“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Güney Azərbaycan Poeziyası Antologiyası layihəsində Təbriz təmsilçimiz Əli Çağlanın növbəti təqdim etdiyi şair Ərdəbildə yaşayan Həkimə Babakişizadədir.

Həkimə Babakişizadə

Ərdəbil

Qapsamlı ümidsizlik sindromu

Sam yeli kimi əsir içimizə

Lallıq kəndirindən asılır

Qan ağızın dillənməyən dili.

Ümidsizlik hörümçəyi

Hüceyrəmizdə tor toxuyan çağ

İnsanın qalın gönü başlayır öyüd məsləhətinin vərin tutmağa

Həyata bir meyilli var olmaqdan

Qurumlayır ürək evinin qara damın

Tapmacalarda kilkəli qızın saçları.

Qaranlıqlarda batan ümid tozanı

Daşınır işıq əllərilə

Bacadan çəkilən uzun yollara

Allah dərd də verib, dərman da deyib

Möcüzələr yoluna göz tikir bəşər.

Ümid allahdır

Ümidsiz şeytandır deyir.

Başını dişi kimi ağardan analar

Analar!

Analar qorxaq yaşayırlar xəstəlik qoxusunda

Leşi batmış arzuları görən zaman...

Keçdi

Sevgililər əl-ələ verib

Qızımız arzu

Oğlumuz ümid doğulacaq deyib qoşulub qaçan zamanları.

İndi sevgili oğlan ya gözdən düşür,

Ya damdan.

Qızların da qapısı şahsız evin

Bayquş xarabasıdır.

Qızların gömülmüş qızıllığının üstündə

İlan yeyib əfi olan ümidsizlik yatıb

Yalqız bağrında daş yatan kimi.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(24.11.2025)

Xalq yazıçısı, akademik Kamal Abdullanın əsərlərindən seçilmiş bir sıra qranula – cövhər sayıla biləcək məqamları “Ədəbiyyat və incəsənət” oxucularına təqdim edir.

Kamal Abdulla özü seçilmiş bu cövhərlər barədə yazır: “İllərdən bəri yazdığım müxtəlif şeirlərin, esselərin, pyeslərin, hekayə və romanların, publisistik məqalələrin və elmi əsərlərin, verdiyim intervülərin hər birinin içində yer almış və bu gün də öz məzmunu, tutumu, forması ilə diqqətimi çəkən misralar, cümlələr günlərin bir günü sanki dil açıb mənə dedilər ki, bizim bir-birimizdən zaman və məkanca ayrılığımıza son qoy və bizi bir-birimizin yanında yerləşdir. Sən görəcəksən ki, bu zaman biz tamamilə yeni bir cazibədə zühur etmişik. Onlar qeyri-səlis məntiq dili ilə desək, içində olduqları mətnin qranulaları (ilkin vacib hissəcikləri) idi. Qranula, başqa cür ifadə etsək, cümlədən (mətndən) bütün artıq hissələri siləndən sonra yerdə qalan cövhərdir.”

Beləliklə, hər gün Kamal Abdulladan 7 qranula:

1.

“ Məni başqasından gizlətmək çətin,

Sənin hər yerindən görünərəm mən.

 Üzündən, gözündən görünmək asan

Səsindən, sözündən görünmək asan

Sənin kölgəndən də görünərəm mən.”

2.

Ölüm ayağında Beyrək Qazana belə bir xəbər göndərir: “Aruz oğlu Basat gəlmədən, evimi, obamı çapıb talamadan, ağca üzlü halalımı (yəni, Banu çiçəyi) əsir edib aparmadan Qazan özünü mənə yetirsin.”

Bu cümləyə heç vaxt heç kim diqqət yetirməyib. Beyrək və Basat münasibətinin “pərdəarxası” nələrdən danışa bilərmiş?!

3

Mükəmməl əsərləri təxəyyülü olmayanlar üçün yazmaq lazımdır. Təxəyyülü olanlar üçün mükəmməl olmayan əsərlər də yetər.

4.

Şərq nağıllarının əvvəli nəşəli, ortası müəmmalı, axırı isə xoşbəxtliklə doludur. Göydən üç alma hökmən düşür. Bütövlükdə qəmlidir.

5.

Azərbaycan ədəbiyyatından artıq yerləri Okkam ülgücü ilə doğrayıb atsaq, yerdə nə qalar barədə düşünmək belə qorxuludur.

6.

“ Dözən oğlu Alp Rüstəm, sənmisən?!

Dəli Dondar, sənmisən?!

Şirşəmsəddin, Qanturalı, Qarabudaq…

Bəy yigidlər yaşıl-yaşıl, budaq-budaq

Gəlib girdilər uyğuma...

7.

Nitsşe: “Səhra böyüyür.”

Bu, yer üzünü ala biləcək ən böyük təhlükədir.

 Nitsşenin səhrası yaddaşın itməsi deməkdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(24.11.2025)

Azərbaycan Ədəbiyyat Fondunun “Yazıçı” nəşriyyatında Xalq yazıçısı Anarın “2=3+4, yaxud iki ailədə üç Xalq yazıçısı, dörd Xalq şairi” adlı kitabı işıq üzü görüb. Nəfis tərtibatlı, illüstrasiyalı kitab Azərbaycan ədəbiyyatı irsinə böyük töhfələr vermiş iki nəsildən, onlar barədə həqiqətlərdən və onların ədəbi nümunələrindən ibarətdir.

608 səhifəlik bu unikal kitabı tərtib edən Xalq yazıçısı Anar uzun illər ərzində təkcə öz yazdıqlarını yox, qəhrəmanlarının – Səməd Vurğun, Rəsul Rza, Nigar Rəfibəyli, Vaqif Səmədoğlu, Ənvər Məmmədxanlı və Yusif Səmədoğlunun yazdıqlarını eyni ideya-estetik yaradıcılıq məcrasına qoşaraq, onları eyni axında birləşdirərək ən yeni ədəbiyyatın ən milli paradiqması olaraq təqdim edibdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı kitabdan hissələri oxucularına təqdim edir. Anar qəhrəmanlarının ən populyar əsərlərini bir daha yaddaşlarda təzələyir:

ANAR, ŞEİRLƏR

ANARA,

yəni özüm-özümə

Roman yazdı – uzandı,

Pyes yazdı – usandı,

Çıxış etdi – utandı,

Hərdən şeir yazardı.

Bir gün başa düşdü ki,

Şairlik bir azardı, –

Hərdən-birdən tutandı.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(24.11.2025)

Rəqsanə Babayeva,

Beyləqan rayon Mədəniyyət Mərkəzinin rejissoru, “Gənclik” xalq teatrının rəhbəri, yazıçı. “Ədəbiyyat və İncəsənət” üçün

Rənglərin altındakı mədəni yaddaş

Bəzən bir xalçaya baxanda sadəcə toxuculuq sənətinin incəliyini görürük. Rənglər, naxışlar, düyünlər… lakin yüzillər boyunca nəslin-nəslə ötürülmüş gizli bir yazı, sükut içində danışan bir dil də var orada. Azərbaycan və Anadolu xalçaçılığı bu baxımdan həm gözəlliyi, həm də dərin mənası ilə seçilir: hər ilmə bir xatirə, hər simvol bir tarix, hər rəng bir intonasiya kimidir.

Ustadlar bu dili danışırdılar. Onların əlləri ipə toxunduqca bir millətin yaddaşı ilmə-ilmə toxunurdu. Bu gün həmin ustaların bir çoxu aramızda olmasa da, əsərləri hələ də danışır. Sadəcə biz bəzən onları eşitməyə tələsmirik.

Xalça — coğrafiyadan köçməyən sənət

Azərbaycan və Anadolu xalçaçılığı arasında əsrlər boyu təmaslar, paralellər və ünsiyyət olub. Göç yolları, ticarət karvanları, ustadların bir diyardan o birinə keçməsi, toxuculuq məktəblərinin bir-biri ilə rəqabət və əməkdaşlıq içində olması bu sənəti ortaq kültürün simvoluna çevirib.

Qarabağ xalçalarında rast gəlinən bəzi damğalar Anadolunun orta bölgəsində, Konya və Sivas xalçalarında da özünü göstərir. Təbriz ustalarının yaratdığı incə medalyon sistemi Osmanlı saray toxuculuğuna ilham verib. Anadoludakı bəzi qırmızı tonları isə Qafqaz dağlarının kermesi ilə rənglənmiş çeşnilərin davamıdır.

Bu ortaq tarixin içində yalnız gözəllik deyil, həm də bir sükutlu anlaşma var: sənət köçsə də, mahiyyəti köçmür.

Simvolların gizli aləmi

Xalçanı xalça edən yalnız texnika deyil — onun dili, simvol sistemi, mifoloji qatlarıdır.

 “Günəş” və “Həyat ağacı” — yenilənmənin nişanəsi

Günəş motivi həm Anadolu, həm də Azərbaycan xalçalarında qoruyucu ramz sayılır. Həyat ağacı isə insanın öz kökü ilə əlaqəsini xatırladır. Bu simvol çox zaman gənc toxuculara ustadlar tərəfindən “davamlılığı unutmamaq” üçün öyrədilirdi. Nəsli, dili, bu torpağın ruhunu davam etdirmək — ilmələrin içində gizlənmiş ən böyük dərs budur.

“Koçbuynuzu” — gücün sükutlu poetikası

Yeni yetmə oğlanlara toxunan xalçalarda bu simvol çox görünərdi. Bu gün biz onu sadəcə dekorasiya sanırıq, amma əsrlər əvvəl ailənin güc və dayanıqlıq arzusu idi.

“Qazayağı” və “S” naxışı — yolun, ömrün metaforası

Ustadlar deyərdi ki, qazayağı naxışı insanın yolunun açıq olması üçün toxunur. “S” naxışı isə axarlıq, həyat ritmi kimi şərh olunurdu. Bu simvollar Azərbaycanın Quba məktəbi ilə Anadolunun Uşaq məktəbi arasında gözə görünməyən bağlar qurur.

Unudulan ustaların izi

Bu gün bir çox qədim xalça ustalarının adları yalnız kənd yaddaşlarında yaşayır. Onlar heç vaxt ekran qarşısına çıxmadı, müsahibələr vermədi, sənədli filmlərin mövzusu olmadı. Lakin onların əllərindən çıxan xalçalar dünyanın muzey və kolleksiyalarında ən çox axtarılan sənət nümunələrindəndir.

Onlar üçün toxuculuq peşə deyil, niyyət idi.

Bir ailəni dolandırmaqla yanaşı, bir yurdu qorumaq idi.

Bir millətin ruhunu gözəlliklə bükmək idi.

Ustad Afaq xalanın bir sözü yaddaşıma həkk olunub:

“Xalça toxuyan qadın evi deyil, tarixi bəzəyir.”

Onun toxuduğu xalça rəflərdə deyil, zamanın içində yaşayır.

Modern dövrün çağırışı: Gənclərin biganəliyi

Bu gün gənc nəsil ənənəvi toxuculuğa əvvəlki kimi maraq göstərmir. Təbii ki, zaman dəyişir, texnologiya sürətlənir, həyat tərziləri çevrilir. Amma sənətin dərini dərk etmədən keçib getmək də mədəni yaddaşa xələl gətirir.

Xalçaçılıq bu coğrafiyanın vizual arxividir. Onu unutmaq yalnız bir sənəti deyil, həm də simvolik yaddaşımızı zəiflətməkdir. Mədəniyyətin köklərinə sahib çıxmaq isə təkcə nostalji deyil — milli davamlılığın sakit, ancaq güclü ifadəsidir.

Bu da elə o incə sətirlərdən biridir ki, anlayan anlayar.

Sənət yenidən doğulurmu?

Son illərdə həm Azərbaycanda, həm də Türkiyədə xalçaçılığın müasir versiyalarını yaratmağa çalışan gənc dizaynerlər ortaya çıxır. Ənənəvi naxışlar yeni kompozisiyalar və rənglərlə yenidən interpretasiya olunur. Bu, unudulmuş ustaların ruhunu çağıran bir hərəkətdir — vaxtilə onların ilmələrə yüklədiyi hikməti müasir dillə yenidən danışmaq.

Kimi rəssamlar xalça naxışlarını rəqəmsal sənətə daşıyır, kimi moda dizaynerləri onları tekstil məmulatlarında canlandırır, kimi də sənət yönümlü sənədli filmlərdə bu ustadların izinə düşür. Bütün bunlar bir daha göstərir ki, sənət heç vaxt tam itməz — ona qulaq tutacaq kimsə varsa, yenidən danışmağa başlayar.

Sükutla danışan bir irs

Xalça bizim torpağın qəlbi kimidir — görünməz sızıntılarını, sevincini, yaddaşını içində saxlayır. Biz bu gün bir xalçaya baxanda yalnız naxışları görmürük; gözlərimiz o ilmələrin arasından bir xalqın tarixini oxuyur.

Unudulan ustalar isə bu tarixin səssiz qəhrəmanlarıdır.

Onlar bir millətin ən gözəl hekayələrini ipə sarıdı, ilməyə düyünlədi, xalça boyu səpdilər.

Bizə düşən tək şey var: o hekayəni duya bilmək.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(24.11.2025)

Könül, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Tatarıstanın tanınmış şairi, publisisti və filoloq-alimi Lenar Şeyxin “İsti ürək, buzlu yol…” adlı yeni poetik toplusu Bakıda gün üzü görüb. Kitab Dünya Gənc Türk Yazarlar Birliyi (DGTYB) ilə Regional Hüquqi və İqtisadi Maarifləndirmə İctimai Birliyinin (RHİMİB) birgə layihəsi əsasında nəşr olunub.

Bu nəşr Lenar Şeyxin Azərbaycanda çıxan ilk kitabıdır və çağdaş tatar poeziyasının ruhunu, lirizmini, milli yaddaşını oxuculara təqdim edir. Topluda sevgi, gənclik duyğuları, özləm, vətəndaş səsi, həmçinin Türk dünyasının ortaq ağrıları və ümidləri poetik dillə ifadə olunur.

“NC Poliqraf”da çıxan kitabın layihə rəhbəri, redaktoru və önsöz yazarı Əkbər Qoşalı, layihənin məsləhətçiləri İsmət Orucəliyev və Arzu Bağırova, rəyçisi İntiqam Yaşar, koordinatoru Nilufər Lətif Abbasdır.

Şeirləri dilimizə tatarca və ruscadan Afaq Şıxlı və Əhməd Şəfəqli uyğunlaşdırıb; illüstrasiyaları isə tatar rəssamı Rüstəm Həbibullin çəkib.

“Şairin misralarında həm gənclik duyğuları, həm millət sevgisi, həm də yaşamın dərin fəlsəfəsi boylanır. O, oxu­cunu saf məhəbbət dünyasına da aparır, tarix və yaddaş yükünü bölüşməyə də çağırır. Hər şeir bir iz buraxır – kiminin qəlbində ümid, kiminin gözündə nur, kiminin yad­daşında özləm...

DGTYB ilə RHİMİB-nin or­taq işi olan bu kitabın gün üzü görməsi bizim üçün sadəcə bir dəstək aktı deyil, həm də mənəvi borc kimi xarakterizə oluna bilər. Çünki sevgi ilə yazılan misralar gələcək nə­sillərin ruhuna işıq saçır, dilimizin və mədəniyyətimizin gücünü yaşadır”. – RHİMİB sədri Arzu Bağırova kitaba yazdığı “sevgi dolu hissələrin gümüş ilməsi” adlı ürək sözündə belə vurğulayır.

“Lenar Şeyxin poetik dünyasında bir leytmotiv də var: insanın insana ehtiyacı! “Bir isti söz…” şeirində şairin könül istəyi təkcə sevginin yox, həm də insan mü­nasibətlərinin mahiyyətinə çevrilir. “Soyuqdan da soyuq buzu əridəcək isti bir söz…” – istəyi həm şəxsi, həm də ictimai mühitin diləyi olsa gərək...

“İsti ürək, buzlu yol...” kitabı, oxucunu həm anların içinə aparır, həm də onları anıya çevirir. Bu şeirlər oxunanda bir tərəfdən şəxsi duyğularla isinir, digər tərəfdən millətin bütöv taleyinə qovuşursan.

Lenar Şeyx – tatar poeziyasının yeni nəsil səsi – bu ki­tabda həm öz gəncliyini, yaşantılarını, sabahını, həm də ulusunun səsini, nəfəsini ifadə etməyə çalışır. Onun mis­ralarında sevgiyə susamış könül də dilə gəlir, tarixə həssas vicdan da danışır.

Əminik ki, bu kitabı vərəqləyən hər kəs öz “an”ını və öz “anı”sını tapacaqdır”. – Bunlar isə Əkbər Qoşalının önsözündəki vurğulardır.

Topludakı şeirlər içində “Dan qızına”, “Bir isti söz…”, “Oyan, tatar!..”, “Ey Krım!”, “Təkər”, “Göy yasəmən”, “Qara yorğa at verin…”, “Payız” kimi örnəklər özəlliklə diqqət çəkir. Kitab həm gənclik romantizmini, həm milli özünüdərk çağırışlarını, həm də insan ruhunun incəliklərini poetik şəkildə birləşdirir.

Nəşr həm Azərbaycan–Tatarıstan ədəbi bağlarına, həm də ümumtürk mədəni inteqrasiyasına daha bir uğurlu töhfədir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(24.11.2025)

Афаг Шихлы,

Поэт, переводчик, публицист, член Союзов писателей Азербайджана, России и Евразии

Сила языка, культуры и литературы нации напрямую связана с объемом и качеством переводной литературы. Нация становится обладательницей могущественной культуры и литературы благодаря тому, что переводит духовные и культурные достижения других народов на родной язык, обогащаясь их опытом.

Язык, на который переводится мировая культура и литература, и литература, обогащенная этими переводами, вливаются в мировой язык и мировую литературу. Другими словами, каждый язык, переводящий мировую литературу, создает духовный мост литературных связей и сам обогащается таким образом.

Каждый перевод — словно новорожденная жизнь: он вдохновляется оригиналом, но у него свое дыхание, своя судьба.
Художественный перевод как вид литературного творчества — это воплощение произведения, созданного на одном языке, на другом. Этот процесс — не просто перевод слов, но и перенос мысли, чувства, ритма, художественного дыхания автора на родной язык, представление его искренне и живо. Художественный перевод расширяет выразительные возможности родного языка, обогащает его, а иногда открывает широкие возможности для создания и совершенствования новых стилей в поэзии, прозе и драматургии.
Художественный перевод — главный помощник человечества в постижении мира, расширении коллективной памяти человечества, исчезновении барьеров и границ.

Я занимаюсь переводами более пятнадцати лет. Это дает мне возможность общаться в мире литературы с такими же, как я, — с людьми, думающими так же, близкими по духу, единомышленниками. Благодаря переводам я живу среди словарей и книг. Я постоянно нахожусь в поиске между изящным, тонким, богатым литературным языком и бытовой лексикой. Они дают мне возможность встречаться с умными и талантливыми людьми, живущими в разных уголках мира, разговаривать с ними, думать как они, заставлять их думать как мы. Переводя, я словно не чужое произведение перевожу, а свое пишу. Я люблю их как плод своего труда.

Книга «Звездный дождь», которую мы представляем нашим читателям, — это первый сборник стихов известной и талантливой тувинской поэтессы Сайылыкмаа Комбу, переведенный на наш родной язык. Эта книга также является для меня выражением первой встречи с глубоко близкой поэзией, первого изумления, первой гордости.

С Сайылыкмаа мы познакомились в столице Республики Татарстан Казани на конференции, посвященной 130-летию Габдуллы Тукая.
На этой конференции мы были вместе с известным азербайджанским поэтом, общественно-политическим деятелем Акбером Гошалы. Неповторимо теплое и искреннее отношение Акбера муаллима к людям сделало всех представителей конференции, прибывших из тюркского мира, друзьями и братьями.
С этой женщиной, почувствовав с первой встречи близость и родство, у нас сложились очень искренние отношения.
Сайылыкмаа ханум даже с того времени стала называть меня сестрой.

В 2023 году она приехала в Москву с сюрпризом — с книгой «Каспийские напевы». Без моего ведома она перевела мои стихи на свой родной язык и оформила в книгу. Когда я взяла в руки книгу с моими стихами на тувинском языке, моя грудь наполнилась чувством гордости за величие и братство тюркского мира.
Эта книга стала для меня самым большим подарком. Звучание моих стихов на тувинском языке было словно обретением новой жизни. «Каспийские напевы» для меня — не просто книга, а символ братства и единства. Этот жест Сайылыкмаа очень тронул меня. Переведя мои стихи на свой язык, она словно пригласила меня в свой мир, в свою культуру.
После этого случая я еще раз убедилась, что, несмотря на различия в языке и культуре, наши сердца одинаковы, наши чувства общие.

Незабываемым событием для меня стала презентация этой книги, прошедшая в Москве при поддержке Региональной общественной организации «Национально-культурная автономия азербайджанцев города Москвы» и женского союза при ней. Стихи, прочитанные Сайылыкмаа на тувинском языке, наполнили меня гордостью, мое сердце преисполнилось радостью.

Да! Искусство не знает границ. Мои стихи обрели новое дыхание на тувинской земле, приобрели новую аудиторию. Это было для меня самой большой наградой. Благодаря этим переводам еще один уголок тюркского мира познакомился с моим творчеством.
Поэзия Сайылыкмаа Комбу — это голос тувинских рек, тишина серых гор, дыхание степей, безмолвный шепот народной памяти. В ее строках чувствуется острое наблюдение женского сердца, глубокая любовь к матери-природе и человеческой жизни, ответственность за слово, верность общечеловеческим чувствам. Она — женщина, любящая лето — любящая тепло, свет, жажду жизни, творец, дышащий словом.
Эти стихи сочетают в себе достоинство писателя, женскую нежность и народное мышление. Поэтический мир Сайылыкмаа Комбу объединяет нас не только с Тувой, но и со всем человечеством. Ее голос доносится из далеких тундр, но близок нашей душе. В строках поэтессы слово — это не только мысль, но и дыхание — идущий изнутри зов души, единой с природой. Она не чужая, она — наша. Потому что настоящая поэзия не знает ни нации, ни границы. Настоящая поэзия общечеловечна.

Мы (Акбер Гошалы — редактор, я — переводчик и автор предисловия), представляя эту книгу азербайджанскому читателю, ещё раз подтверждаем, что поэзия — это не только слова, но и перевод души. Она требует от переводчика не меньшей любви, точности и чутья, чем от автора.

«Звездный дождь» для меня — не просто перевод, но и долг верности. Я надеюсь, что он, как и переводные произведения других тюркоязычных народов, послужит созданию новых связей между тюркскими народами и укреплению уз братства в Азербайджане и других странах, где проживает мой народ.

Надеемся, что это окно в поэтический мир Сайылыкмаа Комбу — эта книга — будет полезна каждому читателю, интересующемуся тувинской поэзией и литературой тюркских народов в целом.
Пусть эта книга послужит дальнейшему укреплению культурных связей между двумя народами!
                                    Москва, 2025

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(24.11.2025)

Nemət Tahir, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Bu rəsmi dövlətimizin başçısı İlham Əliyev 8 yaşında çəkib. Və o vaxt Azərbaycan SSR Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsinin sədri Semyon Sviqunun həyat yoldaşı Roza Mixaylovnaya hədiyyə edib.

Xatırladaq ki, Sviqun - Əliyev ailələrinin çox sıx dostluq əlaqəsi olub.

Roza Sviqun yazır:

“Rəsmin özü, rəssamın yaşı ilə izah edilən sadəliyinə baxmayaraq, konsepsiya baxımından sadəcə möhtəşəmdir! Mərkəzdə arxa tərəfində SSRİ bayrağı, dirəkdə isə beşguşəli ulduz olan böyük döyüş gəmisi var. Gəminin kənarında “Buzqıran Lenin” yazısı həkk olunsa da, əsgərlərimizin düşmənə qarşı rəşadətlə döyüşdüyü silahları daşıdığından gəminin dizaynı açıq şəkildə hərbi xarakter daşıyır.

İlham Əliyev hiyləgər düşməni təsvir edir - o, paraşütlə içəri girmək istəyirdi, lakin bu, mümkün deyildi. Düşmənlərdən biri artıq məğlub olub, cəsədi suda çarəsiz qalıb, ikincisi isə əsgərlərimizin nəzərətindədir.

Gəminin üstündə hərbi təyyarə asılıb: İlhamın heç bir ulduz və ya “SSRİ” yazısı qoymadığından fikirləşsək, bu, düşmən təyyarəsidir və onunla ərazimizə desant atıblar.

Sovet İttifaqının silahlı qüvvələri üçün məcazi, düşüncəli, iddialı və açıq qürurla dolu bir rəsmdir.”

Mənbə: generaltsvigun.ru

P.S. Bəzən gələcək yolun konturları uşaq ikən fitrətimizlə yazılır. Buna güclü ordunun güclü liderinin erkən təxəyyülünün təntənəsi də demək olar. Uşaqkən çəkdiyi qalibiyyət savaşı rəsminin ssenarisini böyüyəndə oz misilsiz Ali Baş Komandanlığı ilə gerçəkləşdirdi. 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(24.11.2025)

Səbinə Yusif, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Əfsanəvi kəşfiyyatçı Mühüd Orucov barədə danışacağam.

Mühüdün göstərdiyi şücaətləri dinlədikcə həm qürurlanıram, həm də kədərlənirəm. Qürurlanıram ona görə ki, doğulduğum yurdun Mühüd kimi Qəhrəman oğlu var. Kədərlənirəm ona görə ki, Əfsanəvi Kəşfiyyatçı bu dünyadan vaxtsız köçdü. Əfsanəyə, dastana çevrilən Eloğlumun Qəhrəmanlıqları saysız-hesabsızdır. Mühüdün döyüş yoldaşları ilə əlaqə saxlayıram, onun düşmən arxasında etdiyi cəngavərliklər barədə söhbətləri yorulmadan dinləyirəm.

Mən Muhüdün qəhrəmanlığını sözə, cümləyə necə düzüm ki, ona layiq olsun, -deyə öz-özümə sual edirəm. İndi Muhüdün qəhrəmanlığı, gücü haqqında iki hadisəni yazacağam. Onları mənə tanışam həmsöhbətimin vəzifəsi və statusu ilə əlaqədar adını qeyd etmirəm.

Həmsöhbətim deyir:

"Səbinə xanım, hərbi maşın var. Bilmirəm adını bəlkə eşitmiş olarsınız - SATKO. Bir gün SATKO-nun təkəri yarı yolda xarab oldu. Təkər dəyişməli idi. Domkrat yox idi. Əlimiz heç yana çatmırdı domkrat üçün. Mühüd dedi: Maşını çiynimə qoyun. Özüm saxlayacam. Siz təkəri dəyişin. Əvvəl inanmadıq, elə bildik zarafat edir. İsrar etdi və biz Mühüd deyən kimi etdik. Bəlkə də inanmazsınız, bu həqiqətən belə də oldu. Mühüd maşını çiynində saxladı. Biz təkəri dəyişdik. Mühüd həm dərin ağla, həm də sarsılmaz gücə malik idi".

Mühüdü yaxından tanıyan həmin şəxs onun cəngavərliyindən danışır. Onu qəhər boğur. Qırıq-qırıq səslərlə yenidən söhbətinə davam edir:

"Muhüd düşmən arxasında elə Qəhrəmanlıqlar göstərib ki, deyərdim ki, tarixdə belə fenomen gücə malik insan olmayıb. Kəşfiyyat tapşırığına uyğun hərəkət edən bizim Mixaylomuz lazımdırsa düşməni diri götürərdı, lazımdırsa yerində məhv edərdi. İnanın bircə dəfə əlini düşmənin boğazına atırdı. Başqa heç bir fəndə ehtiyac qalmırdı. Əlini düşmənin boğazına atdısa, dərhal düşmənin nəfəs borusu (xirtdəyi) çölə çıxırdı. Və anında düşmən məhv olurdu. Mühüd belə Mühüd idi. Əfsanəvi Kəşfiyyatçımız idi o."

Həmsöhbətimlə necə sağollaşdığım yadımda deyil. Heyrətdən donub qalmışdım. Mühüdün həyat yoldaşı Qumru xanımın zəngi məni yenidən özümə qaytardı. "Səbinə xanım, sizə təşəkkür edirəm. Muhüd haqqında sosial şəbəkələrdə paylaşımlar edirsiniz", dedi o. Amma təşəkkürə nə lüzum. Bu mənim borcumdur. Xalqı üçün canını qurvan vermiş o cür qəhrəmnımız var, onu da təbliğ etməyib, kimi edəsiyik ki?

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(24.11.2025)

Ülviyyə Əbülfəzqızı, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Salam əziz izləyicilərimiz, xoş gördük.

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalı bu dəfə də çox maraqlı mövzu ilə qarşınızdadı.

Siz, bir kitabı neçə saata oxuduğunuzu heç hesabladınızmı, oxuma sürətiniz Sizi qane edirmi?!

Bəli, bu gün psixoloqumuz Fazil Cəfərov bizə "Fotooxu" (PhotoReading) haqqında geniş məlumat verəcək.

-Xoş gördük, dəyərli Fazil bəy, söz sizindir.

-Xoş gördük, əziz Ülviyyə xanım. Uzatmadan mövzumuza keçək.

Müasir dövrdə hər birimiz məlumat axınının ortasındayıq. Dərs materialları, elektron mətnlər, sosial media və bitib-tükənməyən xəbərlər…

 Bu qədər informasiyanı ənənəvi, sözbəsöz oxuma üsulu ilə mənimsəmək çox vaxt aparır və çox zaman yorğunluqla nəticələnir.

Xüsusilə imtahanlara hazırlaşan tələbələr və ya peşəkar inkişafına vaxt ayıranlar üçün bu, əsl maneəyə çevrilir. Sanki bir stəkanla okeanı boşaltmağa çalışırıq.

Bəs sizə desək ki, beyninizin təbii qabiliyyətlərindən istifadə edərək bu prosesi kökündən dəyişə bilərsiniz?

 Söhbət "Fotooxu" (PhotoReading) adlanan, ilk baxışda inanılmaz görünən, lakin elmi əsaslara söykənən bir texnikadan gedir. Bu, sadəcə sürətli oxuma deyil, beynin məlumatı emal etmə üsulunu yenidən proqramlaşdırmaqdır.

1. Siz Oxumursunuz, Səhifənin "Şəklini çəkirsiniz"

Fotooxunun əsas prinsipi ənənəvi oxu anlayışından tamamilə fərqlidir. Burada məqsəd sözləri ardıcıl olaraq oxumaq və təhlil etmək deyil. Bunun əvəzinə, siz bütün səhifəni bir kamera kimi, tək bir vizual görüntü olaraq qavrayırsınız.

Metodun banisi, amerikalı tədqiqatçı Pol Şelinin (Paul Scheele) araşdırmaları göstərir ki, insan beyninin şüuraltı hissəsi saniyədə 20.000-dən çox vizual məlumatı qəbul etmək potensialına malikdir. Lakin adi, xətti oxu zamanı biz bu heyrətamiz potensialın yalnız 1-2%-dən istifadə edirik. Fotooxu, bu istifadə olunmayan koqnitiv rezervi şüurlu şəkildə aktivləşdirməyi hədəfləyir.

Ənənəvi oxu zamanı beynimiz bir anda cəmi 5-9 simvolu emal edə bilir. Fotooxu isə bu məhdudiyyəti aradan qaldırır. Beyin səhifənin mətnini deyil, onun vizual xəritəsini yadda saxlayır.

Bu proses beynin təbii görmə yaddaşı potensialını aktivləşdirir və məlumatı bütöv vizual təsvir kimi qəbul etməyə imkan verir. Nəticədə, məlumatlar daha sürətli və parçalanmamış bir şəkildə mənimsənilir.

Bu, kortəbii bir proses deyil; əksinə, "Hazırlıq", "Fotoxatırlama" və "Aktivləşdirmə" kimi aydın mərhələlərdən ibarət olan nizamlı bir sistemdir. Hər mərhələ beynin şüurlu və şüuraltı resurslarını ardıcıl olaraq işə salaraq məlumatın sadəcə "görülməsini" deyil, həm də dərindən mənimsənilməsini təmin edir.

2. Bu, Sadəcə Məntiq İşi Deyil, "Bütöv Beyin" Fəaliyyətidir"

İnsan beyni saniyədə minlərlə vizual informasiyanı qəbul edə bilir, lakin biz bu qabiliyyətdən cəmi bir neçə faizini istifadə edirik. Fotooxu bu təbii bacarığı şüurlu şəkildə aktivləşdirməyi öyrədir."

Bu nəhəng, istifadə olunmayan potensialı şüurlu şəkildə işə saldığınız zaman nələrin mümkün olacağını bir anlıq düşünün. Məlumatı mənimsəmək artıq yorucu bir proses deyil, beynin təbii axınına çevrilir.

Beynimiz bir-birini tamamlayan iki yarımkürədən ibarətdir.

Metodun əsasında beynin iki yarımkürəsinin sinxron fəaliyyəti dayanır. Bu sinerji öyrənmə prosesini bütöv və çoxşaxəli edir:

Sağ yarımkürə: Təsəvvür, intuisiya, emosiya və vizual qavrayış kimi funksiyaları idarə edir. Fotooxu prosesində məhz bu yarımkürə səhifəni bir "şəkil" kimi qəbul edərək bütöv mənzərəni formalaşdırır.

Sol yarımkürə: Məntiq, analiz və dil funksiyalarına cavabdehdir. Bu yarımkürə sonrakı mərhələlərdə vizual olaraq qəbul edilmiş məlumatı təhlil edir, sistemləşdirir və şüurlu anlayışa çevirir.

Sinerji: Fotooxu bu iki yarımkürə arasında harmonik bir əlaqə yaradaraq, sırf xətti və sol yarımkürə dominantlığında olan ənənəvi oxunun məhdudiyyətlərini aradan qaldırır. Nəticədə, məlumatın həm vizual-emosional, həm də məntiqi-analitik səviyyədə mənimsənilməsini təmin edən bütöv bir öyrənmə modeli formalaşır.

Nəticədə, siz məlumatı eyni anda həm görür (sağ yarımkürə), həm hiss edir (sağ yarımkürə), həm də analiz edirsiniz (sol yarımkürə). Bu "bütöv beyin" yanaşması məlumatın daha dərin səviyyədə anlaşılmasına, ideyalar arasında daha yaradıcı və intuitiv əlaqələrin yaranmasına səbəb olur.

3. Əsl Sirr Gərginlikdə Yox, Sakitlikdə Gizlidir

Dərin öyrənmə üçün gərgin və stressli konsentrasiyanın vacib olduğu barədə ümumi bir yanlış fikir var. Fotooxu bu stereotipi tamamilə dağıdır. Bu texnika zamanı beyin gərginlikdən uzaqlaşaraq alfa dalğa rejiminə – sakit, lakin ayıq və diqqətli bir vəziyyətə keçir.

Bu psixoloji vəziyyət öyrənmə üçün ideal mühit yaradır. Alfa dalğaları yaradıcılıq və yaddaş potensialını gücləndirir, şüuraltının məlumat axınını daha asan və effektiv şəkildə qəbul etməsinə imkan verir.

Bu, həm də "oxu yorğunluğu" və "informasiya stressi" kimi müasir problemləri azaldır. Fotooxu ilə siz stresssiz öyrənmə mühiti yaradırsınız, çünki proses məcburi bir tapşırıqdan çox, təbii və axıcı bir fəaliyyətə çevrilir.

4. Koqnitiv və Pedaqoji Üstünlüklər: Fotooxunun Öyrənmə Nəticələrinə Təsiri

Fotooxu texnikasının tədris prosesinə inteqrasiyası təkcə oxu sürətini artırmaqla məhdudlaşmır; bu metod tələbə və şagirdlərin öyrənməyə yanaşmasını kökündən dəyişdirə bilər. Bu bölmə, pedaqoqlara bu texnikanın tətbiqini əsaslandırmaq üçün güclü arqumentlər təqdim edir.

Sürətli Qavrayış və Yüksək Yaddaş Göstəricisi Mətni sözbəsöz oxumaq əvəzinə, onu bütöv bir vizual mənzərə kimi görmək əsas ideyanı və strukturunu daha tez dərk etməyə imkan verir. Bu, beynin vizual məlumatı emal etmək üçün təkamül etdiyi (Bölmə 1-də qeyd olunan 80% potensial) təbii üsula əsaslanır. Tədqiqatlar göstərir ki, Fotooxu texnikasını mənimsəyən tələbələr, ənənəvi üsulla oxuyanlarla müqayisədə 3-5 dəfə daha çox məlumatı yadda saxlaya bilirlər.

Diqqət və Konsentrasiyanın Gücləndirilməsi Müasir gənclərin üzləşdiyi "diqqət dağınıqlığı" probleminin həllində Fotooxu effektiv bir vasitədir. Metod, diqqəti xarici amillərdən ayırıb "daxilə yönəltmə" mexanizmini işə salır. Tələbənin beyni sakit, lakin yüksək fokuslanma vəziyyəti olan alfa dalğa rejiminə keçdiyi üçün koqnitiv nəzarət güclənir, kənar düşüncələrə və yayınmalara qarşı müqavimət artır.

Kreativ və İntuitiv Düşüncənin İnkişafı Məlumatlar beyində yalnız məntiqi ardıcıllıqla deyil, həm də vizual obrazlar şəklində saxlandıqda, fərqli ideyalar arasında gözlənilməz və intuitiv əlaqələr yaranır. Bu, Bölmə 1-də təsvir edilən sağ və sol beyin yarımkürələrinin sinxron fəaliyyətinin birbaşa nəticəsidir; məntiqi struktur (sol yarımkürə) vizual və assosiativ məlumatla (sağ yarımkürə) zənginləşir. Bu, tələbələrin problemlərə daha yaradıcı yanaşmasına, təhlil və sintez bacarıqlarının inkişafına təkan verir.

Stresssiz və Motivasiyalı Öyrənmə Mühiti Böyük həcmli mətnləri oxumaq zərurəti çox vaxt "məcburi oxu" hissi, "oxu yorğunluğu" və "informasiya stressi" yaradır. Fotooxu bu prosesi bir oyun və kəşf fəaliyyətinə çevirir. Beyin məlumatı təbii və axıcı bir şəkildə qəbul etdiyi üçün öyrənmə prosesi yükləyici deyil, əksinə, zövqlü bir təcrübəyə çevrilir.

Özünəinamın Artması Qısa müddətdə böyük həcmdə materialı mənimsəyə bildiyini görən tələbənin öyrənmə prosesinə marağı və akademik öz-effektivliyinə inamı kəskin şəkildə artır. Bu psixoloji amil, onların gələcək akademik fəaliyyətlərində daha cəsarətli və motivasiyalı olmalarını təmin edən müsbət bir geridönüş dövrü yaradır.

Bu nəzəri faydaları real təcrübəyə çevirmək üçün pedaqoqların sinif şəraitində tətbiq edə biləcəyi konkret məşqlər mövcuddur. Növbəti bölmədə bu praktiki alətlər təqdim olunacaqdır.

5. Uşaqlar Bu Qabiliyyətlə Doğulur

Bəlkə də ən heyrətamiz fakt budur: Fotooxu bizə tamamilə yad bir bacarıq deyil. Xüsusilə altı yaşına qədər olan uşaqlar təbii olaraq Fotooxuya bənzər bir qabiliyyətə malikdirlər.

 Onlar dünyanı sözbəsöz analiz etməkdən daha çox, bütöv bir mənzərə kimi qavrayırlar. Məlumatı əsasən vizual və emosional kanallar vasitəsilə mənimsəyirlər.

Bu səbəbdən, Fotooxu onların təbii öyrənmə prosesinin sadəcə bir davamıdır. Bu texnika uşaqlar üçün bir neçə mühüm fayda təmin edir:

Təsəvvür və yaddaş arasındakı əlaqəni gücləndirir.

Məlumatı daha sürətli qavramağa kömək edərək düşünmə sürətini inkişaf etdirir.

Bu, Fotooxunun yeni bir bacarıqm öyrənməkdən daha çox, zamanla unutduğumuz fitri bir qabiliyyəti yenidən oyatmaq olduğunu göstərir. Biz sadəcə beynimizin təbii "foto rejiminə" qayıtmağı öyrənirik.

Nəticə: Oxumaqdan Artıq, Yeni Bir Düşüncə Tərzi

Gördüyünüz kimi, Fotooxu yalnız səhifələri daha sürətli çevirmək texnikası deyil. Bu, beynin təbii iş prinsipləri üzərində qurulmuş bir zehni intizam və öyrənmə mədəniyyətidir. O, bizi sözlərin məntiqi həbsindən azad edir və məlumatı beynimizin ən güclü olduğu formatda – şəkillər, əlaqələr və bütöv mənzərələr şəklində emal etməyə imkan verir.

Fotooxu beynin təbii potensialını üzə çıxaran, zehni intizam, yaradıcı düşünmə və bütöv öyrənmə modeli formalaşdıran yeni bir yanaşmadır.

Bu metod tələbələrə öz öyrənmə proseslərini anlamaq və idarə etmək üçün güclü "metakoqnitiv bacarıqlar" aşılayır, onları məlumatı passiv qəbul edən istehlakçılardan, onu aktiv şəkildə emal edən və mənalandıran kəşfiyyatçılara çevirir.

Fotooxu bacarığı tələbələrə və şagirdlərə üç əsas və davamlı üstünlük qazandırır:

Daha az vaxtda daha çox məlumatı qavramaq.

Oxu stresindən azad olmaq və öyrənmə prosesindən zövq almaq.

Həm akademik uğur, həm də həyat boyu zehni çeviklik və yaradıcılıq üçün təməl formalaşdırmaq.

Hörmətli pedaqoqlar, tələbələrinizi XXI əsrin informasiya çağırışlarına hazırlamaq üçün bu metodu tədris prosesinə cəsarətlə inteqrasiya etməyə dəvət edirik. Onlara sadəcə bilik deyil, biliyi necə əldə etməyin və idarə etməyin açarını verməklə, siz onların gələcəyinə ən dəyərli sərmayəni qoymuş olursunuz.

Bu, öyrənmə prosesini daha sürətli, daha dərin və daha az stresli etmək potensialına malik bir yanaşmadır.

Məlumatın strateji kapital olduğu bir dövrdə bu bacarıq sadəcə akademik bir üstünlük deyil, həm də zehni çeviklik tələb edən gələcək üçün bir sərmayədir.

 İndi özünüzə bu sualı verin: "Beyninizin təbii vizual öyrənmə gücünü ortaya çıxarsanız, nələri kəşf edə bilərdiniz?"

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(24.11.2025)