbiyyatı ixtisası üzrə magistr təhsili almışdır. Müəllimlərin işə qəbul müsabiqəsində iştirak edərək 15.09.2012-ci il tarixdə 262 nömrəli tam orta məktəbə Azərbaycan dili və ədəbiyyat müəllimi təyin olunmuşdur.

2015-2021-ci illərdə Cəbrayıl rayon C.Əhmədov adına şəhər tam orta məktəbdə təlim-tərbiyə işləri üzrə direktor müavini işləmişdir. Bakı Şəhəri üzrə Təhsil İdarəsi tərəfindən keçirilən "Direktor müavinlərinin işə qəbulu " müsabiqəsində uğur qazanaraq 15.09.2021-ci il tarixindən Bakı şəhəri 146 nömrəli tam orta məktəbə təlim-tərbiyə işləri üzrə direktor müavini təyin olunmuşdur. Pedaqoji fəaliyyəti dövründə yüzə yaxın seminar, təlim, konfranslarda iştirak etmişdir. 2014-cü ildə Azərbaycan Respublikası Təhsil Problemləri İnstitutunun təşkil etdiyi Azərbaycan dili və ədəbiyyat fənn kurikulumlarının tətbiqi ilə əlaqədar "Öyrədənlərin öyrədəni" kursunun,2022-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Təhsil Nazirliyi və Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetin Strateji İnkişaf Mərkəzinin birgə layihəsi olan "Məktəb liderliyi" proqramının iştirakçısı olmuşdur. 2025-ci ildə Azərbaycan Respublikası Elm və Təhsil Nazirliyi və “ORT İsrail” məktəblər şəbəkəsinin birgə əməkdaşlığı ilə Təhsil İnstitutu tərəfindən həyata keçirilən “İnnovativ məktəb” layihəsində uğur qazanaraq  İsraildə keçirilən “Təhsildə liderlik” mövzusunda təlimlərdə iştirak etmişdir. 2022-ci ildə Azərbaycan Respublikası Elm və Təhsil Nazirliyinin "Direktorların işə qəbulu" müsabiqəsində uğur qazanaraq 01.12.2022-ci il tarixindən Bakı şəhəri 84 nömrəli tam orta məktəbə direktor vəzifəsinə təyin edilmişdir. Hal-hazırda Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin “Dövlət və bələdiyyə idarəetməsi” fakültəsində təhsil alır.

ŞAGİRD:

Mən, Kazımlı Fidan, 2013-cü ildə 21 fevral tarixində Bakı şəhəri, Suraxanı rayonu Əmircan qəsəbəsində anadan olmuşam. Hal-hazırda Aslan Muradov adına 84 nömrəli tam orta məktəbdə 7c pilot sinfində təhsil alıram. Məsuliyyətli, çalışqan və məqsədyönlü bir şagirdəm. Dərslərimə ciddi yanaşıram. Müəllimlərimin tapşırıqlarını vaxtında və dəqiqliklə yerinə yetirməyə çalışıram. Sinif yoldaşlarımın arasında ünsiyyətcil, yardımsevər və dürüst olmağa xüsusi önəm verirəm.

Kitablarla olan dostluğum çox erkən yaşlarımdan başlayıb. Bu sevgi zamanla yalnız oxumaqla kifayətlənməyib, zamanla yazmağa olan marağımı da artırıb. Artıq bir kitabım dərc olub. “Macəralı sinfim”. Hazırda isə 2-ci kitabım olan “Tənbəl gündəliyi” dərc olunmaq üzrədir. Bununla yanaşı, gələcək üçün daha böyük və əhatəli bir layihə üzərində çalışıram.

Ən böyük arzularımdan biri Azərbaycan dili və ədəbiyyatı müəllimi olmaqdır. Müəllim şagirdin dünyasını işıqlandıran memardır. Mən də gələcəkdə bu missiyanı layiqincə yerinə yetirmək üçün əlimdən gələni edəcəyəm.

Ədəbiyyat mənim üçün sadəcə bir fənn deyil. Hisslərimin, arzularımın dilidir. Həyatda məni ifadə edən ən gözəl yol elə məhz yazmaqdır.

ESSE

“Yazarlıq mənim üçün nə deməkdir”

Bəzən bir fikir beynimdə parlayar elə bil ki, içimdə bir qığılcım yanır. O an qələm götürüb yazmağa başlayıram. Yazarlıq mənim üçün sadəcə sözləri ard-arda düzmək deyil, hiss etdiklərimi, düşündüklərimi və xəyəl etdiklərimi başqaları ilə paylaşmaq deməkdir.

Mən yazmağa çox kiçik yaşlarımdan başlamışam. Hər dəfə yazanda elə bilirdim ki, özüm üçün yeni bir dünya yaradıram. Kağız və qələm mənim ən yaxın dostlarımdır. Bəzən sözlər axır, bəzən isə çox çətinliklə tapılır. Amma hər dəfə yazını bitirəndə içimdə bir sevinc olur sanki uzun bir səfərdən qayıtmışam.

Yazarlıq təkcə istedaddan deyil, həm də əmək, plan və səbrlə bağlıdır. Mən adətən yazacağım kitabı əvvəlcə dəftarıma yazır, kiçik bir plan qururam. Daha sonra yazını kompüterdə köçürürəm. Hər bir yazı üzərində dəfələrlə işləyir, dəyişikliklər edirəm. Əsasən sakit bir mühitdə yazmağı sevirəm, çünki o zaman beynimdə milyonlarla yazılacaq cümlə yaranır.

Əsərlərimin çoxunda yaşadığım hadisələrdən ilham alıram. Həyatda qarşılaşdığım hisslər, maraqlı insanlar və hadisələr mənim üçün yeni hekayələrin başlanğıcı olur. Bu da mənim çoxlu ssenari yazmağıma imkan yaradır. Amma gələcəkdə daha çox planlaşdırdığım layihələr tamamilə xəyali qəhrəmanlardan ibarət olacaq.

İlk kitabım “Macəralı Sinifim” mənim üçün bir başlanğıc oldu. Bu kitab mənə öyrətdi ki, yazarlıq məsuliyyət, səbr və ən əsas özünə inan tələb edir.

Yazarlıq mənim həyatımın bir hissəsidir. Hər yeni hekayə, hər yeni cümlə mənim üçün yeni bir mənaya çevrilir. Gələcəkdə də yazmaq, yeni kitablar yaratmaq və oxucularımın qəlbində iz qoymaq istəyirəm.

Mən inanıram ki, sözlərin gücü ilə hər ürəyə bir işıq salmaq mümkündür.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.11.2025)

İlqar İsmayılzadə,

fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru, "Həməşəra" mətbu orqanının təsisçisi və baş redaktoru, Azərbaycan Jurnalistlər Birliyi və Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, yazıçı-publisist, "Ədəbiyyat və incəsənət" portalının Cənub təmsilçisi

AYB Lənkəran Bölməsi və Lənkəran Mərkəzləşdirilmiş Kitabxana sisteminin birgə təşkilatçılığı ilə kitabxananın akt zalında Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, tanınmış qələm sahibi Salman Məmmədoğlunun 75 illik yubileyi və yeni nəşr olunmuş "Ötən ömrün bir günü" adlı kitabının təqdimatı keçirildi.

Tədbiri giriş sözü ilə AYB Lənkəran Bölməsinin sədri, yazıçı-dramaturq Qafar Cəfərli açdı. Şəhidlərin xatirəsi bir dəqiqəlik sükutla yad edildi. Azərbaycan Respublikasının Dövlət Himni səsləndirildi. Sonra Qafar Cəfərli Salman Məmmədoğlunun həyat və yaradıcılığı haqqında məlumat verib, qısa zaman kəsiyində onun nəşr olunan kitabları barədə danışdı. Vaxtının və sözünün qədrini bilən, ədəbi cameədə fəallığı ilə seçilən şair, yazıçı, publisist olduğunu bildirib, yubileyi münasibətilə təbrik edərək AYB Lənkəran Bölməsinin Fəxri Fərmanını ona təqdim etdi.

Sonra sabiq mədəniyyət işçisi Cəfər Fətullayevin Salman Məmmədoğlu haqqında çəkdiyi filmdən fraqmentlər nümayiş olundu. Filmdə yubilyarın doğulub boya-başa çatdığı doğma Boladi kəndinin və rayonun tanınmış ziyalılarının şair haqqında fikirləri dinlənilib, şeirləri səsləndirildi.

Sonra yazıçı Səyavuş Süleymanlı Salman Məmmədoğlunun yaradıcılığı haqqında ətraflı çıxış edib, onun təkcə şair yox, həm də gözəl nasir olduğunu bildirdi. "Seyid və Fatimə" romanı barədə məlumat verib qələm dostunu təbrik etdi. Daha sonra söz digər iştikçılara verildi. Kitabxananın əməkdaşı Günay Əsədova, Boladi kənd 1 saylı tam orta məktəbin direktoru Seyran Məmmədov, şair, jurnalist Xudaverdi Cavadov, Boladi kənd kitabxanasının müdiri Könül İsmayılova, AYB Lənkəran Bölməsinin ədəbi məsləhətçisi Ağamir Cavad, Lənkəran Dövlət Diyarşünaslıq Muzeyinin direktoru Leyla Məcidova, İcra Hakimiyyətinin Boladi kəndi üzrə İcra nümayəndəsi Nizami Hüseynov, Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin Lənkəran Bölməsinin sədri Şəfahət Şəfi, Əməkdar məşqçi, şair Əlizadə Əsədov, Boladi kənd Folklor Klubunun müdiri Əfiqə Qafarova, yubilyarın kürəkəni və qızı Ənsar və Çimnaz Rəcəbovlar çıxış edərək Salman müəllimin həyat və yaradıcılığının müxtəlif məqamlarına toxundular, onun gözəl şair, məhsuldar yazıçı və publisist olduğundan, müəllimlik fəaliyyətindən, gözəl ailə başçısı, valideyn, yaxşı dost, yoldaş olduğundan söz açdılar. Onu təbrik edib, cansağlığı, uzun ömür və yaradıcılıq uğurları arzuladılar. Yazıçı-publisist Şəfahət Şəfi AJB-nin Fəxri Fərmanını ona təqdim etdi. Çıxışlar arası Cəfər Fətullayev və onun şagirdlərin ifasında yubilyarın şeirləri səsləndi.

Sonda söz Salman Məmmədoğluna verildi. Salman Məmmədoğlu tədbirin təşkilatçılarına, iştirak edənlərə və çıxış edib onun haqqında xoş söz söyləyənlərə dərin təşəkkürünü bildirib, yeni qələmə aldığı şeirlərindən oxudu. Tədbiri Q.Cəfərli yekunlaşdırdı. Tədbir xatirə şəkilləri çəkilməklə başa çatdı...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.11.2025)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Onu çoxları Əliağa Vahidə bənzədirdi. Bədaətən şeir deyən, əruzu gözəl bilən, qəzəlləri dillər əzbəri olan, üstəlik, satirası ilə əyriliklərə qənim kəsilən bir qələm əhliydi Baba Pünhan. Allah rəhmət eləsin. Yeri görünür.

Baba Pünhan 1948-ci il noyabr ayının 5-də Bakı şəhərinin Kürdəxanı qəsəbəsində dünyaya göz açıb. 1955-ci ildə Məhəmməd Əmin Rəsulzadə qəsəbəsindəki 99 saylı məktəbin birinci sinfinə gedib. 1963-cü ildə 8-ci sinfi bitirib. Həmin il Bakı Rabitə Texnikumuna daxil olub. 1967-ci ilin iyun ayında texnikumu bitirib, avqust ayında Bakı Metropolitenində mexanik işləməyə başlayıb.

1968-ci ildə hərbi xidmətə çağırılıb. Ukraynanın Kiyev şəhərində hərbi xidmətini başa vurub, vətənə qayıdandan sonra metroda işini davam etdirib. 25-il müddətində həmin yerdə işləyib. 1972-ci ildə ailə qurub. Bir oğlu, bir qızı dünyaya gəlib. Metroda işlədiyi ilk vaxtlarda "Metro" qəzetində kiçik həcmli şerləri və qəzəlləri çap olunub. İlk qəzəlini isə 13–14 yaşında ikən yazıb. Yaradıcılığa lirik qəzəllərlə başlamış, nəzm formasında bir neçə poema, sərbəst şeir, məhəbbət ruhlu qəzəllər yazıb yaradıb.

1990-cı illərdə lirikaya satirik ruh gətirməklə bu gün satirik şair adını almaq əzmini qazanıb. Dövründə baş vermiş haqsızlıqlara qarşı öz mübariz qəzəlləriylə üsyan edib. 2 il müddətində "Zarafat" qəzetində çalışıb. Əsərləri həmçinin "Tək səbir", "525-ci qəzet", "İmpuls", "Oxu məni", "Yeddi gün", "Azadlıq", "Şəhriyar", "Bakı Xəbər", "Etimad", "Qətiyyət", "Politika", "Olaylar", "Bakının səsi", "Dünya", "Yeni Müsavat", "Qoroskop", "Dəryaz", "Arı", "Ekspress", "Vəhdət", "Nəbz" və "Ədalət" qəzetlərində də çap olunub.

3 noyabr 2000-ci ildə B. Pünhanın "Acı həqiqət" kitabı işıq üzü görüb. 2000-ci ildə "Azərbaycan" jurnalı tərəfindən "Hikmət Ziya" adına mükafata layiq görülüb. 2000-ci il sentyabr ayında "Yalan çeynəyə-çeynəyə" adlı kitabı çap olunub. Həmin ildə AYİ tərəfindən satirik yazılar üzrə ilin qalibi elan olunub.

2002-ci ilin avqust ayında şairin "Mən nə dedim ki…" kitabı oxuculara təqdim olunub. 2004-cü ildə "Kim nə götürdü" adlı kitabını nəşrə çapa verib, kitabın çapına nəzarət edərək demək olar ki, çapdan çıxacaq bütün formasını, yəni tam şəklini görüb.

2004 aprel ayının 5-də "Mərkəzi Kliniki xəstəxana"sında ürəyində yenidən əməliyyat aparılıb. 2 gün sonra evə dönən şairin aprelin 8-də səhər tezdən halı pisləşib və o "koma" vəziyyətinə düşüb. 9 gün komada süni nəfəsvermə ilə saxlanılıb. Aprel ayının 17-si ürəyi süni nəfəsdən imtina edib. Qəbri Kürdəxanı qəsəbəsindədir.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.11.2025)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Əslində, musiqili komediya aktyorluğu üzrə təhsil alanda ağlına belə gətirməzdi ki, muğamda parlayacaq, opera tarixində ən gözəl Leylilərdən birinin müəllifi olacaq.

Bu gün onun – Mələkxanım Eyyubovanın doğum günüdür. Gəlin həyat və sənət yoluna birlikdə nəzər yetirək.

Mələkxanım Eyubova 5 noyabr 1962-ci ildə Şamaxıda anadan olub. 1969-cu ildən 1979-cu ilədək Bakıdakı 155 saylı orta məktəbdə təhsil alıb. Qarmon ixtisası üzrə 5 illik musiqi məktəbini bitirib. Ə. Cavanşirovun rəhbərlik etdiyi uşaq xorunun solisti olub. 1979-cu ildən 1984-cü ilə kimi M. A. Əliyev adına Azərbaycan Dövlət İncəsənət Universitetinin "Musiqili komediya aktyorluğu" fakültəsində təhsil alıb.

1980-ci ildən 1985-ci ilədək "İrs" folklor ansamblının, 1985-ci ildən Azərbaycan Dövlət Televiziya və Radio Verilişləri Şirkətində S. Rüstəmov adına Xalq Çalğı Alətləri orkestrinin solisti olmaqla yanaşı, C. Qaryağdıoğlu adına muğam üçlüyündə çalışıb. Dünyanın bir çox ölkələrində — ABŞ, Almaniya, Avstraliya, Fransa, Türkiyə, Rumıniya, Belorusiya, Latviya, İsveç, İraq, Hollandiya, Belçika, Rusiya və s. konsert proqramları ilə çıxış edib.

1995-ci ildə Azərbaycan Dövlət Opera və Balet Teatrında Üzeyir Hacıbəyovun "Leyli və Məcnun" operasında Leyli rolunun ifaçısı olub. 10 ildən artıqdır ki, Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetində muğam ixtisası üzrə professor vəzifəsində çalışıb. Azərbaycanın əməkdar və xalq artisti  adına layiq görülüb. Almaniya, Fransa və Türkiyədə muğam albomları buraxılıb.

Filmoqrafiya

- Qabil

- Zəlimxan dastanı

- Xalq təranələri

Heydər Əliyev Fondunun mükafatçısıdır. 2016-cı ildə Cəfər Cabbarlı mükafatına, 1 may 2017-ci ildə Prezident Mükafatına layiq görülüb. 13 dekabr 2023-cü ildə Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinin 100 illiyi münasibətilə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fəxri diplomu ilə təltif edilib.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.11.2025)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Baleti sevən nə qədərdir?

Azdır, deyilmi?

Çoxumuz baxıb ağız büzürük, rəqs kimi rəqs, tamaşa kimi tamaşa olmayan bu incəsənət növünə həqarətlə baxırıq. Amma, bu sənət növü rəqsdən və tamaşadan heç də əskik deyil. Hətta nüfuzuna görə, üstündür də.

Haqqında danışacağım ballerina Azərbaycan baletinə xeyli şan-şöhrət gətirib, ən azından, Böyük Teatr səhnəsində çıxışı nəyə desəniz dəyər.

Raisa Hüseyn qızı İsmayılova 5 noyabr 1939-cu ildə Bakı şəhərində anadan olub. 1957-ci ildə Bakı Xoreoqrafiya Məktəbini bitirib, 1958–1960-cı illərdə Moskva Xoreoqrafiya Məktəbində təhsilini davam etdirib.

Raisa İsmayılova 1957-ci ildən Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrında çıxış etməyə başlayıb. Burada o, Məhmənə Banu ("Məhəbbət əfsanəsi"), Frigiya ("Spartak"), Odetta-Odilliya ("Qu gölü"), Gözəllər gözəli ("Yeddi gözəl") kimi partiyaları canlandırıb.

1970–1979-cu illərdə Raisa İsmayılova Moskvadakı Böyük Teatrda fəaliyyətini davam etdirib. Boyarınya ("İvan Qroznı"), ikinci həyat yoldaşı ("Baxçasaray fontanı"), tacirə ("Daş çiçək"), saray rəqqasəsi ("Məhəbbət əfsanəsi") partiyalarını və ispan ("Don Kixot"), macar ("Qu gölü") rəqslərini ifa edib.

Raisa İsmayılova 7 iyul 1967-ci ildə "Azərbaycan SSR əməkdar artisti" fəxri adına görülüb və 21 may 1970-ci ildə isə Azərbaycan SSR Ali Sovetinin fəxri fərmanı ilə təltif edilib.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.11.2025)

İmran Verdiyev,Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi.“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Oğuz təmsilçisi

 Sizə Baltasar Qrasianın bəzi aforizmlərini ilə təqdim etmək istəyirəm. Yəqin ki, onun haqqında eşitmiş olarsınız. Eşitməyənlər üçün qısa məlumat verim.

B.Qrasian məşhur ispan yazıçısı və filosofudur. O, 08 yanvar 1601-ci ildə Belmontda həkim ailəsində doğulmuşdur. Uşaqlığı yoxsulluq içində keçmişdir. Qohumlarının köməyilə yezuit kollecində oxumuş, fəlsəfə və qrammatikanı öyrənmiş, Saraqossa universitetində isə ilahiyyat elmləri ilə tanış olmuşdur. 

1627-ci ildə Kallatude şəhər kollecinə qayıdıb orada qrammatika və ritorika üzrə müəllim işləyib. 1636-cı ildə Ueska şəhərinə dəyişilən Qrasian burada ədəbiyyat və incəsənət həvəskarları mühitinə düşür, yazıçı kimi formalaşır. Zadəgan don Vinsensio Xuan da Lastanossa ilə tanışlıq dünyəvi meyllərini gücləndirir.

İspaniyada barokkonun ən böyük nasirlərindən və nəzəriyyəçilərindən biri sayılır. (Barokko XVII –XVIII əsrlədə Avropa mədəniyyətində renessans və klassizm arasında mövcud olan bir cərəyan idi.)

Yezuit ordeninin rəhbərliyi onun dünyəvi meyllərini, ədəbi fəaliyyətini xoşlamır. Qrasian dəfələrlə etdiyi kimi yezuit ordeninin icazəsi olmadan əsərlərini (xüsusən "Tənqidçi" romanını) nəşr etdirdiyinə görə Salamankada təhqiredici istintaqa cəlb edilir, məhkəmənin qərarı ilə Qraus şəhərciyinə sürgün olunur. Burada ona yazmağa icazə vermir, pəhriz saxlamağa məcbur edib ac saxlayırlar. Salamanka məhkəməsindən bir il keçmiş o, Qrausda 06 dekabr 1658-ci ildə vəfat edir.

XIX əsr böyük alman şairi H.Heyne onu “əsrinin birinci adamı” adlandırmışdı. “Qrasian həyat müdrikliyinin, mənəvi biliklərin Aristoteli sayıla bilər”.(Ə.Nicat)

Qrasianın ədəbi irsi "Qəhrəman", "Siyasətçi", "Hazır-cavablıq sənəti", "Xoşrəftar", "Gündəlik kahin, yaxud ehtiyatlı olmaq sənəti" əsərləri və üçhissəli "Tənqidçi" romanından ibarətdir. Filosof yazıçının əsərlərində insan həyatının müxtəlif cəhətləri və problemləri əks etdirilir.

“Kamillik elmi” fəlsəfi traktatı isə onun ən gözəl və ən məşhur əsəridir. Yazıçı Ə.Nicat yazır ki, “Kamillik elmi” əsərinin daha vacib bir cəhəti onun insan mənəviyyatına, insan əxlaqına verdiyi qiymət və hər aforizmdə mənəvi gözəlliyin son nəticədə insana gətirdiyi qələbələrin labüdlüyünə olan inamdır”. “Kamillik elmi” fəlsəfi traktatı uzun əsrlər insanların masaüstü kitabı olmuşdur. 

B.Qrasianın həmin əsərindən seçilmiş, insanları kamilliyə və saflığa səsləyən 10 aforizmi diqqətinizə çatdırırıq.

1.     Xalqın məhəbbəti. Xalqın rəğbətini, xüsusən də məhəbbətini qazanmaq asan iş deyil. Bunun az bir qismi taleyin köməyi ilə, çoxu isə səy hesabına qazanılır. Tale adama yol acır, səy isə bu yolu davam etdirir.

2.     Niyyətini bildirmədən hərəkət et.  Gözlənilməzlik –müvəffəqiyyətin rəhnidir.Təmkinlilik kamilliyin məbədidir. Niyyəti açıqlamaq onu məhv etmək deməkdir, belə halda onun qüsurları qabaqcadan aşkar edilər, müvəffəqiyyətsizliyə uğramaq isə ikiqat fəlakət olar. Açıq oyunun nə xeyri, nə sevinci olar. Öz  məqsədini bildirməsən, hamıda, xüsusilə də yüksək vəziyyətin ümumi intizar doğurduğu, niyyətlərin sirlərə büründüyü, bu müəmmalı anlağılmazlığın ehtiram təlqin etdiyi yerdə böyük maraq oyadarsan.

3.     Özünü saxla. Hamının qabağında özünü göstərib, gücünü boş yerə sərf etmək lazım deyil. Ağlını və şücaətini də boş yerə sərf etmə. Mahir ovçu ov zamanı lazım olandan artıq çahin buraxmaz. Nəyin varsa, hamısını açıb göstərsən, sabah heç kimi heyrətləndirə bilməzsən.

4.     Uğurli sonluq. Fələyin imarətinə sevinç darvazasından girən, kədər darvazasından çıxır və əksinə. Təntənəli giriş barəsində yox, işin sonu, uğurlu çıxış barəsində fikirləş. Vacib deyil ki, girişində səni kütlə alqışlasın, buna hər kəs nail ola bilər. Əsas odur ki,hamının sevimlisi olasan və gedişindən hamı heyfsilənsin.

5.     Üstünlük birincidədir. Əgər birinci olan, həm də məşhurdursa, üstünlük ikiqatdır. Birinci gediş də böyük işdir, üstünlük səndə olur. Əgər başqaları qabaqlamasa, hər bir adam işində uğur qazanar. Birincilərə ad-san vərəsəlik kimi qismət olur. İkincilərə isə bu ad-sandan yalvarmaqla alınan qırıntılar qalır və nə qədər tər töksələr də, təqlidçilik damğasını öz üzərlərindən götürə bilmirlər.

6.     Batan günəş olanadək gözləmə. İşlər səndən uzaqlaşmamış, onlardan uzaqlaşmaq –ağıllı adamların həyati qaydalarından biridir. Öz sonluğunu təntənəli etməyə çalış, hərdən Günəş də batmasını görməsinlər deyə hələ tam parlaq olanda, bulud arxasında gizlənir. Belə halda bizə onun batıb-batmadığını yalnız anlamaq qalır. Vaxtında qəm-qüssədən qaçmaq lazımdır ki, sonradan özünə olan hörmətsizlikdən ziyan çəkməyəsən.

7.     Özünə dostlar tap. Dostluq –ikinci varlıqdır. Hər dost öz dostu üçün həm yaxşı, həm də ağıllıdır; dostlar arasında bütün işlər həll olunur. İnsanın qiymətini başqaları verir və onların dodaqları isə ürəklərində olanı deyir. Dost üçün ən yaxşı hədiyyə ona qarşı ürəyitəmiz olmaqdır. Dostluğu qazanmağın ən yaxşı üsulu özünün dost olduğunu göstərməkdir.

8.     Söhbətdə ehtiyatlı ol: rəqiblərlə ehtiyatı əldən verməmək, digərləri ilə ədəb qaydalarına uyğun hərəkət etmək üçün. Sözü demək asandır, onun dalında durmaq çətin. Danışıqda da vəsiyyətnamədə olduğu kimi, nə qədər az söz desən, bir o qədər az mübahisə olar. Mənasız şeylərdən danışmaqla daha mühüm işlər üçün zəmin hazırla. Gizlilikdə ilahi qüvvədən nə isə var. Söhbətdə asanlıqla ürəyini açan adamı inandırmaq və ona qələbə çalmaq asan olur.

9.     Özünü yarımac saxla. Qoy ağız həmişə nə isə istəsin. İstək dəyər ölçüsüdür. Yaxşı zövq nəinki cismani ehtirasın söndürülməsini tələb etmir, hətta onun alovlandırılmasını məsləhət görür. Az olsun, naz olsun –bu ikiqat yaxşıdır, çünki ikinci dəfə hər şey əvvəlki ləzzəti vermir. Həyi isə xoşagələn etmək istəyirsənsə, açlığın iştahını qızışdırdığı vaxt həmin şeyə yiyələn və doymamış ondan əl çək.

10.            Boyun qaçırmağı bacar. Əgər boyun qaçırmaq bacarığı həyatın mühüm qaydalarından biridirsə, özü-özünə, bəzi işlərə, xüsusi adamlara “yox” deyə bilmək bacarığı daha vacibdir. Mənasız işlər adamın qiymətli vaxtını yeyən güvəyə bənzər. Boş-boş işlərlə məşğul olmaq heç nə etməməkdən qat-qat pisdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.11.2025)

Nigar Xanəliyeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu ilə Azərbaycan Ədəbiyyat Fondunun “Ədəbiyyat və incəsənət” portalında yayımlanan Türk dünyası məşhurları layihəsində bügünkü təqdimat Yavuz Sultan Səlim barədədir.

Yavuz Sultan Səlim (I Səlim) 1470-ci ildə Amasya yaxınlığında doğulmuş, Osmanlı imperiyasının doqquzuncu sultanı olmuşdur. Atası II Bəyazid, anası isə Gülbahar Hatun idi. Şehzadəlik illərində Trabzon sancakbəyliyində idarəçilik təcrübəsi qazanmış, Qara dəniz bölgəsindəki siyasəti və Qafqaz istiqamətində apardığı mübarizələrlə Osmanlı dövlətinin şərq sərhədlərini gücləndirmişdir. 1512-ci ildə atasının taxtdan çəkilməsi ilə Yavuz Sultan Səlim Osmanlı taxtına çıxmışdır. Onun hakimiyyəti dövrü cəmi səkkiz il çəkmiş olsa da, bu illər imperiyanın tarixində dönüş nöqtəsi kimi dəyərləndirilir. O, Osmanlının ərazisini iki dəfə böyütmüş, dövlətin siyasi və dini nüfuzunu bütün İslam aləminə yaymışdır.

Yavuz Sultan Səlimin ən mühüm hərbi addımı 1514-cü ildə baş vermiş Çaldıran döyüşü olmuşdur. Bu savaşda o, Səfəvi şahı I İsmayıla qarşı Osmanlı ordusuna rəhbərlik etmiş və qəti qələbə qazanmışdır. Çaldıran zəfəri Osmanlı dövlətinə yalnız yeni ərazilər qazandırmamış, həm də Anadolu və Azərbaycan bölgələrində dini-siyasi balansı dəyişdirmişdi. Bu döyüşdən sonra Osmanlı imperiyası Qərbi İran, Diyarbəkir və Van ətrafı torpaqları öz nəzarətinə götürmüş, şərq sərhədlərini möhkəmləndirmişdi.

Selim sultanın digər böyük hərbi yürüşü Misir səfəri idi. 1516–1517-ci illərdə həyata keçirilən bu yürüş nəticəsində Memlük dövləti süqut etdi, Suriya, Fələstin, Misir və Hicaz Osmanlı imperiyasına daxil oldu. Hicazın Osmanlıya birləşdirilməsi ilə Məkkə və Mədinənin qoruyuculuğu Osmanlı sultanına keçdi. Bu hadisədən sonra İslam xəlifəliyi rəsmi olaraq Osmanlıya verildi və sultan “Xəlifətü’l-müslimin” titulunu aldı. Bununla da Osmanlı imperiyası yalnız siyasi deyil, dini liderlik statusu da əldə etdi.

Yavuz Sultan Səlim həm də güclü dövlət islahatçısı kimi tanınır. Onun dövründə mərkəzi hakimiyyət möhkəmləndirilmiş, feodal asılılıqlar azaldılmış, orduda nizam-intizam bərpa edilmişdir. O, sipahi və yeniçəri ordularını yenidən təşkil etmiş, dövlətin vergi və torpaq sistemini tənzimləyən yeni qaydalar tətbiq etmişdir. Eyni zamanda, dövlət idarəçiliyində səliqə, ədalət və hərbi intizam əsas prinsiplər kimi müəyyən olunmuşdur.

Sultan Səlim mədəniyyətə və elmə də laqeyd qalmamış, sarayında alimləri və şairləri himayə etmişdir. O, türkcəni yüksək səviyyədə bilirdi və fars dilində də şeirlər yazmışdır. “Selimi” təxəllüsü ilə qələmə aldığı divanı onun zərif poetik duyumunu göstərir. Hökmdar kimi sərt, amma düşüncə dünyasında dərin bir filosof təbiətli şəxsiyyət idi.

Yavuz Sultan Səlimin səltənəti dövründə Osmanlı imperiyası artıq dünya siyasətinin mərkəzi oyunçularından birinə çevrilmişdi. Onun həyata keçirdiyi hərbi və inzibati tədbirlər nəticəsində imperiyanın sərhədləri Balkanlardan Qırmızı dənizə qədər genişləndi. Şərqdə Səfəvilərlə, cənubda isə Memlüklərlə əldə edilən qələbələr Osmanlı dövlətini həm siyasi, həm də ideoloji baxımdan yüksəltdi.

Sultan 22 sentyabr 1520-ci ildə Çorlu yaxınlığında vəfat etmişdir. Cəmi səkkiz illik hakimiyyəti ərzində dövlətin hərbi, siyasi və dini dayaqlarını möhkəmləndirən Yavuz Sultan Səlim Osmanlı tarixində “Yavuz” – yəni “Cəsur, sərt və ədalətli” ləqəbini qazanmışdır. O, İstanbulda yerləşən Yavuz Sultan Səlim məscidinin həyətində dəfn olunmuşdur.

Onun mirası Osmanlı imperiyasının sonrakı yüzilliklərdəki qüdrətinin əsasını təşkil etmişdir. O, yalnız bir sərkərdə deyil, həm də türk-islam sivilizasiyasının formalaşmasında həlledici rol oynamış lider kimi tarixdə qalmaqda davam edir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.11.2025)

Nigar Xanəliyeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Qərbi Azərbaycanın coğrafi adlandirma və insan ad sistemində türk mənşəli elementlərin izlərini müşahidə etmək mümkündür. Toponimlər, yəni torpaq‑məkan adları  və antroponimlər, yəni şəxslərin adları  bir toplumun dilində, mədəniyyətində, etnik kimliyində dərin köklərə malik izlər saxlayır. Qərbi Azərbaycanda coğrafi adların böyük hissəsinin türk etnosunun dilindən, tayfa adlarından, etnik ümumiləşmələrdən qaynaqlandığı ilə bağlı filoloji və onomastik tədqiqatlar mövcuddur. Məsələn, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası‑nın Dilçilik İnstitutunda “Qərbi Azərbaycan toponimləri” mövzusunda xüsusi şöbə yaradılması elan edilmişdir.

Bu addım regionun ad-məkan sisteminin türk etnoqrafik dərinliklərinə işıq salmaq baxımından əhəmiyyətlidir. Toponimlərin türk mənşə izlərinin ilkin göstəricilərindən biri «etnotoponim» kateqoriyasıdır, yəni tayfa, nəsil adlarının məkan adlarına çevrilməsidir. Araşdırmalarda qeyd edilir ki, “qədim türk tayfa adları hövzəsində formalaşmış adlar dağ, çay, məhəllə, kənd səviyyəsində adlanma sistemində öz izini saxlayır”. Beləliklə, Qərbi Azərbaycanda türk etnosunun torpağa, yaşayış məkanına verdiyi adlar milli kimlik və məkan yaddaşı kimi funksiyanı daşıyır.

Məsələn, araşdırmada qeyd olunur ki, 1935‑1971 ci illərdə altmışlarla türk mənşəli toponimin dəyişdirilərək erməni dilinə uyğunlaşdırıldığıdır. Bu isə türk mənşəli ad sisteminin məkan‑tarixi kontekstində necə təzyiq altında qaldığını göstərir. Belə vəziyyət, coğrafi adların yalnız dilçilik obyekti olmaqla qalmayıb, etnik identiklik və mədəni yaddaş məsələsi ilə də sıx əlaqəli olduğunu sübut edir.

Bu toponimlərin formalaşma mexanizmləri dil və semantika baxımından maraqlıdır. Məsələn, “qurd” totemizmi ilə bağlı adlar: “Gurdbulaq”, “Qurdqala” və sair. Bu adlar türk xalqlarının qurd simvolikasına istinad edib, həm inancları, həm də etnoqrafik təsəvvürləri ilə məkan adlandırmasına çevrilmişdir. Bu nümunə göstərir ki, türk mənşəli toponimlər sadəcə dil səviyyəsində deyil, dünya görüşü, inanclar və etnik mədəni kodlar səviyyəsində də formalaşıb.

Həmçinin, antroponimlər  şəxslərin adları baxımından türk mənşəli soyad və ata adlarının məqamı da önəmlidir. Məsələn, “Dəmirçi”, “Dəmircilər” və ona oxşar məkan adlarının çoxsaylı olması göstərir ki, həmin məkanlarda “Dəmirçi” kimi klan, tayfa adlarının, peşə adlarının məskunlaşma və yer adlarına çevrilməsi prosesi gedib. Bu da antroponimik elementlərin toponimik sistemə inteqrasiyasını nümunə göstərir.

Dilçilik və onomastika müstəvisində belə nəticəyə gələ bilərik: Qərbi Azərbaycan toponim və antroponim sistemində türk mənşəli adlar milli-mədəni kimliyin, torpağa mənsubiyyətin və etnik yaddaşın ifadəsi kimi yaşamaqqdadır. Bu sistemlərin tədqiqi yalnız adların etimologiyası ilə bitmir, həm də adların məkanla, tarixlə, mədəniyyətlə və sosial strukturlarla əlaqəsini ortaya qoyur.

Beləliklə, Qərbi Azərbaycan bölgəsində türk mənşəli toponim və antroponimlərin mövcudluğu, onların dəyişdirilmə və ya gizlədilmə halları, həmçinin bu adların dil və etnoqrafik mənaları milli kimlik və mədəni irs baxımından kritik əhəmiyyət kəsb edir.

“Ədəbiyyatn və incəsənət”

(05.11.2025)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Şeirləri bəyənilir və sevilir.

Yalnız qadın bu cür duyğusal, içdən yaza bilər.

Bu şeirlərdə həm nisgil var, həm kədər var, bəzən ümidsizlik, bəzən də ümid seli duyulmaqdadır. Mən istəkli oxucularıma Rəbiqə Nazimqızının cəmi bir şeirini gətirəcəyəm, bu süjetli şeirdə şəxsən mən qalın bir roman görürəm.

Tərcümələri də mükəmməldir.

Buyurun, tanış olun: Rəbiqə Nazimqızı.

AYNUR ÜÇÜN

Qızım, paltarını yığ, yığış gedək,
daha buralarda bir işimiz yox.
Bizim indimiz yox, keçmişimiz yox,
bircə yolumuz var, o da gələcək.

Biz güclü deyilik, zəifik, zəif,
gələr üstümüzə daşla adamlar.
Baş aça bilmərik nə istəyirlər
Bu cavan adamlar, yaşlı adamlar.

- Hara gedəcəyik? – Burdan uzağa.
- Orda məktəb varmı? – Əlbəttə ki, var.
- Bəs, təzə evimiz, orda qalmayaq?
- Bizsiz də o evdə qalan tapılar.

Daha sual vermə, cavabım yoxdur,
hər gün əsəblərim itir bu yerdə…
Darıxma, nənənə zəng eləyərsən,
dayına bir məktub yazarsan hərdən.

Bəsdi sözə tutdun, vaxt yoxdu, quzum,
uzun yolumuz var – üzü qüruba.
Qırmızı kərpicdən evimiz olsa,
bir də şimal qışı, balaca soba.

Niyə geyinmirsən, gözləmirəmmi?
Deyirsən, qaranlıq düşübdü artıq?
Eybi yox, bu gün də qalası olduq,
Səhər paltarları yığışdırarıq.

Rəbiqə Nazimqızı 1979-cu il noyabrın 5-də Bakı şəhərində anadan olub. 263 saylı Bakı şəhər tam orta məktəbindən məzun olub. 1995–1999-cu illərdə Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin Azərbaycan dili və ədəbiyyatı fakültəsində təhsil alıb. 2006–2008-ci illərdə həmin fakültənin magistratura pilləsini ədəbiyyat ixtisası üzə bitirib.

1998-ci ildən qəzet, jurnal, sayt və onlayn televiziyalarda müxbir, tərcüməçi və redaktor kimi çalışıb. 2006-cı ildən etibarən Rəbiqə Nazimqızı imzası ilə şeirlər yazmağa başlayıb. Azərbaycan Dövlət Tərcümə Mərkəzində dil mütəxxəsisi vəzifəsində fəaliyyət göstərib.

2008-ci ildə "Sənə qədər" adlı şeirlər kitabı çap olunub. 2013-cü ildə "Yazıçı" nəşriyyatında "Epizodik sevgilər" adlı şeirlər kitabı çapdan çıxıb. 2020-ci ildə Azərbaycan Dövlət Tərcümə Mərkəzində "Çətirlərin qiyamı" adlı kitabı nəşr olunub.

Tərcümələri

1. 2014-cü ildə onun tərcüməsində "Rixard Vaqner. Mənim həyatım" memuarı (Qismət Rüstəmovla birlikdə)

2. 2015-ci ildə "ATV Kitab" layihəsi çərçivəsində Avqust Strindberqin "Tənha" romanı onun tərcüməsində "Parlaq İmzalar" nəşriyyatında nəşr olunub.

3. Prezident İlham Əliyevin 24 avqust 2007-ci il tarixli sərəncamına əsasən, çap olunan 150 cildlik "Dünya ədəbiyyatı kitabxanası" (DƏK) seriyasından Romen Rollanın "Seçilmiş əsərləri" (2016) və Elias Kanettinin "Korlaşma" əsəri (2018) onun tərcüməsində işıq üzü görüb.

Doğum gününüz mübarək, Rəbiqə xanım!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.11.2025)