Yeganə Xanlarova,

Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru. “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

Mən bu məqaləni haqq dünyasına qovuşmuş, daim hörmətlə andığım, elm-bilik-həyat dərsi öyrədən elmi rəhbərim, müəllimim, ədəbiyyatşünas, filologiya elmləri doktoru, professor Tofiq Hüseynoğlunun əziz xatirəsinə həsr edirəm

Bolqarıstanlı türk şairi Məfkurə Mollova şeirlərinin birində deyir ki, səni insan adam elədiyi üçün əvvəl müəlliminin qarşısında diz çök, sonra ata-ananın. Müəllimlik gərəkli, müqəddəs, həmçinin də çətin peşədir. Bu müqəddəs yolda tələbələrinin şüur və təfəkkürünə işıq salmaq, onları vətənpərvər yetişdirmək, dünyagörüşlü böyütməkdi müəllim olmaq. 

Tofiq Hüseynoğlu Bakı Dövlət Universiteti filologiya fakültəsində mənim bakalavr və magistratura təhsil pillələrimdə çox hörmət etdiyim müəllimlərimdən biri, həmçinin BDU doktorantura təhsil illərimdə elmi rəhbərim olmuşdu. 82 illik ömür yolunun 60 ilini filologiya sahəsində iz qoymuş, tədqiqat aparmış hörmətli ədəbiyyatşünasın elm payından bəhrələnmək səhrada su tapmaq kimi böyük şans imiş. Çünki dahilər təkrar doğulmur. Əgər onun müəllimlik illərində təhsil almaq nəsibim olubsa, demək, şanslı insanların sırasındayam.

Doktorantura təhsil illərimdə mənə daim doğru elmi istiqamət vermiş, daim əzmə, çalışqanlığa, araşdırmalar aparmağa sövq etmişdi. Nəticədə 3 illik əyani müddətdən daha tez 27 yaşımda müdafiə edərək filologiya üzrə fəlsəfə doktoru elmi adını aldım. Bu uğuruma görə Tofiq müəllimə - böyük alimə minnətdarlıq borcum və rəhmətim sonsuz olacaqdır.

Bu ifadə pafoslu səslənməsin. Onu bir balaca yaxından tanıyan və ya bir dəfə də olsa çıxışını, ədəbi söhbətini, mühazirəsini eşidən hər kəs mənim fikrimi doğru, səmimi qəbul edər. Bu müdrik şəxsiyyətin ensklopedik, fenomenal yaddaşına heyran idim. Dərs prosesində anidən soruşulan istənilən sualımıza çox müfəssəl, dolğun, elmi cavablar verməsi tələbələr tərəfindən maraqla qarşılanardı. Özünəxas bir üslubunu da hiss etmişdim. İzahının sonunda bizim daha ətraflı bilik əldə etməyimiz üçün sadaladığı monoqrafiyaların adları ilə bərabər suallarımıza cavab tapa biləcəyimiz səhifələri də vurğulayardı. Bu kimi nüanslarla iti yaddaşına təəccüb etməmək mümkün deyildi. Filologiya sahəsindəki bütün kitablar, monoqrafiyalar, məqalələr, əsərlərdən tutmuş, ən kiçik həcmli tezislərə, çoxlarının diqqətindən yayınan ən xırda şeir parçasına kimi xəbəri vardı. Tofiq müəllimin bu xüsusiyyətini tələbə yoldaşlarımızla öz aramızda danışıb müəllimimizin elminə, biliyinə həsəd aparardıq.

Müəllimim gözünə eynək taxıb, qeydlər etmək üçün əlinə sadə karandaş götürüb iş saatlarının bekar vaxtlarında daim mütaliə edən obrazda gözlərim qarşısında canlanır. Çünki müşahidə edənlər təsdiq edə bilər ki, mütəmadi mütaliə edərdi. Başa düşmək olurdu ki, bu onda artıq vərdişə çevrilmişdi.

Tofiq Hüseynov 1938-ci il aprelin 21-də Ağstafa rayonunun Bəyazatlı (indiki Yuxarı Göyçəli) kəndində anadan olmuşdur. Ağstafa şəhər dəmir yol məktəbi, Göyçəli və Həsənsu kəndlərində orta təhsil almışdı.

1956-1961-ci illərdə Bakı Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsinin Azərbaycan dili və ədəbiyyatı ixtisasını bitirmişdi. “Yusif Vəzir Çəmənzəminlinin yaradıcılığında tarixilik və “Qan içində” romanı” mövzusunda namizədlik (1975), “Yusif Vəzir Çəmənzəminlinin həyat və yaradıcılığı” mövzusunda doktorluq (1990) dissertasiyasını müdafiə etmişdi.

Azərbaycan ədəbiyyatının ən aktual mövzularında yazdığı elmi məqalə və tezisləri daim maraq doğurmuşdu. “Tarixi roman ustası”, “Yusif Vəzir Çəmənzəminli”, “Ədəbiyyatla yaşayıram”, “Söz-tarixin yuvası”, “Qurban Səid, mübahisələr, həqiqətlər” və s. kitabları filologiya elmləri sahəsində ən güclü tədqiqatlardan sayılır. Uzun illər Azərbaycanın  görkəmli elm və ədəbiyyat xadimləri - Bəxtiyar Vahabzadə, Gülhüseyn Hüseynoğlu, Abbas Zamanov, Fəridə Vəzirova, Cəlal Abdullayev, Təhsin Mütəllimov, Abdulla Abasov, Qara Namazov, İfrat Əliyeva, Almaz Məmmədova, Vaqif Sultanlı və d. mənsub olduğu ədəbi mühitdə, Bakı Dövlət Universitetinin Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi kafedrasında çalışmışdır.

Azərbaycan filologiyasında ən aktual və problemli mövzularda araşdırmalar aparan alim idi. Uzun illər “Əli və Nino problemi”nə dair araşdırmaları ilə mətbuatda elmi məqalələri ilə ədəbi tənqidin diqqətini çəkərdi. Elmi arqumentləri tutarlı idi.

Davranışı, alicənablığı, mədəniyyəti, nəzakəti, nitqi, öyrətmə üsulu biz tələbələrinə yaxşı bir örnək idi. Mən müəllimimin ömrünün qocaman illərində onunla eyni - Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi kafedrasında birlikdə əməkdaşlıq etməklə iş sahəsində də ondan xeyli təcrübə qazana bilmişdim. Həmişə bildirərdi ki, universitetin ənənələrinindən biri də Vətənimizə, elmimizə layiqli vətəndaş olmaqdır. Çünki özü də əsl vətəndaş ziyalı, vətənə-torpağa bağlı professor idi.

Bütün tələbələrinə qayğıkeş münasibət nümayiş etdirərdi. Bizə də gələcək yollarda bu cür müəllim olmağı məsləhət bilmişdi. Elmi biliyi nə qədər çox olsa da, o qədər də sadə idi. Təvazökarlığı xüsusi diqqət çəkirdi. Uşaq kimi məsum, saf, təmiz idi. Çox da üzdə görünməyi sevməzdi. Qayğılı bir siması diqqətdən qaçmazdı.

Heç unutmaram. Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsi adını almaq üçün diplomum səbəbsiz gecikdirilirdi. Tofiq müəllim o ərəfələrdə səhhətindən dolayı Moskva şəhərinə getmişdi. Ömrünün son günlərində Moskvadan zəng edib diplomumu almağımla bağlı soruşdu. Verdiyim “xeyr, hələ bir xəbər yoxdur” cavabı onu da məyus etdi. Günün birində də iş kollektivimizlə birlikdə onun dünyadan köçməsi xəbərini eşidib sarsıldıq. Tofiq müəllim əbədiyyətə, haqq dünyasına qovuşmuşdu.

Günlər ayları əvəz edirdi. Bir gün yuxuda gördüm ki, Tofiq müəllim mənə deyir: “Qızım, diplomun hazırdı, niyə gedib maraqlanmırsan?”. Səhər yuxudan oyanandan bəri bu yuxu barədə düşünürdüm ki, telefonuma bir zəng gəldi: “Salam. Siz, Yeganə Xanlarova filologiya üzrə fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsi diplomunuzu təhvil almaq üçün Ali Attestasiya Komissiyasına yaxınlaşa bilərsiniz!”. Bilmirdim bu xəbərə sevinim, yoxsa Tofiq müəllimin göy üzündən mənim yuxularıma göndərdiyi mesaja təəccüb edim. Və beləcə bir daha müəllimimin həm müqəddəs bəndə, tərtəmiz şəxsiyyət olduğuna əmin oldum.

Deyirlər, yaradıcı şəxslərin kapriz tərəfləri olur. Həmçinin Tofiq müəllimi bu cəhətinə görə xatırlayarkən üzümdə xəfif bir təbəssüm yaranır. Doktorantura təhsilimdə tapşırıq verdiyi məqaləni dediyi vaxtda yazıb aparmayanda əsl pedaqoq kimi davranar, ağayana tərzdə sözünü elə bildirərdi ki, evə çatan kimi bütün kitabları qarşıma töküb səhər işıqlanana qədər həvəslə tapşırığa əməl etməklə özümü doğrultmağa çalışırdım. Heç yadımdan çıxmaz. Günlərin bir günü, mən BDU oxu zalından, Tofiq müəllim isə mühazirə dərsindən çıxıb evə gedirdik. Təsadüfən filologiya fakültəsinin yerləşdiyi 1 saylı korpusun çıxışında rastlaşdıq. Avtobus dayanacağına qədər yol yoldaşı olacaqdıq. Dissertasiyam, oxuduğum kitablar barədə xəbər aldı, öz tövsiyələrini deyə-deyə yolumuza davam edirdik. Narın yağış yağırdı. Qəflətən yadıma düşdü ki, səhər universitetə gələndə kitabxanaçıya bir neçə kitabın siyahısını verib arxayın şəkildə yığmağı xahiş etmişdim. Kitabxanaçı özü də kitabları günün sonunda götürməyimi söyləmişdi. Bu etimada məsuliyyətsizlik etmək olmazdı. Gedib götürmək lazım idi. Tofiq müəllimə fikrimi deyib geri qayıtmağa məcbur oldum. O, dissertasiyamla bağlı hansı kitabları oxumağımı bilmək üçün, “mən universitetin həyətində gözləyirəm, kitabları götür, dayanacağa çatana qədər baxaram, uyğun olmayanları geri təhvil verərsən” - demişdi. Mən isə əgər yağış güclənsə, qocaman müəllimimin yağışda islanmaması üçün getməyini təklif edib iti addımlarla geri qayıtdım. Cəld pilləkənləri qalxıb kitabxanaya daxil oldum. Kitablar hazır yığılmışdı. Bu arada qeyd edim ki, universitet kitabxanaçılarının zəhməti danılmazdır. Siyahıdakı kitablardan yalnız biri yox idi. Kitabxanaçı həmin kitabı tapmaq üçün yenidən geri qayıtdı. Kitabxananın pəncərəsinə tərəf baxıb yağışın get-gedə gücləndiyini görüb özümü əmin etdim ki, Tofiq müəllim getmiş olar. Arxayın şəkildə kitabları götürüb tələsmədən pilləkənləri düşür, yağışın bir qədər səngiməsi üçün ləngiyir, sanki bununla da vaxtı yubadırdım ki, evə islanmadan gedə bilim. Nəhayət, təxminən 10-15 dəqiqə sonra mən geri qayıtdım. Tofiq müəllimi universitetin həyətində yağışın altında görüb həm məəttəl qaldım, həm də pərt oldum. Tofiq müəllimin insani həssasiyyəti, tələbələrinə ciddiyyəti vardı. Ona görə də gözləyibmiş. Yağış güclənmişdi. Buna baxmayaraq gözləmişdi. Qorxdum ki, xəstələnər. “Əgər yağış güclənərsə gedə, seçdiyim kitablara sabah baxa bilərsiniz” demək, mənəvi qayğımı bildirmək istəyəndə, sözümü kəsdi və dedi: “Qızım, mən söz vermişdim ki, kitabları götürüb qayıdana kimi burda gözləyib onlara baxacağam”. Tofiq müəllimin şəxsiyyətindəki ucalığa, mənəviyyatındakı bütövlüyə hər dəfəsində olduğu kimi, bir daha şahid oldum. Gülümsəyib dedim:

-  Bu hadisəylə bağlı məqalə yazacağam.

O isə: - Söz ver ki, indi deyil, mən bu dünyadan köçdükdən sonra məqaləni yazacaqsan, - demişdi.

Tofiq müəllimin mənəviyyat dünyasında yalnız yaxşı, müsbət keyfiyyətləri gördük: söz verib əməl etmək, tələbələrə şəxsiyyət kimi davranmaq, dünya malına gözünün ucuyla baxmamaq, dürüstlük, saflıq, ziyalılıq... Bir sözlə, müəllimimi insan və alim kimi yüksək səviyyədə dəyərləndirib, daim müşahidə edər və pedaqoqluğundan, ən əsası insanlıq payından nəsə öyrənməyi özümə qazanc bilərdim. Və mən bu geniş qəlbli, Azərbaycan ədəbiyyatının bir hissəsinə öz elmi möhürünü vuran, öz elmi töhfəsini verən bir müdrik şəxsiyyətin bu dünyadakı yaşam kodunu belə başa düşdüm: Allahın bəxş etdiyi ömür möhlətində insan bacardığı yerə qədər yaxşılıq etməyi bacarmalıdır. Çünki Tofiq müəllim özü belə idi: humanist, insanpərvər. Tez-tez deyərdi: “Dünya fanidir, çalışıb yaxşılıq etmək lazımdır”.

Yaxşılıqlarınız sizə savab yazılsın, ruhunuz şad olsun, ey hörmətli müəllimim!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.01.2026)

Fatimə Məmmədova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bəzən sahibi çox əziz, dəyərli, amma özü anlaşılmayan bir yazı oxuyursan və anlayırsan ki, o yazı sadəcə boşluğa düşən birinin sözlərindən ibarət deyil. Orda cümlələr yox, hisslər danışır. Bu gün elə bir yazıya rast gəldim. “Unuduruq, unuduluruq”, – deyirdi. “Bəzən insanlar "həmişə xatırlayacam" deyir, amma artıq unudublar”. Daha sonra isə belə bir fikir vardı: “İnsanlarla yalnız ehtiyacımız olduğu üçün danışırıq, sonra araya soyuqluq girir”. Oxuyanda bir anlıq dayandım. Çünki o cümlələrdə tanış bir ağrı vardı. Tanış bir məsafə.

Və öz-özümə sual verdim: bəs, bizim aramıza niyə soyuqluq girmişdi?

Bu sual adətən səsləndirilmir. Çünki insanlar nəticəni danışmağı sevir, səbəbi yox. “Soyudu”, “uzaqlaşdıq”, “yollar ayrıldı”,- bunlar rahat cümlelərdir. Amma heç kim demir ki, bu məsafəni kim yaratdı, hansı anda susmaq danışmaqdan ağır gəldi.

Bəzən düşünürəm: görəsən, o yazını yazan insan bu sualı heç özünə veribmi? Yoxsa hər şeyi zamanın, həyatın, məşğulluğun üzərinə atmaq daha asandır?

Axı insan öz səhvini görməkdənsə, unudulduğunu düşünməyi üstün tutur.

Əslində, soyuqluq birdən yaranmır. O, xırda şeylərdən başlayır: vaxtında verilməyən cavablardan, yarımçıq qalan söhbətlərdən, “sonra danışarıq” deyib heç vaxt danışılmayan cümlələrdən. Bir gün baxırsan ki, artıq danışmağa söz qalmayıb, sadəcə susmaq qalıb.

İnsanlar bəzən deyir ki, “mən heç nə etmədim”. Amma etməmək də bir davranışdır. Susmaq da seçimdir. Geri çəkilmək də qarşı tərəfi tək buraxmaqdır. Və ən böyük səhvlər çox vaxt səssiz şəkildə edilir.

Ən ağrılı tərəfi isə budur: insanlar çox vaxt başqasının unutduğunu düşünür, amma öz unutduqlarını, geri çəkməyə çalışdıqlarını xatırlamırlar. Verdikləri vədləri, qorunmayan münasibətləri, vaxtında deyilməyən sözləri,   ən əsası vəfanı  unudurlar.

Bəlkə də məsələ unutmamaqdır.

Bəlkə də “unutdum” demək daha asandır.Çünki elə olur ki,  insan unutmur- sadəcə unutmuş kimi davranır.

Xatırlamaq ağır gəldiyi üçün, incitməmək üçün, ya da yenidən eyni səssizliyə qayıtmamaq üçün…

Bəlkə mən də unutmamışam. Sadəcə xatırlamağı özümə qadağan etmişəm? Çünki hər xatırlayış bir sual doğurur: niyə belə oldu? Niyə?

Və bu sualın cavabı hər kəsin üzləşmək istədiyi cavab deyil. Üzləşərkən üzüldüyü cavabdır.

Bəzən belə bir yazını oxuyanda anlayırsan ki, o yazı tək sənin deyil, onun bütün unudulduqlarının hekayəsidir. Sadəcə onu yazan insan hələ də öz rolunu görməyə hazır deyil.

Və bəlkə də ən böyük məsələ unudulmaq yox, niyə susduğunu etiraf etməməkdir. Çünki unutmaq asan deyil.

Unutmaq da ayrılıqdı...

 (Elbariz Məmmədli)

Taleyimə tən bilirdim mən səni,

Həsrət hardan gəlib çıxdı, əzizim?

Aylar-illər öz ömrünü yaşadı,

Səni yıxdı, məni yıxdı, əzizim.

Meydan bilib gəldi, gəzdi sinəmi,

Xoş duyğudan qəmə çözdü sinəmi,

Uzaqlığın elə üzdü sinəmi,

Ürəyimi nər tək sıxdı, əzizim.

Könül istər, ötənlərə yol ala,

Nə ürəkdə dərdə baxa, nə xala,

Baxıram ki, uçulubdu o qala,

İz zülmətdi, yol qırıqdı, əzizim.

İndi qəmin yedəyində əsirik,

Xəyallarda dəli kimi gəzirik,

Gendən genə yaşamaqdan bezirik,

Dərdə nə var, solan ruhdu, əzizim.

Hər gün min yol səni ansam, doymaram,

Sevdan üçün alovlansam, doymaram,

Ürəyimi unutmağa qoymaram,

Unutmaq da ayrılıqdı, əzizim.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.01.2026)

Aynur İsmayılova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

İnsan səssizliyin içində yuxuya dalar, bəzən isə yuxudan oyanar. Səssizlik bəzən qorxu gətirər, bəzən isə hüzur. O bəzən səsdir, bəzən isə səssiz.

Anladım ki, arzusunda olduğumuz səssizlik bəzən əl çatmayan günahların kilidini açır. Çoxdandır bir yerlərdə ilişib qalan qığılcımları yenidən alovlandırır. Bəzən də daha böyük alovun qarşısını ala bilir.

Hər halda bu nəsnə özündə bir yox, daha çox şey daşıyır və özlüyündə həm kədər, həm də sevinc bəxş edə bilər. Çünki hər sükut dağıtmaq üçün deyil, bəzən toparlamaq üçündür.

Səssizliyin içində insan ya özünü itirir, ya da tapır. Bəlkə də səssizliyi bu qədər ağır edən onun həqiqəti əks etdirməsidir. Çünki o, yalanı sevmir; kim olduğumuza qərar verdiyimiz andır.

Səssizliyin içində bütün xatirələr oyanır. Açılan hər qapı keçmişindən, olduğun andan və gələcəyindən xəbər verir. İnsan ilk dəfə özünü görür, öz səsini eşidir.

Bu səssizlik bir az qorxu, bir az da ümid daşıyır. Və sonda insan səssizliyin içindən necə çıxırsa, elə də davam edir həyatına.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.01.2026)

Heyran Zöhrabova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Növbəti ekspress-sorğudayıq. Sualımız belədir: “Ən çox kim olmağı sevirik?”

Həyatımız boyu müxtəlif kimliklərə bürünürük. Kimi üçün valideyn – ata və ya ana, kimi üçün bacı və qardaş, kimi üçün həyat yoldaşı, kimi üçün övlad, kimi üçün dost, kimi üçün isə tanış oluruq. Bir çox kimliyimiz olur: yazıçı, müəllim (peşə kimliyi), oxucu, rəhbər, işçi, tələbə. Amma bəs özümüz ən çox kim olmağı sevirik?

Harun Soltanov:

Əcəb sualdır. Mən yəqin ki, deyəsən, həlledici olmağı sevirəm. Bir mühəndis tərəfim var, bir də yazan tərəfim. Mühəndis tərəfim parçalayıb sökür, sonra təmir edir, yazan tərəfim isə onlara bir məna verir. Necə ki, bir il əvvəl "özümü təmir edə bilmirəm" deyə bir yazıda bundan bəhs etmişdim. Amma nəticə etibarı ilə, hər iki halda mən nəyisə həll edirəm.

Bəlkə də, "vətənpərvər" olmaq bir problemin həllidir.

Qorumaq, öyrənmək, yararlı olmaq. "Yazıçı" olmaq isə başqa bir problemin həllidir. İçimdəki o qarmaqrışıq şeyləri sözlərə tökmək, kimisiylə "dost" olmaq   tənhalığın həllidir.

Bilmirəm, bəlkə də bunlar mənim mövcud olmağımı mənə sübut edən şeylərdir. Axı nəfəs almaq yaşamaq demək deyil.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.01.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Azərbaycanda klarnet adlı çalğı alətinin adı həmişə Vəli Qədimovun adı ilə qoşa çəkilir. O, bu aləti milliləşdirib, ona milli ruh, ecazkar notlar gətirib.

Əslən Balaxanıdan olan Vəli Qədimov 1940-cı il yanvarın 12-də Bakının Çəmbərəkənd deyilən ərazisilə Dağlı məhəlləsinin qovuşduğu məkanda toylarda şıdırğı rəqslərin oynanıldığı yerdə, nəfəs alətləri ifaçısı Nurbala kişinin ailəsində dünyaya göz açıb.

Təhsilini 69 nömrəli məktəbdə alıb. Uşaq yaşlarından klarnet çalmağa başlayan Vəli 14 yaşında artıq tibb işçilərinin mədəniyyət evində Zeynəb Xanlarova ilə birlikdə özfəaliyyət kollektivində iştirak etməyə başlayıb.

İki ildən sonra, 1956-cı ildə Vəli Qədimovun istedadlı çalğıçı olmasını nəzərə alan məşhur müğənni Sürəyya Qacar onu Müslüm Maqomayev adına Filarmoniyanın ansamblına dəvət edir.

1970-ci ildə o, Baba Salahovun, 1983-cü ildə xalq artisti Zeynəb Xanlarovanın ansamblında aparıcı solist yerini tutub. Onun ifasında Azərbaycan musiqisi dünyanın bütün qitələrində səslənib və sürəkli alqışlarla qarşılanıb.

Vəli Qədimova 1987-ci ildə Azərbaycanın əməkdar artisti, 2000-ci ildə Azərbaycanın xalq artisti fəxri adları verilib.

Qəribəlikləri də olub. Mahir qarmon ifaçısı Avtandil İsrafilov xatırlayır: "Xaricdə konsertlərarası istirahət vaxtı Atlantik okeanında çimərkən Vəli tramplindən suya tullanıb, yox olub, dostlarını əməlli-başlı həyəcanlaşdırıb.  Yalnı, bir müddət sonra 70–80 metr aralıda başını sudan çıxarıb üzə-üzə geri qayıdanda hamı dərindən nəfəs alaraq “Allaha şükür” deyib. Klarnetin ən yuxarı notunda çala bilən sənətkarı okeanın dərinliyi də batıra bilməyib.”

2008-ci ilin avqust ayında Vəli Qədimovun səhhəti qəflətən pisləşib və sənətkar iflic olub. Ömrünün son bir neçə ilini yataqda keçirib.

Uzun sürən xəstəlikdən sonra 2009-cu il aprelin 15-də axşam saatlarında 68 yaşında dünyasını dəyişən Azərbaycanın xalq artisti, prezident təqaüdçüsü, mahir klarnet ifaçısı Vəli Qədimov 16 aprel tarixində Balaxanı qəbiristanlığında əzizlərinin yanında dəfn olunub. Vida mərasimi onun yaşadığı evdə keçirilib.

Allah rəhmət eləsin!

Lent yazıları

- Saksofonda Vəli Qədimov — Gecələr - musiqi: Şəmsi Kərimov

- Klarnetdə Vəli Qədimov — Çahargah

- Klarnetdə Vəli Qədimov və qarmonda Aftandil İsrafilov — Bayatı Şiraz

- Klarnetdə Vəli Qədimov və qarmonda Aftandil İsrafilov — Nazilə rəqsi

- Klarnetdə Vəli Qədimov və qarmonda Leyla Şabanova — Xoşbəxtlik rəqsi

- Klarnetdə Vəli Qədimov — Azərbaycan musiqilərindən popurri

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.01.2026)

Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və İncəsənət"

Vətənə açılan yol

Azərbaycanın müstəqillik tarixində elə talelər var ki, onlar yalnız bir insanın deyil, bütöv bir xalqın yaddaşını ifadə edir. Birinci Qarabağ müharibəsində itkin düşmüş şəhid Ramiz Lətifov bu talelərdən biridir. Onun adı illərdir həm ağrı ilə, həm də qürurla çəkilir.

Ramiz Lətifov Vətən sevgisi ilə böyüyən, torpağın dəyərini anlayan gənclərdən idi. O, sakit bir həyat sürə, arzularını davam etdirə bilərdi. Lakin Qarabağda baş verən hadisələr onu seçim qarşısında qoydu. Bu seçim şəxsi həyatla Vətən borcu arasında idi. Ramiz tərəddüd etmədən Vətəni seçdi.

Müharibənin içində bir ad

Birinci Qarabağ müharibəsinin ən ağır dövrlərində Ramiz Lətifov Azərbaycan ordusunun əsgəri kimi döyüşlərdə iştirak etdi. Cəbhə xəttində hər gün ölümün kölgəsi dolaşırdı. Lakin bu qorxu gənc əsgərlərin iradəsini sındıra bilmirdi.

Füzuli istiqamətində gedən döyüşlər zamanı Ramiz Lətifov itkin düşdü. Həmin gündən etibarən onun taleyi haqqında dəqiq məlumat əldə olunmadı. O, döyüş meydanında yoxa çıxdı, lakin xalqın yaddaşından silinmədi.

İtkin şəhid olmağın ağrısı

İtkin şəhid anlayışı Azərbaycan cəmiyyətinin ən ağır yaralarından biridir. Bu, ailələr üçün nə yasdır, nə də qovuşma — bu, bitməyən gözləntidir. Ramiz Lətifovun ailəsi də illərdir bu gözlənti ilə yaşayır. Hər xəbər, hər ümid işartısı onların qəlbində yeni bir sual doğurur.

Lakin bu gözlənti ümidsizlik deyil. Bu, şəhidə olan inamın, Vətən uğrunda gedən yolun yarımçıq qalmadığına olan inancın göstəricisidir. Çünki Ramiz Lətifov itkin düşsə də, Vətən yolunda itmədi.

Tapılmayan məzar, Əbədi ad

Bu gün azad edilmiş torpaqlara baxanda, həmin torpaqların hər qarışında Ramiz Lətifov kimi igidlərin haqqı olduğunu anlayırıq. Onun məzarı bilinməyə bilər, amma adı Azərbaycan tarixində yaşayır.

Ramiz Lətifovun həyatı yarımçıq qaldı, lakin şəhidliyi tamamlandı. O, itkin düşməklə unudulmadı, əksinə, itkin şəhidlərimizin rəmzinə çevrildi. Onun taleyi bizə bir daha xatırladır ki, Vətən yalnız qələbələrlə deyil, adsız, məzarsız, lakin uca şəhidliklə qorunur.

Xatırlanmaq borcu

Ramiz Lətifovun adı yaşadıqca, itkinlik sadəcə bir termin olaraq qalacaq. Onun şəhidliyi isə nəsildən-nəslə ötürülən mənəvi dəyər olacaq. Çünki Vətən üçün itənlər heç vaxt yox olmur — onlar xalqın vicdanında əbədi yaşayır.

Unudulmazlıq

Ramiz Lətifovun taleyi bir insanın yoxluğu ilə ölçülmür. O, Birinci Qarabağ müharibəsinin sükut içində qalan, amma vicdanlarda danışan adlarından biridir. Onun itkinliyi bir ailənin ağrısı olduğu qədər, bir xalqın yaddaş yüküdür. Bu yük ağırdır, lakin şərəflidir.

Bu gün biz Ramiz Lətifovun məzarını tanımaya bilərik, amma onun yolunu tanıyırıq. O yol Vətənə aparan, qürurla başa çatan yoldur. İtkin düşmək onun adını tarixdən silmədi — əksinə, şəhidliyini daha da ucaltdı.

Ramiz Lətifov və onun kimi itkin şəhidlər Azərbaycan xalqının səssizqəhrəmanlarıdır. Onlar tapılmasa da, unudulmayacaq. Çünki Vətən üçün itənlər heç vaxt yox olmur — onlar xalqın yaddaşında, torpağın ruhunda əbədi yaşayır.

Allah bütün şəhidlərimizə rəhmət eləsin.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.01.2026)

Kənan Məmmədli, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Vəkilovlar oçağı Azərbaycan klassik poeziyasına Səməd Vurğun, Azərbaycan mdern poeziyasına Vaqif Səmədoğlu və Azərbaycan nəsrinə Yusif Səmədoğlunu bəxş etməklə Azərbaycan ədəbiyyatını həqiqətən də zənginləşdirib, gözəlləşdirib. Adətən biz bir rayondan, bir şəhərdən çıxmış dahiləri hesablayırıq, burada isə söhbət bir ailədən gedir. Cəmi-cümlətanı bir ailə - ata və iki oğlu.

Ötən 2025-ci ilXalq yazıçısı, kinodramaturq Yusif Səmədoğlunun anadan olmasının 90 illiyi idi, elə yeni ilin ilk günlərində ölkənin kino elitasının bu yubileyi qeyd etməsi, əlbəttə ki. Lap yerinə düşdü.

Yanvarın 9-da Azərbaycan Dövlət Film Fondunda düzənlənən tədbir Yusif Səmədoğlunun 90 illiyinin qeyd edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 4 sentyabr 2025-ci il tarixli Sərəncamına müvafiq olaraq təşkil olunmuşdu, tədbirin başlanğıcında bu zəruri qeydi məxsusi vurğuladılar, çünki dahi şəxsiyyətlərə dövlətin diqqət və qayğısı ən başlıca şərtdir.

Yubiley tədbirini giriş sözü ilə tədbirin aparıcısı, Azərbaycan Dövlət Film Fondunun direktoru, Əməkdar incəsənət xadimi Cəmil Quliyev açaraq, Yusif Səmədoğlunun əsəri əsasında çəkilmiş “Foto-fantaziya” filminin yeganə nüsxəsinin Dövlət Film Fonduna daxil olmasının tarixçəsindən bəhs etdi.

Xalq yazıçısı Natiq Rəsulzadə, Əməkdar incəsənət xadimləri İntiqam Qasımzadə və Ayaz Salayev görkəmli yazıçı haqqında xatirələrini bölüşdülər, onun yaradıcılığını təhlil etdilər.

Sonunda Y.Səmədoğlunun eyniadlı əsəri əsasında çəkilmiş, Dövlət Film Fondunun arxivində qorunub saxlanılan “Foto-fantaziya” filmi ilk dəfə olaraq, geniş ictimaiyyətə təqdim olundu.

1970-ci ildə rus dilində lentə alınmış film Azərbaycan dilində subtitrlərlə nümayiş etdirildi.

Qeyd edək ki, film Əməkdar incəsənət xadimi, kinooperator Şərif Şərifovun kurs işi kimi Ümumittifaq Dövlət Kinematoqrafiya İnstitutunda istehsal olunub. Filmin rejissoru Dövlət mükafatı laureatı Rauf Nağıyevdir.

Əlbəttə ki, mərhum yazıçı barədə indiyədək üzə çıxmayan hər bir fakt, detal böyük maraq doğurur. Elə “Foto-fantaziya” da hədsiz maraq doğurdu.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.01.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

"Marsel Prustun "İtirilmiş zamanın sorağında" romanını ləzzətlə, sevə-sevə oxumuşam. Tomas Mannı, Dostoyevskini sevirəm" deyirdi Gülrux Əlibəyli. O kitabları çox sevirdi. Bu gün onun – bu tanınmış  yazarın anadan olmasının 98-ci ildönümüdür.

12 yanvar 1928-ci ildə Bakı şəhərində müəllim ailəsində dünyaya gəlib. Burada orta məktəbi bitirdikdən sonra 1947–1952-ci illərdə A. A. Jdanov adına Leninqrad Dövlət Universitetində şərqşünaslıq fakültəsini bitirib. Daha sonra 1954–1958-ci illərdə Moskvada Qorki adına Dünya Ədəbiyyatı İnstitutunun aspiranturasını bitirib.

 Bakı Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsində 1947–1952-ci illərdə müəllim kimi çalışıb. Azərbaycan EA Nizami adına Ədəbiyyat və Dil İnstitutunda 1958–1961-ci illərdə kiçik elmi işçi, yenə orada 1961–1962-ci illərdə böyük elmi işçi olaraq işləyib. Eyni zamanda 1962-ci ildə Bakı Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsində baş müəllim olub.

1962–1965-ci illərdə Azərbaycan Mədəniyyət nazirinin müavini, 1965–1971-ci illərdə isə Nizami adına Dil və Ədəbiyyat İnstitutunda baş elmi işçi kimi fəaliyyət göstərib. Həmçinin o, 1971–1974-cü illərdə D. Bünyadzadə adına Xalq Təsərrüfatı İnstitutunda əvvəlc baş müəllim, sonra isə fəlsəfə 1974–1989-cu illərdə fəlsəfə kafedrasının professoru olub.

Habelə G. Əlibəyli bir müddət ədəbi yaradıcılıqla məşğul olub. O, C. Cabbarlı adına "Azərbaycanfilm" kinostudiyasında bədii şuranın, Kinomatoqrafiya ittifaqının, BDU-nin ədəbiyyat nəzəriyyəsi üzrə elmi dərəcə verən ixtisaslaşmış müdafiə şurasının üzvü olub. Gülrux Əlibəyli 2009-cu ildən Slavyan Universitetinin Yaradıcılıq prosesi fakültəsinin professoru olub.

Gülrux Əlibəyli tələbəlik illərindən dövri mətbuatda ədəbi-tənqidi məqalələrlə çıxış edib. İndiyədək 500-dən artıq çox məqalə, esse, ədəbi portret çap etdirdirib. Azərbaycan və keçmiş Sovet ədəbiyyatının nəzəri problemlərinə, estetika və bədiilik məsələlərinə dair əsərlərin, ədəbi-tənqidi məqalələrin müəllifidir.

 İlk ədəbi məqaləsi 1958-ci ildə Moskvda "Ədəbiyyat Məsələləri" jurnalında dərc edilib. O, ədəbiyyat nəzəriyyəsi, eləcə də, kino incəsənəti, teatr, təsviri incəsənət sahəsində çoxsaylı məqalələrin müəllifidir. G. Əlibəyli xeyli sayda beynəlxalq konfransların, elmi simpoziumların, o cümlədən, Beynəlxalq Pen Klubun toplantısının iştirakçısı olub.

Kitabları

1. Düşünən dünyamız (1980)

2. Çırpınan dünyamız (2000)

3. Dəyişən dünyamız (2001)

4. Dağılan dünyamız (2002)

5. Həyat səhifələri (2003)

6. Axtarışlar, kəşflər (1970)

7. Xoşbəxtliyin bir günü (2009)

8. Azərbaycanda mədəni inqilab (1990)

9. Amalya Pənahovanın yaradıclığı (ədəbi portret, 2004)

Ömrünün sonlarında Gülrux Əlibəylinin APA-ya müsahibəsindən:

"Səhhət belədir də, oğlum, mən hələ bilmirəm ki, bu qədər yaşım var. Bu illər nə tez gəlib keçdi. İstəyirəm, yaşım az olsun, yenə yazım, kitablarım çap olunsun."

"Mən yaxşı yaşamışam, nə istəmişəm, eləmişəm, nə istəmişəm, yazmışam. 20 kitabın, 500 essenin müəllifiyəm. 80-ci illərdən etibarən idmanla məşğul olmağa başladım. Evdə qaçırdım, soyuq su ilə müalicə alırdım."

Gülrux Əlibəyli 15 fevral 2016-cı ildə Bakı şəhərində vəfat edib

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.01.2026)