Nigar Xanəliyeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

“Bu roman bir təşəkkür deyil, bir hiss borcudur…”

 Sumqayıtda gənc yazar Rəşad Atillanın yeni romanının təqdimat mərasimi keçirilib. Tədbir ədəbiyyat, elm və təhsil ictimaiyyətinin nümayəndələrini, eləcə də gənc yazıçının dostlarını və ailə üzvlərini bir araya gətirib.

 Cəmi 16 yaşı olmasına baxmayaraq, Rəşad Qasımzadə (ədəbi təxəllüsü Rəşad Atilla) artıq iki romanın müəllifidir. Onun yeni əsəri – “Qurban oyunu” insan ruhunun sükut və qurbanlıq arasındakı mübarizəsini, sevgi, inam və kimlik axtarışlarını bədii dillə əks etdirir.

 Tədbirdə tanınmış ədəbiyyat və elm xadimləri iştirak ediblər

Mərasimdə Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinin deputatı, ədəbiyyatşünas, tənqidçi, filologiya elmləri doktoru, dosent Elnarə Akimova, yazıçı və filologiya elmləri doktoru, professor Zahid Xəlil, Əməkdar mədəniyyət işçisi, professor Rafiq Yusifoğlu, yazıçı, şərqşünas Əli Rzazadə, AYB Sumqayıt bölməsinin sədri, şairə Gülnarə Cəmaləddin, Sumqayıt Poeziya Evinin direktoru İbrahim İlyaslı, eləcə də Abşeron-Xızı Regional Təhsil İdarəsinin Sumqayıt şəhər təhsil sektorunun müdiri İman Ağayev çıxış ediblər.

Hər biri gənc yazıçının yaradıcılıq potensialını, bədii duyumunu və ədəbiyyata olan səmimi münasibətini yüksək qiymətləndirib, ona gələcək fəaliyyətində uğurlar arzulayıblar.

Tədbirdə həmçinin Sumqayıt Dövlət Universitetinin Filologiya fakültəsinin professor-müəllim heyəti, 3 saylı orta məktəbin kollektivi, Rəşadın ilk müəllimi Leyla Nəsirova, LEVEL ACADEMY və RT ACADEMY rəhbərləri də iştirak edərək gənc istedada öz dəstək və arzularını bildiriblər.

 “Bu roman bir təşəkkür deyil, bir hiss borcudur…”

Rəşad Atilla təqdimat zamanı çıxış edərək “Qurban oyunu”nun yaranma tarixindən danışıb:

“Bəzən bir baxış, bir fikir, bir səssiz təşviq illərlə susan bir hekayəni oyada bilər. Bu əsər – bir təşəkkür deyil, bir hiss borcudur. Qəlbimdə açılan qapının arxasında gizlənən bütün səslərə və sükutlara həsr olunub.”

Gənc yazar qeyd edib ki, bu roman bir hekayədən çox bir sualdır – “İnsan gerçək kimliyini öyrəndikdə, əvvəlki sevgisi və inandığı həqiqətlər nə qədər dəyişir?”

Mərasim ədəbi-emosional notlarla yekunlaşıb. Qonaqlar Rəşad Atillanın yeni romanının gənclər arasında ədəbiyyata marağı artıracağına inandıqlarını vurğulayıblar.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.11.2025)

Kübra Quliyeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bilirsən, mən çox düşünmüşəm bu ifadəni.

Riyaziyyat deyir “1+1=2”, amma məncə, sevəndə bu hesab işləmir.

Çünki sən mənim həyatımda olanda, mən sadəcə artırılmıram — tamamlanıram.

Elə buna görə də deyirəm: 1+1=11.

Sən mənə qarışanda bir şey dəyişir içimdə.

Sakitlik gəlir, amma içində qəribə bir istiliklə.

Sanki dünya dayanır, amma ürəyim daha sürətlə döyünür.

Bəzən səni düşünürəm və ağlım yox olur, amma hisslərim danışır.

Elə o an anlayıram ki, biz sadəcə iki nəfər deyilik —

biz bir bütövük, bir tənlik kimi, bir sirr kimi.

“11” mənim üçün sanki bizik.

İki tənha xətt, amma bir-birindən heç ayrılmadan yanaşı gedən.

Heç toxunmadan bir-birinə isinən,

bəzən sükutla danışan, baxışla başa düşən iki ruh.

Səninlə tanış olandan bəri, mənim üçün hər şeyin mənası dəyişdi.

Sadə şeylərdə belə səni görürəm —

külək əsəndə səsini xatırlayıram,

günəş doğanda baxışlarını.

Bəzən elə gəlir ki, sən olmasan, rənglər də solacaq.

Çünki sənin varlığınla hər şey bir az daha parlaq, bir az daha mənalı olur.

Bilirsən, mən heç vaxt çox danışan olmamışam,

amma səni düşünəndə içimdə min cümlə yaranır.

Sadəcə onları deməyə cəsarət tapmıram,

çünki qorxuram — desəm, sehr pozular.

Ona görə yazıram.

Sözlər səssiz olsa da, ən azı səni anladar deyə.

Sən mənim həyatımda riyaziyyatın səhv etdiyi ən gözəl andısan.

Çünki səninlə birləşəndə say düz gəlmir,

amma hər şey yerinə oturur.

Səninlə “biz” olmaq, heç kimin anlamadığı bir hesab kimidir.

Sadəcə biz bilirik cavabını — 1+1=11.

Hər dəfə səni xatırlayanda, bu cümlə gözümün önünə gəlir.

Çünki biz heç vaxt 2 olmadıq — biz yan-yana duran iki düz xətt olduq,

bir yerdə durub bütün dünyanı tənliksiz qoyan bir cüt “bir”.

Və bəlkə də, bu, ən saf, ən səmimi sevgi növüdür.

Mən səni sevdim, çünki səndə özümü tapdım.

Səni sevdim, çünki səninlə mən tam oldum.

Riyaziyyat deyə bilməz, amma ürəyim bilir —

1+1=11.

Və bu, mənim üçün dünyanın ən doğru hesabıdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.11.2025)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bu ad kifayət qədər populyardır. Onun səsinə vurğun olanlar az deyil. Səsi o qədər gur, saf, şaqraqdır ki. Bu gün onun doğum günüdür. 37 yaşı tamam olur. Əminik ki, o ulu muğam ustalarımızın estafetini davam etdirəcək, musiqi tariximizdə qızıl səhifələr yazacaq.

Mirələm Mirələmov 4 noyabr 1988-ci ildə Şamaxı şəhərində anadan olub. 1996–2004-cü illərdə Şamaxı şəhərinin Məhəmməd Hadi adına 9 saylı orta məktəbində təhsil alıb. 2004-cü ildə 9-cu sinfi bitirərək mədəni marif texnikumuna daxil olub və iki ildən sonra Azərbaycan Milli Kansorvatoriyası nəzdində fəaliyyət göstərən Asəf Zeynallı adına musiqi kollecinə daxil olub

Azərbaycan Respublikasının xalq artisti Zabit Nəbizadənin xanəndəlik sinfində təhsilini davam etdirib. Mirələm təhsilini 2008-ci ildə bitirir. 2012-ci ildə Azərbaycan Milli Konservatoriyasına, Professor Arif Babayevin sinfinə daxil olur. 2016-cı ildə Konservatoriyanın bakalavır pilləsini bitirib. Alim Qasımovdan dərs alıb.

Fəaliyyəti

- 2017-ci ildə İslam Həmrəyliyi Oyunlarında səfir qismində çıxış edib.

- 2021-ci ildə "Xarıbülbül" musiqi festivalında çıxış edib.

- 2022-ci ildə Mərakeşin Fəs şəhərində Sufi Mədəniyyəti Festivalında çıxış edib.

- 2022-ci ildə Beynəlxalq Muğam Mərkəzinin (BMM) "Muğam axşamları" layihəsində çıxış edib.

- 2022-ci ildə Şəki "İpək Yolu" Beynəlxalq Musiqi Festivalında çıxış edib

Mükafatları

1. Muğam Televiziya Müsabiqəsində 1-ci yerin qalibi olub.

2. 2013-cü ildə Respublika muğam müsabiqəsinin qalibi olub.

3. 2013-cü ildə "Muğam aləmi" III Beynəlxalq Muğam Festivalının qalibi olub.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.11.2025)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Populyar aktrisamız Kübra Dadaşovanı kim tanımır? Bax onun qardaşı Rauf Dadaşov barəsində danışacağıq, özünə maraqlı peşə seçib - rəssam multipikator.

Rauf Dadaşov 4 noyabr 1944-cü ildə doğulub. O, Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Məktəbində 4 il oxuyub, 1975-ci ildə Moskvada rəssam-miltiplikator ixtisası üzrə kursu bitirib.

1970-ci ildən «Azərbaycanfilm»də, 1990-cı ildən başlayaraq, «Azanfilm» studiyasında rejissor-rəssam-animasiyaçı işləyib.

"Əndazədən çıxanlar" (1988) animasiya filmindəki eyni adlı novella onun quruluşçu rejissor kimi ilk işidir.

Filmoqrafiya

1. Ağ atlı oğlan  (tammetrajlı bədii film) — quraşdırılmış səhnələrin rəssamı

2. Akvarium

3. Anam ağaca çıxıb

4. Balaca çoban

5. Bir axşam...

6. Bir dəfə

7. Cavanşir

8. Cırtdan və div

9. Cırtdan-"pəhləvan"

Onun filmoqrafiyasında çoxsaylı animasiya və bədii filmlər yer alır: məsələn, Siçan və pişik (2008), Kitabi Dədə Qorqud: Basat və Təpəgöz (2003) və s.

2006-cı ildə “Qarğa balası və özgə yuvası” filmindəki işi ilə Azərbaycan Kinematoqrafçılar İttifaqının “Qızıl Çıraq” mükafatına layiq görülüb.

2008-ci ildə “Əməkdar mədəniyyət xadimi” fəxri adına layiq görülmüşdür.

Azərbaycan animasiyasının və kino sənətinin inkişafında Dadaşovun rolu mühüm olub – o, həm rəssam, həm animasiyaçı, həm də rejissor kimi fəaliyyət göstərib.

Onun işi uşaqlara, gənclərə, animasiya janrına yönəlmişdir və ölkədə bu sahənin peşəkarlığını yüksəltməyə kömək edib.

Fəxri adlarla təltif olunması onun sənətdəki professional and kiçik yaşlı izləyici kütləsinə təsirinin tanındığını göstərir.

Rauf Dadaşov 9 fevral 2020-ciildə uzunsürənxəstəlikdənvəfatedib.

Allahrəhməteləsin!

“Ədəbiyyatvə incəsənət”

(04.11.2025)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Atalar və oğullar mövzusunu davam etdirirəm. İndi də Vasif Adıgözəlovun oğlu Yalçın Adıgözəlov barədə danışmaq istəyirəm.

Yalçın Adıgözəlov 4 noyabr 1959-cu ildə Bakı şəhərində bəstəkar Vasif Adıgözəlovun ailəsində anadan olub. Tanınan musiqi sülaləsinin üçüncü nəsil nümayəndəsidir.  8 yaşında konservatoriyanın nəzdində fəaliyyət göstərən Bülbül adına Orta İxtisas Musiqi Məktəbində fortepiano ifaçılığı üzrə A. Y. Kopeleviç və B. L. Qusliserin sinfində təhsil almağa başlayıb. 1982-ci ildə Üzeyir Hacıbəyov adına Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının fortepiano fakültəsini bitirib (professor R. Atakişiyevin sinfi).

1983–1984-cü illərdə Daşkənd Dövlət Konservatoriyasında "opera-simfonik dirijorluğu" fakültəsində təhsil almışdır (professor K. M. Usmanovun sinfi).

1984-cü ildən 1989-cu ilədək Leninqrad konservatoriyasının "opera-simfonik dirijorluğu" fakültəsində tanınan professor İlya Musinin sinfində təhsil alıb. 1990–1992-ci illərdə Vyana Musiqi və İfaçılıq Sənəti Akademiyasında (alm. Wien – Musikhochschule‎) Azərbaycanı təmsil edən ilk musiqiçi kimi professor Karl Esterrayxerin sinfində təcrübə keçib.

1989-cu ildən Üzeyir Hacıbəyov adına Azərbaycan Dövlət Simfonik Orkestrinin dirijoru, 1991–1998-ci illərdə isə bədii rəhbəri və baş dirijoru olub. Ölkədə iqtisadi böhranla müşayiət olunan ağır ictimai-siyasi illərdə gənc dirijor respublikanın aparıcı musiqi kollektivlərinin qorunub saxlanılması işində əvəzsiz xidmətlər göstərib. Y. Adıgözəlov klassik repertuara malik çoxsaylı Bakı premyeralarının təşkilini və Azərbaycan bəstəkarlarının əsərlərinin dünyada aktiv təbliğatını həyata keçirərək, ölkədə və onun hüdudlarından kənarda geniş konsert fəaliyyəti göstərib.

20 yanvar 1991-ci ildə Bakıda baş vermiş faciənin ildönümü münasibətilə Ü. Hacıbəyov adına Azərbaycan Dövlət Simfonik Orkestri və Azərbaycan Dövlət Xor Kapellası Yalçın Adıgözəlovun dirijorluğu və müəlliflərin iştirakı ilə Moskva Konservatoriyasının Böyük Zalında V. Adıgözəlovun "Qarabağ şikəstəsi" oratoriyası və Ə. Karamanovun "Stabat Mater" vokal-simfonik əsərini ifa edib.

1991-ci ilin martında orkestrin Uzaq Şərq şəhərlərində (Yujno-Saxalinsk, Petropavlovsk-Kamçatski, Maqadan) və 1992-ci ildə Orta Asiyada qastrolları baş tutub. Yalçın Adıgözəlov 1991–1993-cü illərdə Avstriya hökuməti ilə birlikdə keçirilən "MOSART-festivalları"nın bədii rəhbəri olub. Keçirilən festivalların üçündə Azərbaycan və Avstriya bəstəkarlarının əsərlərinin dünya premyeraları baş tutub.

Mükafatları

1. "İlin ən yaxşı dirijoru" nominasiyasında "Humay" mükafatının ilk laureatı

2. 15 may 2007 — Azərbaycan Respublikasının əməkdar incəsənət xadimi

3. Azərbaycan Respublikasının xalq artisti

4. Prezident Mükafatçısı

5. "İlin ən yaxşı musiqiçisi" nominasiyasında "Zirvə" mükafatı.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.11.2025)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Məşhur ataların çox oğuılları olub ki, daim atalarının kölgəsində girlənibdir. Amma az halda oğullar ataların estafetlərini davam etdiriblər. Səməd Vurğun oğlu Vaqif Səmədoğlu, Səməd Vurğun oğlu Yusif Səmədoğlu, Rəsul Rza oğlu Anar... Və bu sırada əlbəttə ki, Məmməd Arif oğlu Araz Dadaşzadə də vardır.

Araz Dadaşzadə 1936-cı il yanvarın 30-da Bakı şəhərində akademik Məmməd Arif və görkəmli pedaqoq Zümrüd Axundovanın ailəsində anadan olub. 1952-ci ildə S. M. Kirov adına Azərbaycan Dövlət Universitetinin Fəlsəfə fakültəsinə daxil olub. 1953-cü ildə həmin fakültə bağlandığından, təhsilini Universitetin tarix fakültəsində davam etdirib və 1957-ci ildə bu təhsil ocağını uğurla bitirib. O, 1957–1960-cı illərdə Azərbaycan Respublikası Elmlər Akademiyasının Azərbaycan Tarixi muzeyində işləyib.

1960–1963-cü illərdə Respublika Elmlər Akademiyasının Nizami adına Dil və Ədəbiyyat İnstitutunun aspiranturasında oxuyub. O, 1963–1966-cı illərdə burada kiçik elmi işçi, 1968–1976-cı illərdə isə İnstitutun orta əsrlər şöbəsinin baş elmi işçisi olub. 1988–1990-cı illərdə, yəni ömrünün sonunadək Azərbaycan Sovet Ensiklopediyasının Baş redaktoru vəzifəsində çalışıb.

Tədqiqatçı alim dövri və xüsusi nəşrlərdə onlarala tənqidi və elmi məqalələrini müntəzəm surətdə çap etdirib. O, ədəbiyyat və kino ilə yanaşı, teatr, musiqi, təsviri sənət və digər sahələrlə əlaqədar məqalə və rəylərin müəllifidir. Gənclik illərində hekayələr də yazıb və onların bir qismi "Azərbaycan", "Kirpi" və bir sıra digər nəşrlərdə çap olunub.

Araz Dadaşzadə "Böyük türkmən şairi Məxdumqulu", "Aşıq Qurbani, 55 şeir", "Aşıq Abbas Tufarqanlı, 72 şeir" və digər kitabların ön söz müəllifi və tərtibçisidir. Onun "Historie de la litte’rature azerbaidjanaise" ("Azərbaycan ədəbiyyatının tarixi") məqaləsi M. Quluzadə ilə birlikdə) Parisdə "Bedi Kartlisa, revue de kartvelogie" jurnalının bir neçə nömrəsində çap olunub.

O, "Sovet Şərqi xalqlarının ədəbiyyatlarında realizm problemləri" ümumittifaq müşavirəsində, Azərbaycan yazıçılarının qurultaylarında və digər elmi-ədəbi tədbirlərdə dəfələrlə problem məruzələrlə çıxış edib.

Əsərləri

1. Molla Pənah Vaqif (həyat və yaradıcılığı)

2. Molla Pənah Vaqif (həyat və yaradıcılığı haqqında oçerk)

3. Həyat müğənnisi

4. XVIII əsr Azərbaycan lirikası

5. Xeyirxahlıq və gözəllik poeziyası.

Araz Dadaşzadə 4 noyabr 1990-cı ildə vəfat edib. Bu gün onun 35-ci anım ilidir.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.11.2025)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

19-cu əsrdən danışaq. O vaxtlardan ki teatr yeni-yeni təşəkkül tapırdı, qadınlar isə ümumiyyətlə teatrda yox idilər. Qadın rolları kişilərə həvalə edilirdi...

Milli teatrımızın ilk peşəkar aktyorlarından biri, Azərbaycan realist aktyor məktəbinin banisi Kərbəlayı Cahangir Zeynalovdur. 1865-ci ildə Bakıda doğulan Cahangir Zeynalov atası Məşədi Rza Zeynal oğlu ilə birgə tacirlik ediblər. Cahangir bəy ibtidai təhsil alıb, rus və fars dillərini mükəmməl bilib, geniş mütaliəsi olub.

 Səhnəyə ilk dəfə 1885-ci ildə qız rolunda çıxıb. Bakıda fəaliyyət göstərən Lanskoy, Şorşteyn, Aqriptseva kimi aktyorların truppaları ilə yaxından əlaqəsi olub, şəhərə gələn qastrolçuların tamaşalarına müntəzəm baxıb.

 Hətta 1916–1918-ci illərdə baxdığı tamaşalar barədə rəylərini, sənət haqqında mühakimələrini təcəssüm etdirən "Teatro dəftərçəsi"ndə ("Əxz etdiyim hərəkətlər") nəzəri-təcrübi fikirlərini traktat səpkisində yazıb. Müəyyən vərəqləri itən həmin dəftərçə Azərbaycan Dövlət Teatr Muzeyində saxlanılıb.

1906-cı ildə Bakıda yaradılan Müsəlman Dram Artistləri Cəmiyyətinə rəhbərlik edib. Maddi imkanı geniş olan Cahangir Zeynalov aktyorlara həmişə əl tutub, onlara pul yardımı edib. O, indiki Hüsü Hacıyev və Dilarə Əliyeva küçələrinin kəsişməsində yerləşən Şahmat klubunun yerindəki evinin böyük bir zalını məşq üçün ayırıb. Otağın baş hissəsində xərc çəkib səhnə də düzəltdirib.

Hacıağa Abbasov, Mirzağa Əliyev, Məhəmməd bəy Əlvəndi, Hüseyn Ərəblinski, Mirmahmud Kazımovski kimi aktyorlar, Sultanməcid Qənizadə, Həbib bəy Mahmudbəyov, Bədəl bəy Bədəlbəyli kimi müəllim və səhnə fədailəri dəfələrlə həmin zalda məşq edib, tamaşalar hazırlayıblar. Məşqdən sonra iştirakçıların hamısına süfrə açılıb və xərci Kərbəlayı özü ödəyib.

Cahangir Zeynalovun milli dramaturgiyamızda oynadığı rolların tam olmayan siyahısı belədir: Mirzə Fətəli Axundzadənin "Hacı Qara"sında Hacı Qara, "Müsyö Jordan və dərviş Məstəli şah"da Şahbaz bəy və Məstəli şah, "Molla İbrahimxəlil kimyagər"də Molla İbrahimxəlil, "Xırs quldurbasan"da Tarverdi, "Lənkəran xanının vəziri"ndə Mirzə Həbib, Nəcəf bəy Vəzirovun "Hacı Qəmbər"ində Hacı Qəmbər, "Ağa Kərim xan Ərdəbili"də Ağa Kərim xan, "Müsibəti-Fəxrəddin"də Vəli və s.

Cahangir Zeynalovun 4 noyabr 1918-ci ildə vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.11.2025)

Nigar Xanəliyeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Müasir Azərbaycan gəncliyi üçün Qərbi Azərbaycan məsələsi milli kimlik, illüziyalar və gələcək perspektivləri baxımından xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Gənclər müxtəlif platformalarda – sosial media, ali təhsil müəssisələri, ictimai təşkilatlar – bu mövzu ilə qarşılaşır, müzakirə edir və öz şüurlarında bu məsələ ilə bağlı mövqe formalaşdırırlar.

Məsələn, Qərbi Azərbaycan Cəmiyyəti‑nin “Gənclər Şurası” tərəfindən keçirilmiş “Qərbi Azərbaycana Qayıdış” adlı tədbirdə gənclərin roluna xüsusi vurğu edilmişdir; gənclərdən məsələnin tarixini öyrənmək, medianı və sosial şəbəkələri istifadə etmək yolu ilə onu geniş kütləyə yaymaq tələb olunmuşdur.

Gənclik şüurunda Qərbi Azərbaycan məsələsi üç əsas funksiyanı yerinə yetirir: birincisi — tarixi yaddaşın yaşadılması, ikincisi — milli kimliyin möhkəmləndirilməsi, üçüncüsü — ictimai-siyasi fəaliyyətə çağırışdır. Tarixi yaddaş baxımından, gənclər deportasiya, toponimlərin dəyişdirilməsi və etnik məskunlaşma məsələlərini öyrənir, bunları sosial şəbəkələrdə bölüşür və bu yolla xalqın unudulmaq təhlükəsində olan hissələrini yenidən gündəmə gətirirlər. Məsələn, tədbirlərdə vurğulanmışdır ki, “bu torpaqlar bizim və əcdadlarımızındır” və gənclər bu fəlsəfənin daşıyıcılarıdır.

Milli kimlik aspektində, Qərbi Azərbaycan məsələsi gənclərin “haradalılıq” hissi və mənsubiyyət məsələlərini aktiv şəkildə düşünməsinə səbəb olur. Gənclər arasında “mənim köküm buradadır”, “bu məsələ mənim haqqımdır” kimi ifadələr get‑getə yayılmaqdadır. Bu halda məsələ sadəcə siyasi mövzu olmur, həm də subyektin kimlik təcrübəsində yer tutur. Bununla belə, aparılan sorğular göstərir ki, gənclər üçün daha dərindən ön planda olan problem iqtisadi və sosial məsələlərdir: məsələn, bir araşdırmada gənclərin 11 %‑ə qədəri “teritorial bütövlük” məsələsini önəmli saydığını göstərmişdir. Bu isə göstərir ki, Qərbi Azərbaycan məsələsi gənclik üçün əhəmiyyətli olsa da, gündəlik prioritetlər arasında bəzən ikinci planda qala bilir.

Gənclərin ictimai‑siyasi fəaliyyətə çağırışı baxımından, Qərbi Azərbaycan məsələsi onları müxtəlif fəaliyyətlərə – forumlar, hərəkatlar, yarışmalar  cəlb edir. Məsələn, “Hər qarışı Vətəndir!” kimi müsabiqələr keçirilmişdir. Bu cür fəaliyyətlər gəncləri yalnız mövzunu öyrənməyə deyil, eyni zamanda öz fikir və ideyalarını formalaşdırıb təqdim etməyə yönəldir. Bu isə gənclərin vətəndaş aktivliyini, mədəni irsə olan məsuliyyət hissini artırır.

Digər tərəfdən, bu məsələnin müasir gənclik şüuruna inteqrasiyası bəzi çətinliklərlə də müşahidə olunur. Gənclər arasında sosial‑media mühitində sürətli məlumat axını və qarşılıqlı təsirlər nəticəsində mövzunun səthi şəkildə qəbul edilməsi riski mövcuddur. Həmçinin, araşdırmalarda göstərilir ki, bu məsələ bəzən “territorial iddia” kimi təqdim olunur və beynəlxalq hüquq, tarixi kontekst kimi müzakirələrdə sadələşdirilmiş yanaşmalara həm müsbət, həm də mənfi səbəb ola bilər. Xüsusilə müzakirələrdə gənclər “bu mənim haqqımdır” yanaşması ilə yanaşsa da, bəzən daha geniş qeyri‑rəsmiləşmiş ideologiyalar çərçivəsində mövzunu qəbul edə bilirlər. Bu isə gənclik şüurunda komplekslik və pluralizm əvəzinə birmənalılığa yol aça bilər.

Bundan əlavə, Qərbi Azərbaycan məsələsinin müasir gənclər üçün əhəmiyyəti və gələcək perspektivləri baxımından da qiymətləndirilməlidir. Gənclər bu məsələni gələcək diaspor fəaliyyəti, beynəlxalq təşkilatlarda təmsilçilik, sosial media kampaniyaları və tədqiqatlarla əlaqələndirirlər. Bu da göstərir ki, Qərbi Azərbaycan məsələsi passiv yaddaş funksiyasından çıxaraq aktiv və strateji bir məsələ halına gəlməkdədir. Eyni zamanda, bu prosesdə gənclər üçün yeni imkanlar– liderlik, təşkilati təcrübə, millətlərarası diskursda iştirak yaradır.

Yekun olaraq, Qərbi Azərbaycan məsələsi müasir Azərbaycan gəncliyinin şüurunda həm milli‑mədəni, həm də sosial‑fəaliyyət baxımından önəmli yer tutur. Bu məsələ gəncləri tarix, kimlik və fəaliyyət məsələlərinə cəlb edir və onları yalnız vaxtın keçmişinə bağlı izlər kimi deyil, gələcəyə yönəlik fəaliyyət subyektinə çevirir. Lakin bu prosesin səmərəli olması üçün gənclər arasında mövzunun dərin şəkildə öyrənilməsi, plural müzakirələrin aparılması və səthi təqdimatların önlənməsi vacibdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.11.2025)

Nigar Xanəliyeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu ilə Azərbaycan Ədəbiyyat Fondunun “Ədəbiyyat və incəsənət” portalında yayımlanan Türk dünyası məşhurları layihəsində bügünkü təqdimat Toğrul bəy barədədir.

Toğrul bəy (Tuğrul bəy, tam adı — Rüknəddin Əbu Talib Məhəmməd Tuğrul bəy ibn Mikail) XI əsrdə Səlcuqilər dövlətinin banilərindən biri, böyük türk sərkərdəsi və dövlət başçısı idi. O, türk və islam tarixində mühüm siyasi və mədəni dönüş nöqtəsinin simvolu kimi qəbul edilir. Toğrul bəyin rəhbərliyi ilə Səlcuqilər yalnız siyasi güc qazanmadılar, həm də türk-islam mədəniyyətinin Yaxın Şərqdə yeni bir mərhələsini başlatdılar.

Toğrul bəyin atası Mikail, Səlcuq nəslinin banisi olan Səlcuq bəyin oğludur. Bu nəsil Oğuz türklərinin Qınıq boyuna mənsub idi. Toğrul bəy təxminən 990–995-ci illərdə anadan olmuş və gənc yaşlarından etibarən atası və əmisi Arslan Yabqu ilə birlikdə Orta Asiyada siyasi fəaliyyətlərdə iştirak etmişdir. Səlcuq tayfaları o dövrdə Xorasan, Mavəraünnəhr və İran ərazilərində köçəri həyat tərzi sürür, lakin tədricən siyasi birlik yaratmaq yolunda addımlar atırdılar.

Toğrul bəyin tarixi səhnəyə çıxışı əsasən 1030-cu illərə təsadüf edir. Əmisi Arslan Yabqunun Qəznəvilər tərəfindən əsir alınmasından sonra Səlcuq tayfalarının rəhbərliyi Toğrul bəy və qardaşı Çağrı bəyin əlinə keçmişdir. Qardaşlar əvvəlcə Xorasanda müstəqil bir siyasi güc kimi formalaşmağa çalışdılar. 1040-cı ildə Dandanakan döyüşündə Toğrul və Çağrı bəylər Qəznəviləri məğlub edərək Səlcuqilər dövlətinin əsasını qoydular. Bu hadisə türk tarixində bir dönüş nöqtəsi kimi qiymətləndirilir, çünki bu qələbə nəticəsində türk tayfaları Orta Asiyadan İran və Mesopotamiya istiqamətində geniş ərazilərə yayıldılar.

Dandanakan qələbəsindən sonra Toğrul bəy dövlətin siyasi idarəçiliyini öz üzərinə götürdü. O, dövlətin mərkəzini Rey şəhərinə köçürərək, burada güclü mərkəzləşmiş idarəetmə sistemi qurdu. Onun dövründə dövlətin sərhədləri Xorasan, İran, Azərbaycan, İraq və Anadolunun bir hissəsini əhatə edirdi. Toğrul bəy həm də islam dünyasında siyasi birliyi bərpa etməyə çalışırdı. O, Abbasilərlə yaxın münasibətlər quraraq, 1055-ci ildə Bağdadı Şiə Büveyhilərin hakimiyyətindən azad etdi və Abbasi xəlifəsi əl-Qaimin himayədarı elan olundu.

Bağdada daxil olarkən xəlifə əl-Qaim Toğrul bəyi “Şərqin və Qərbin hökmdarı” (“Məlikü’l-Məşriq və’l-Məğrib”) titulu ilə təltif etdi. Bu hadisə türk-islam tarixində xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı, çünki həmin andan etibarən türk hökmdarları islam aləminin siyasi qoruyucuları rolunu öz üzərlərinə götürdülər. Toğrul bəyin siyasəti nəticəsində Səlcuqilər təkcə hərbi baxımdan deyil, həm də mədəni və dini baxımdan İslam sivilizasiyasının əsas dayaqlarından birinə çevrildilər.

Toğrul bəyin dövründə dövlətin inzibati sistemi formalaşmağa başladı. Vəzir Nizamülmülk tərəfindən həyata keçirilən islahatlar, iqta sistemi və idarəetmədə türklərlə farsların harmonik əməkdaşlığı bu dövlətin uzunömürlü olmasına şərait yaratdı. Toğrul bəy, həmçinin, elm və mədəniyyətə böyük önəm verirdi. Onun hakimiyyəti dövründə mədrəsələr, kitabxanalar və dini ocaqlar açılmış, Bağdad və Rey kimi şəhərlər intellektual mərkəzlərə çevrilmişdi.

Toğrul bəy 1063-cü ildə Rey şəhərində vəfat etmişdir. Onun ölümü Səlcuqi imperiyası üçün böyük itki idi, lakin o, ardında mərkəzləşmiş, güclü bir türk-islam dövləti buraxmışdı. Hakimiyyətdən sonra taxta qardaşı oğlu Alp Arslan keçdi və Səlcuqi imperiyasını daha da gücləndirdi.

Toğrul bəyin tarixi əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, o, həm türk dövlətçilik ənənəsini islam siyasi sistemi ilə birləşdirmiş, həm də türk xalqlarının mədəni və siyasi nüfuzunu Yaxın Şərqə yaymışdır. O, təkcə sərkərdə deyil, həm də dövlət qurucusu idi.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.11.2025)