Super User

Super User

 

Məlum olduğu kimi, Almaniya Prezidentinin sosial media profilində artıq keçmişin qalığı olan qondarma DQMV rejiminin bayrağının yerləşdirilməsi və onun altında yazılan mətn Azərbaycan tərəfinin ciddi narazılığına səbəb olub. Dərhal iki ölkənin Prezident Administrasiyaları və Xarici İşlər Nazirlikləri arasında təmaslar başlayıb. Bunun ardınca Almaniya tərəfi bu postun səhvən yerləşdirildiyini etiraf edərək onu dərhal çıxarıb. Almaniya Prezidenti Administrasiyasının rəhbəri adından ünvanlanmış məktubda baş vermiş bu hadisəyə görə üzrxahlıq ifadə olunaraq, məktubun mediaya verilməsinə razılıq bildirilib.    

 

Mövzu ilə bağlı “Ədəbiyyat və incəsənət” portalına açıqlama verən Müharibə, Əmək və Silahlı Qüvvələr Veteranları Təşkilatının sədri polkovnik Cəlil Xəlilov baş verənləri Azərbaycan dövlətinin prinsipiallığının nəticəsi kimi dəyərləndirib:

 

“Almaniyanın üzrxahlığı diplomatiyamızın gücündən, dövlətimizin prinsipiallığından xəbər verir. Bu fakt bir daha sübut edir ki, Azərbaycan diplomatiyası həqiqətən də çox güclüdür və dövət maraqlarımızın keşiyində ayıq-sayıq dayanıb.

Bildiyiniz kimi, Almaniya Federativ Respublikasının Prezidenti Frank-Valter Ştaynmayerin Ermənistana səfəri çərçivəsində rəsmi Instagram səhifəsində Azərbaycanın keçmiş işğal olunmuş ərazilərində yaradılmış qondarma rejimin “bayrağını” paylaşmışdı. Bu isə haqlı olaraq Azərbaycanın ciddi etirazına səbəb olmuş, bu etiraz ən sərt şəkildə Almaniyanın ölkəmizdəki səfirinin diqqətinə çatdırılmışdı. Azərbaycan tərəfi Almaniyadan baş verənlərlə bağlı ictimai şəkildə üzrxahlıq edilməsini tələb etmişdi. Hansı ki, Azərbaycanın bu tələbi ən qısa zamanda yerinə yetirildi, Almaniya yaşanan məlum olayla bağlı ölkəmizdən üzr istədi. Bu fakt bir daha sübut etdi ki, Azərbaycan Respublikasının Prezidenti, Azərbaycan diplomatiyası ölkəmizin maraq və mənafeyi ilə bağlı məsələlərdə heç kimə, heç bir dövlətə güzəştə getmək niyyətində deyil və bu məsələlərdə sona qədər prinsipiallıq sərgiləyir.

Artıq məlum insident öz məntiqi sonluğuna çatsa da, baş verənlər bizim hər birimizdən ayıq-sayıq olmağın, dövlətimizə, onun Prezidentinə daim dəstək verməyin son dərəcə önəmli olduğunu göstərir. Biz Vətən müharibəsindəki həmrəyliyimizi günümüzdə də davam etdirməli, hər bir böhtan və təxribatın qarşısını qətiyyətlə almalı, bu haqsızlıqları birlikdə ifşa etməliyik. Unutmayaq ki, yalnız birlik, bərabərlik bizi hər bir mübarizədən qalib çıxara, bizi öz hədəflərimizə çatdıra bilər”.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(01.04.2025)

 

 

2025-ci il aprel ayının 3-ü saat 14:00-da Bakı Konqres Mərkəzində Qeyri Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin 2025-ci il üzrə qrant müsabiqələrinin qalibləri ilə görüş keçiriləcək.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı Agentliyə istinadən xəbər verir ki, görüşdə Prezident Administrasiyasının və aidiyyəti dövlət qurumlarının məsul şəxsləri iştirak edəcək. Görüşdə layihələri müsabiqələrdə qalib gələn QHT-lərin hər birindən yalnız 1 nəfər – rəhbər şəxsin iştirakı nəzərdə tutulur.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(01.04.2025)

 

Elman Eldaroğlu, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

Təəssüf ki, bu gün yazıb yaradan yazıçı və şairlərin böyük əksəriyyəti klassiklərimiz kimi geniş oxucu kütləsi tərəfindən birmənalı qarşılanmırlar. Nədənsə onları zəif və güclülərə bölüb, ayrıseçkilik salmağa çalışırlar. Maraqlısı da odur ki, bu çalışanların çoxu, elə şair və yazıçıların özləridir. Bəli, sovet dövründə yaşayan Bəxtiyar Vahabzadə, Məmməd Araz, Nüsrət Kəsəmənli, Musa Yaqub, Cabir Novruz, Nəbi Xəzri, Mirzə İbrahimov, İlyas Əfəndiyev, Bayram Bayramov, Fərman Kərimzadə, Vidadi Babanlı və s. kimi ümumxalq məhəbbəti qazanan şair və yazıçılarımız indi çox azdır. Yəni bu gün meydanda olan yazarlarımızın çoxu onların fonunda çox balaca görünürlər...

 

Deyir ki:- “Sovet dövrünün ədəbiyyatı ilə müstəqillik dövrünün ədəbiyyatını istər dil baxımından, istər sənətkarlıq baxımından, istərsə də yazı baxımından müqayisə etsək, mən deyərdim ki, elə də ciddi bir yenilik yoxdur. Bəlkə də səviyyə bir az da aşağı düşüb. Amma texniki baxımdan müəyyən dəyişikliklər var. Məsələn, deyək ki, sovet dövründə kitab ticarəti var idi, kitablar ünvanlara çatdırılırdı, həm də dövlət bu kitabları çap edirdi və müəlliflərə də qonorar  verilirdi. Balaca oxucular da kitabları oxuyurdular. İndi bu bağlar demək olar ki, qırılıb. Bax burdan görünür ki, indi bizdə texniki tərəfdən geriləmə var. Amma obraz baxımından isə heç bir dəyişiklik yoxdur. Yenə də eyni obrazlar uşaq ədəbiyyatında yaşayır. Baxın 20-ci əsrin əvvəlində olan tülkü, xoruz, keçi, pişik və s. obrazlarına... Elə 21-ci əsrin də əvvəlində də  bu personajlar əsas obyekt kimi qalmaqda davam edir. Hələ də tülkünün xasiyyəti dəyişməyib, inkişaf etməyib. Yenə də canavar yırtıcıdır,  dovşan da elə eyni qorxaq dovşandır. Əslində bu obrazalar müasir dövrə uyğun inkişaf etməli idi və ya yeni obrazlar  yaranmalı idi. Axı nə vaxta qədər dovşan və tülkü ilə oynamalıyıq? Axı indi texnika, kompüter əsridir. Uşaqlar dovşana və tülküyə daha inanmır. Düzdür, heyvanlara olan sevgi baxımından bu obrazları yaşatmaq olar, amma bu qədər də yox. Uşaqları da, valideynləri də bu obrazlar demək olar ki qane eləmir. Uşaq ədəbiyyatında mütləq inkişaf olmalıdır...” 

 

1959-cu ildə İmişli rayonunun Əliqulular kəndində anadan olub. Gəncə Dövlət Universitetinin Azərbaycan dili və ədəbiyyatı fakültəsini bitirib. Uzun illər öz kəndlərində, İmişli rayonunda, Bakıda orta məktəblərdə müəllim, Təfəkkür və Slavyan unversitetlərində baş müəllim işləyib. Dövri mətbuatda şeirlərlə yanaşı, hekayələri, esseləri, elmi- tənqidi məqalələri və publisistik yazıları ilə müntəzəm çıxış edir. Son 3 ildə dövri mətbuatda, eləcə də internet saytlarda 300-dən çox koşə yazısı dərc edilib. İndiyə kimi 40 şeir, 1 hekayə və 2 elmi-publisistik kitabı işıq üzü görüb. Hazırda Mədəniyyət Tv-də “Və ya” verilişinin aparıcısıdır. Əməkdar mədəniyyət işçisidir. Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin İdarə Heyətinin üzvü, Uşaq Ədəbiyyatı Şöbəsinin müdiridir. Xeyli vaxtdır ki, "Azərbaycan" jurnalının poeziya şöbəsinə rəhbərlik edir...

 

“Əslində, mən uşaq ədəbiyyatı ilə böyüklər üçün yazılan ədəbiyyat arasında elə də bir fərq qoymuram. Hər şey, vəzn, ölçü, qafiyə və s. eynidir. Uşaq şeirində əsas meyarlardan biri dil məsələsidir. Şeirin dili yumşaq və həlim olmalıdır. Şeir uşağın dilində yumşaq və rahat nəfəs almalıdır. Nizamidən bu günə qədər bütün ədəbi məqamlarda fikir aydınlığı, sözün semantik mənasına, təfəkkür çevikliyinə, dilin daxilinə nüfuz etmək əsas məqsəd olub. Nizami heç bir əsərini uşaqlar üçün yazmayıb. Sadəcə olaraq Nizaminin dövründə və sonralar da yazılan əsərləri uşaqların yaş mərhələlərinə görə müəllimlər qruplaşdırıblar və bununla dərsliklər, məktəblər, qiraətxanalar yaranıb. Kim deyə bilər ki, Ənvər Məmmədxanlının "Buz heykəl" hekayəsi ancaq uşaqlar üçündür və ya əksinə. Kim deyə bilər ki, "Od tutub qırmızı atəşlə yenə yandı üfüq" şeiri ancaq böyüklər üçündür və ya əksinə. Kim deyə bilər ki, M.Cəlilin "Saqqallı uşaq", "Poçt qutusu", "Pirverdinin xoruzu", A.Şaiqin "Məktub yetişmədi" hekayələri ancaq böyüklər üçündür və ya əksinə. Demək, uşaq və böyük ədəbiyyatı bölümü ən çox pedaqoji termindir. Və bu gün uşaq ədəbiyyatınn əsas problemlərindən biri də böyük və uşaq ədəbiyyatına kəskin fərq qoymağımızdı. Uşaqlar ilk dəfə mənsub olduqları xalqın dilini onun ədəbiyyatı vasitəsilə daha mükəmməl öyrənir. Şübhəsiz ki, dişləri çıxmayan körpə çörək yeyə bilmədiyi kimi, təfəkkürü formalaşmayan uşaq da dediyi sözlərin mənasını öyrənə bilməyəcək. Çünki ona ən əvvəl ilıq, aydın tələffüz olunan sözlər, bir növ təfəkkür lazımdır. Təfəkkürü isə dil yetişdirir. Məhz M.Ə.Sabir müəllim olduğu üçün "Uşaq və buz" şeirini çox aydın, sadə və mənalı, həm də əruz vəznində yazmışdır...”- söyləyir...

 

 Şeirləri Azərbaycanda və xarici ölkə mətbuat orqanlarında müntəzəm çap olunur. Əsərləri türk, rus, gürcü, ingilis, polyak, özbək, alman və başqa dillərə tərcümə edilib. Hollandiyada ingilis və holland, Tehranda fars və Azərbaycan (ərəb qrafikası ilə), Türkiyədə türk və Kolumbiyada ispan və başqa ölkələrdə 18 kitabı müxtəlif dillərdə nəşr olunub. 2023-cü ildə Ulu Öndərə həsr etdiyi "İki iyirmi üç arasında" pyesi Lənkəran Dövlət Dram Teatrında səhnələşdirilib. Tənqidçilər onun yaradıcılığını realist üsluba aid edirlər. Son illər yaradıcılığında epik, modern və metofizik şeirlər də üstünlük təşkil edir... 

 

Deyir ki:- “Zəmanə ilə ayaqlaşmaq lazımdır. Bu gün uşaqlar üçün yazılan ədəbiyyat uşaqların istədiyi formada da onlara gətirilməlidir. Uşaq nağıllarımız səhnələşdirilməlidir. Kompüterin yaddaşına köçürülməlidir, çünki uşaqlar kompüteri sevirlər. Artıq uşaqlar kitab oxumaqdan, nənəsinin nağılını dinləməkdən yorulublar. Onlara bu nağıl və şeirləri kompüter vasitəsi ilə də çatdırmaq olar. Müxtəlif  ölüm-dirim mübarizəsi oyunlarının yerinə hər hansı bir uşaq nağılımızı səhnələşdirmək olar. Sonra bizim uşaq ədəbiyyatı ilə bağlı ən böyük problemlərimizdən biri də budur ki, bizim uşaq ədəbiyyatımız gedib ünvanlara çatmır. Televiziya kanallarının da böyük rolu olmalıdır. Çünki kanalların hər yana çıxışı var, amma bu gün Bakıda çap olunan kitabların çoxu gedib rayonlara çatmır. Saysız-hesabsız uşaq ədəbiyyatı kitabları çap olunur. Mən təklif edərdim ki, Təhsil Nazirliyi, Mədəbiyyət və Turizm Nazirliyi və Azərbycan Yazıçılar Birliyinin birgə layihəsi əsasında bir avtobus ayrılsın, rayonlara səyahət etsin. Məktəblərdə uşaqlarla görüşlər keçirilsin və tamaşalar hazırlansın...”

 

Yox, yox, səhv etmirsiniz. Bəli, mən Qəşəm Nəcəfzadədən danışıram. Mehriban, istiqanlı, gülərüz adamdır. Xalq arasında olmağı, insanlarla ünsiyyəti çox xoşlayır. Yaxşı həmsöhbətdir. Davranışında mədəni, rəftarında mülayimdir. Doğrudur, o, yetərincə böyüklər üçün gözəl poeziya nümunələri yaradıb, amma bilərəkdən bu söhbətimdə onun uşaq ədəbiyyatı haqqında söylədiklərinə geniş yer ayırdım. Çünki doğulub böyüdüyü Əliqulular kəndindən Bakıya gətirdiyi uşaq saflığını, sadəliyi hələ də qoruyub saxlaya bilib.

 

Bu gün - Aprelin 1-i Ümumdünya Gülüş Günüdür. Və bu gün şair, yazıçı-jurnalist Qəşəm Nəcəfzadənin 66 yaşı tamam olur. Onu bu münasibətlə təbrik edir, möhkəm can sağlığı və yaradıcılıq uğurları arzulayırıq...

Çox yaşasın!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(01.04.2025)

 

 

 

Əkbər Qoşalı, “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

 

Ötən gün Xucənd şəhərində Özbəkistan, Tacikistan və Qırğızıstan prezidentlərinin iştirakı ilə ilk üçtərəfli sammit keçirildi. Prezidentlər Şavkat Mirziyoyev, Emoməli Rəhmon və Sadır Japarov bu üç qonşu ölkə arasındakı sərhəd mübahisəsinə son qoydular.

 

Bundan bir neçə gün öncə Bişkekdə Qırğız Respublikası ilə Tacikistan arasında dövlət sərhədi ilə bağlı onillərlə çözülməmiş məsələlər üzrə tarixi razılaşma imzalanmışdı. 2021-ci ilin payızında isə Özbəkistanla Qırğızıstan arasında su qaynaqları, otlaqlar və sərhəddin girintili-çıxıntılı yerləri ilə bağlı anlaşmalar olduğunu xatırlayıram. 

Onu da xatırlayıram ki, əsasən Batken bölgəsində tacik-qırğız qarşıdurmaları, toqquşmaları son illər daha tez-tez olurdu. Budur, artıq, qanlı toqquşmalara səbəb olan sorunları çözən qərar hər iki ölkənin parlamenti tərəfindən (qısa müddətdə!) ratifikasiya edilib. Ötən gün keçirilən görüşdə iki ölkə liderləri həmin sənədi də rəsmən təsdiqləyib.

Ona görə də, Xucənddəki bu toplantı Orta Asiyadakı əsas sərhəd mübahisələrinə qəti son qoyan və qonşu, dost, qardaş ölkələr arasındakı bağları daha da gücləndirən səlis və xalis addım oldu.

 

Hər üç ölkənin dostu-qardaşı olan Azərbaycanın belə bir razılaşmanı alqışladığı Gün kimi aydındır. 

Bəli, bu görüş Orta Asiya üçün tarixi önəm daşıyır və bəzi yadellilərin və “qonşu”ların bədniyyətlərinə qarşı önləm kimi də xarakterizə edilə bilər. Bölgədəki sərhəd mübahisələri, əsasən, SSRİ-nin dağılmasından sonra yaranan mürəkkəb etnik və inzibati bölünmələrin nəticəsidir.

Ayrıca, Özbəkistanın üçtərəfli dialoqda maraqlı olması və necə deyərlər, ikitərəfli formatdan üçtərəfli formata keçilməsi diqqətçəkicidir. Şavkat Mirziyoyevin Prezident seçilməsindən bəri Özbəkistanın bölgəsəl işbirliyinə özəl önəm verməsi, sərhəd problemlərinin çözümündə xoşməramlı arabulucu kimi çıxış etməsi, bölgədə sabitliyə müsbət təsir göstərir.

Xucənd sammitinin ən önəmli nəticəsi Orta Asiyada dövlətlərarası sərhəd problemlərinin çözümündə yeni bir mərhələyə keçidin simvolu olmasıdır. Əgər bu sürəc davamlı şəkildə irəliləsə, gələcəkdə təkcə sərhəd məsələləri deyil, su ehtiyatları, iqtisadi işbirliyi və s. sahələrdə də dərin inteqrasiyanı görə bilərik.

 

***

Gəlin Xucənd görüşündən çıxış edərək, Azərbaycan, Gürcüstan və Ermənistan arasında da mümkün üçtərəfli görüşü modelləşdirməyə çalışaq. Bunun üçün əlbəttə, mövcud gerçəkləri və bölgədəki siyasi-hüquqi çərçivəni öncəliklə nəzərə almalıyıq. 

Belə bir görüşün necə təşkil oluna biləcəyini və hansı sonuclar verə biləcəyini yığcam şəkildə incələməyə çalışaq.

Məkan olaraq Qazaxın Bağanıs Ayrım və Aşağı Əskipara kəndlərinin yaxınlığı, Böyük Qarakilsə (Ermənistanın Noyemberyan) və Borçalı (Gürcüstanın Marneuli) bölgəsi ilə ən yaxın ərazi seçilə bilər.

Doğrudur, ağla ilkin olaraq Tiflis şəhəri gələ bilər lakin bölgənin yeni gerçəklərini dəyərləndirmək və üç respublikadan yeganə işğalçı olan Ermənistanın öz üzərinə düşən sorumluluğu idrakı adına Qazax daha adil seçim olardı.

Özü də, Prezident İlham Əliyev, Baş nazirlər İrakli Kobaxidze və Nikol Paşinyanın ilk üçtərəfli görüşünə qıraq aparıcı (moderator) lazım olmasın gərək. - Açığı, nə BMT, ATƏT, nə də Avropa Birliyi ən müxtəlif səbəblərdən belə bir aparıcılığı o qədər də haqq etmir. (Bir arabulucuya ehtiyac yoxdur, illa da bir arabulucu olacaqsa, o statusu Türkiyə haqq edir). Beləliklə, ən salamatı Prezident Əliyev və Baş nazirlər Kobaxidze ilə Paşinyanın öz aralarında görüşüb- danışmasıdır.

Zatən, baş tutsa, bu görüş əsasən bölgəsəl xarakter daşıyacaqdır. Belə bir görüş yalnız üç respublikaya deyil, bütün yaxşı qonşulara, obyektiv maraq nümayiş etdirən tərəflərə ancaq və ancaq xeyir vəd edəcəkdir.

 

Haşiyə:

Biz 3+3 formatını unutmamışıq. Lakin həmin formatın gündəliyi və gerçəkləri başqadır. 3+3 formatı (Azərbaycan, Ermənistan, Gürcüstan + Türkiyə, İran, Rusiya) geniş bölgəsəl problemlərin çözümü üçün nəzərdə tutulmuş bir platformadır; lakin bu formatda Gürcüstan iştirakdan imtina edir, çünki Rusiya ilə münasibətləri Abxaziya və Güney Osetiyanın işğalına görə gərgin olaraq qalır. 

Azərbaycan-Gürcüstan-Ermənistan üçtərəfli görüşü 3+3-dən fərqli olaraq, daha lokal, bölgəiçi dialoq mexanizmi kimi formalaşa bilər. Bu isə digər məziyhətləri ilə birgə, daha çevik və konkret problemlərə yönəlmiş platforma yaratmağa xidmət edər. 

 

Yeni format (da) Azərbaycan üçün güncəldirmi? - 

Əlbəttə, istənilən konstruktiv format kimi, Azərbaycan üçün üçtərəfli format da uyğun və hətta, daha yararlı ola bilər, çünki bölgəsəl təşəbbüslərdə Bakının liderliyini daha da gücləndirərdi.

Əgər üçtərəfli format uğurlu alınarsa, bu model sonra Türkiyə və Türküstan ilə genişlənərək, daha böyük inteqrasiyanın əsasını qoya bilər.

 

Qayıdaq, üçtərəfli görüşə:

belə bir görüşün əsas müzakirə mövzuları nə ola bilər?

a) Sərhədlərin delimitasiyası və demarkasiyası

- Bəlli olduğu kimi, Azərbaycan və Ermənistan arasında sərhəd məsələləri prioritet mövzudur. 2020 və 2023-cü il hadisələrindən sonra sərhədlərin tam müəyyənləşdirilməsi bölgədə sabitliyin əsas şərtlərindəndir;

- Gürcüstanın da həm Azərbaycan, həm də Ermənistanla müəyyən sərhəd məsələləri (örnəyi, David Qareci/Lavra kompleksi ilə bağlı mübahisə və s) olduğunu nəzərə alsaq, bu görüş, Gürcüstan üçün sərhəd problemlərinin çözümünü sürətləndirə bilər.

 

b) Daşıma dəhlizləri və iqtisadi işbirliyi

- Öncəliklə, Zəngəzur dəhlizi və Gürcüstan üzərindən yeni ticarət marşrutlarını göz önündə tutaq. – Azərbaycanın (səmimi və əzmli şəkildə) əsas hədəflərindən birinin bölgədə daşımaçılıq bağlarının inkişaf etdirilməsi olduğu bəllidir. Görüşdə Ermənistanın bu məsələyə yanaşması aydınlaşa bilər;

- Orta Dəhliz və Gürcüstanın rolu məsələsinə toxunsaq, Azərbaycanın da, Ermənistanın da Avropaya çıxışı üçün əsas marşrutun Gürcüstandan keçdiyini vurğulamalıyıq. 

Bu üçtərəfli işbirliyi, Bakı-Tiflis-Qars dəmir yolunun, liman infrastrukturunun inkişafı və Ermənistanın potensial inteqrasiyasına imkan yarada bilər.

 

c) Bölgəsəl təhlükəsizlik və sabitlik

- Azərbaycan və Ermənistan arasında barış anlaşmasının və ya anlaşmanın çərçivə prinsiplərinin yaxud niyyət protokolunun imzalanması bu üçtərəfli görüşün əsas sonuclarından biri ola bilər;

- Əlbəttə, Gürcüstanın öz ərazi bütövlüyü məsələsi də önəmlidir. Bu kontekstdə, Gürcüstanın ərazi bütövlüyünə Azərbaycanın bir daha və Ermənistanın açıq şəkildə dəstək ifadə etməsi bölgədə yeni güvən ortamının formalaşmasına kömək edə bilər.

 

d) Humanitar və mədəni işbirliyi

- İtkin düşən şəxslərin taleyi, mədəni irs məsələləri, sərhəd bölgələrində birgə layihələr və təhsil mübadilələri bu görüşün humanitar ölçüsünü təşkil edə bilər.

 

Yaxşı, bəs potensial çıxış yolu və sonuclara vurğu edərkən daha nələri deməliyik? -

Əgər tərəflər gerçək siyasi iradə nümayiş etdirərsə, bu görüşün konkret nəticələri ola bilər. Nəticələri nəzəri olaraq sıralayaq:

- Ermənistan və Azərbaycan arasında sərhədlərin delimitasiyası sürəcinin sürətləndirilməsi barədə səlist, bitkin razılıq;

- Üçtərəfli ticari, iqtisadi işbirliyi üçün yeni mexanizmlərin yaradılması;

- Gürcüstanın tranzit ölkə olaraq rolunun dəyərləndirilməsi ilə yanaşı, Orta dəhlizin inkişafı;

- Üçtərəfli görüşlərin davamlı olması (örnəyi, illik görüşlər formatı halına gətirilməsi) və s.

 

Əgər belə bir üçtərəfli mexanizm işə düşsə, bu, Güney Qafqazda uzunmüddətli sabitlik, iqtisadi işbirliyi, inteqrasiya, təhlükəsizlik, deməli, hərtərəfli inkişaf  üçün yeni səhifə aça bilər. Ancaq bunun üçün ən vacib şərt – siyasi iradə və qarşılıqlı güvəndir. 

Bir qədər də dəqiqləşdirsək, əsas problem yığnağı Ermənistanla bağlıdır. Ermənistan:

-qonşulara açıq, gizli ərazi iddialarından birmənalı, açıq, səmimi və əbədi imtina etməsə, 

- o cümlədən Anayasasında zəruri dəyişikliklər etməsə, 

- 30 illik işğala görə Azərbaycandan, Abxaziyadakı qanunsuz erməni batalyonlarının qanlı fəaliyyətinə, Cavaxetiyadakı pozuculuq çalışmalarına görə Gürcüstandan üzr istəməsə (o cümlədən Azərbaycana təzminat ödəməyi üzərinə götürməsə), 

- rəsmi təlim-tədris materiallarında qonşulara qarşı əsassız iddialara qəti son qoymasa, 

- separatçılıq, terrorçuluq simvolu abidələri, yalançı tarixşünaslığı, mədəni mənimsəmələri sıfırlamasa…

o üçtərəfli görüş nəyə yarar?.. 

 

Biz inanırıq, Ermənistanla Azərbaycan arasındakı 44 günlük müharibənin və antiterror tədbirlərinin nəticələri Türküstana da sirayət edib. Necə deyərlər, Orta Asiyadakı dostlar, qardaşlar öz aralarında ya savaşmalı ya da barışmalıydı... Türküstanın bəxti onda gətirib ki, orada Ermənistan yoxdur!.. Yəni biz Qafqazda barışdan danışırıq, barışı istəyirik, ancaq Ermənistan gərək barış yerinə batış yolunu seçməsin. Rəsmi bilgilərə görə, elə bu gün Ermənistan silahlı qüvvələrinin şərti sərhəddin müxtəlif yönlərində təxribatları, atəşkəs pozuntusu faktları olub. Buna nə ad qoyaq - hara yazaq bunu?..

Bəli, biz Xucənd görüşünü qiymətləndiririk, lakin barış, anlaşma düsturlarını Xucənddən öncə də çox yaxşı bilirik. - Ya gərək, Ermənistan nəhayət sözübütov, ağzıbir, konstruktiv Ermənistan olsun ya da gərək, daha Ermənistan olmasın… - Bax, məsələ bundadır…

DÖVLƏTİMİZ ZAVAL GÖRMƏSİN!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(01.04.2025)

Elman Eldaroğlu, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

Bu gün aprelin 1-dir. Gülüş günüdür. Bu günə həm də aldatma günü adı verilib. Və bu gün dünyaya gözəl yazıçımız, millət vəkilimiz dünyaya gəlib ki, düz 72 ildir ki, 1 aprelin bir status da onun ad gününün daşıyıcısı olmaqdır.

 

Hər şeydən əvvəl o, Allahdan qorxan adamdır, imanlı bəndədir. Zarafat deyil, imanı onu Məşhədə- İmam Rzanın hərəminə qədər aparıb çıxarıb və MƏŞHƏDİ statusunu qazandırıb. Məşhədi Aqil Abbası deyirəm. Yaxşı adamdır, niyəti saf, mayası təmiz. Milyonlara həris deyil, səyahət etməyə, sağlamlığını qorumağa, ərzaq almağa, bir də yardım diləyən fəqir-füqürə verməyə ehtiyat pulu vardırsa nikbindir…

Məşhədi xərabət əhli deyil, yaratmağa, sözdən çələng toxumağa meyillidir- abadlıq aşiqidir…

Məşhədi qorxmaz adamdır, nə qədər qocalsa da, nadana şapalaq vurmağa əli, zorun üstünə yeriməyə hünəri də var…

Məşhədi müdrik məşhədilərdəndir, bığla saqqalın yerini yaxşı bilir. Hər ikisinə də diqqətlidir…

Ağdamlıların sözü olmasın, məşhədi Aqil Abbas - Qaqadır. Dəlidolu, çılğın, bir sözlə, canlara dəyən qaqa. Pisi yaxşıdan, yaxşını pisdən ayıra bilir…

Məşhədi yenə də deputatdır. Qazaxlıların sözü olmasın- “adam qazaxlı olmayıb haralı olasıdır?” İndi qazaxlıların dediyi kimi- deputat Aqil Abbas olmayıb, kim olasıdır ki? Ağdamın bu şanlı oğlunun halal haqqıdır deputatlıq.

Bu gün Ümumdünya Gülüş Günü olması səbəbindən mən də çalışıdım ki, Məşhədinin ad günündə bu təbriki oxuyub, dodağı qaçsın, çöhrəsinə təbəssüm qonsun...

Elə sizlərin də.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(01.04.2025)

Tuesday, 01 April 2025 18:11

Ağdamda Sarı Musa türbəsi

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

 

 

Ağdam rayonunun Xaçın Türbətli kəndində Elxanilər dövrünün xatirə memarlığının dəyərli bir abidəsi qalmışdır. Xalq arasında "Sarı Musa türbəsi" adlanan bu abidənin interyerində, giriş qapısının üstündəki inşaat kitabəsində bildirilir: "Ulu Allahın rəhminə möhtac, mərhum Qutlu Xacə Musa oğlunun bu imarəti ustad Şahbənzərin əməlidir"

 

Türbənin inşaat işləri 15 iyul 1314-cü ildə tamamlanmışdır. Azərbaycanın o çağdakı Xaçın vilayətinin nüfuzlu şəxsi olmuş Qutlu Xacə Musa oğlunun məzarı üstündə ucaldılmış türbə ziyarət kimi məşhurlaşaraq kəndin adını da "Xaçın + türbə(t) + li" müəyyənləşdirmişdir.

Sarı Musa türbəsinin giriş qapısı üzərindəki kitabə, onun 1314-cü ildə ustad Şahbənzər tərəfindən Musa oğlu Qutlunun məzarı üzərində tikildiyini göstərir.

Qülləvari türbə tipinin özünəməxsus örnəklərindən olan Qutlu Xacə Musa oğlu türbəsinin bayır həcmi üçtipli alçaq kürsülük, onikiüzlü prizmatik korpus və çadırabənzər piramidalı günbəz örtüyündən ibarətdir.

Korpus və kürsülük yaxşı yonulmuş sarımtıl əhəng daşı ilə üzlənmişdir. Korpusun 9 üzündə yarımonüzlü planı olan tağlar, şimal, şərq və qərb üzlərində isə qapı və pəncərə gözləri qurulmuşdur. İri ölçüsünə və bədii-plastik həllinə görə şimal gözü türbənin baş giriş qapısıdır.

Türbənin korpusundakı bütün taxçaların, qapı və pəncərələrin üst sivri hissələri incə stalaktit kompozisiyaları ilə işlənmişdir. Korpusun tinlərində daş memarlığı üçün bir qədər miqyassız görünən incə pilyastrlar verilmişdir. Fasad səthləri daş üzərində oyma naxış, xonça və stalaktitlərdən başqa dekorativsimvolik mənaları olan müxtəlif heyvan (öküz, aslan, maral, dovşan və s.) təsvirləri ilə bəzədilmişdir. Təbii daş fonda daha canlı görünməsi üçün bu təsvirlər tünd qırmızı boya ilə örtülmüşdür. 

Qutlu Xacə Musa oğlu türbəsi Azərbaycanın qülləvari türbələri üçün səciyyəvi olan dinamik həcm kompozisiyasına malikdir. Ancaq bu abidənin istər inşaat texnikasında, istərsə də detallarının bədii-plastik həllində Aran memarlığının, özəlliklə də Qarabağ memarlığının fərqli xüsusiyyətləri əks olunmuşdur.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(01.04.2025)

 

Murad Vəlixanov,  “Ədəbiyyat və İncəsənət” 

 

2010-cu ildə rejissor Harald Zvartın ekran əsəri olaraq ekranlara çıxan “Karateçi uşaq”  filmi barədə danışmaq istəyirəm.  Film əsasən Çinin Pekin şəhərində çəkilib. Filmin çəkilişləri 2009-cu ilin iyul ayında başlayıb və  elə həmin ilin oktyabr ayında bitib.  Filmin premyerası 2010-cu ilin iyun ayında baş tutub.

 

Atasının ölümündən və Detroytdakı zavodun bağlanmağından sonra 12 yaşlı Dre Parker anası Şerri ilə birlikdə Detroytdan Çinin Pekin şəhərinə köçür. Nəzarətçi onları evlərinə aparır. Xarab olan əşyanı düzəltmək üçün anası Dreni Mr. Hanı çağırmağa göndərir. Dre Mr.Hanı çağırdıqdan sonra parka gedir. Burada o, skripkaçı Mei Yinq ilə dostlaşır. Lakin çox keçmir ki, o, xuliqanlar bandasının başçısı Çenq ilə də tanış olur. Çenq onu vurur. Əvəz çıxmaq istəyən Dredə əlbəyaxa döyüşlərə, xüsusən də Kunq Fuya həvəs yaranır. O, Kunq Fu məktəbinə gedir və oradakı otaqlara baxır, bura onun təzəcə xoşuna gəlmişdi ki, burada Çenqi görür, buranı dərhal tərk edir. Qadağan olunmuş şəhərdən çıxdıqdan sonra Dre Çenq və dostlarını görür. O, vedrədəki suyu onların üstünə tökür, bunu görən Çenq Dreni vurur. Çox keçmir ki, Mr.Han gəlib Çenq və dostları ilə vuruşur. Sonra Mr. Han onu evə aparır və Drenin zədələnən yerini Çin təbabəti ilə müalicə edir. Dre Mr.Hana Çenqin müəllimi Master Li ilə görüşməyi təklif edir. Onlar görüşdə Drenin də Kunq Fu yarışına getməsini qərara alırlar. Və Dreni bu yarışmaya Mr.Han hazırlaşdıracaqdı…

Məşqə başlayanda Mr.Han Dreyə bütün günü gödəkcəni soyun, yerə at, götür, geyin, soyun və s. kimi tapşırıqlar verir. Və bu, bir neçə gün davam edir. Sonrakı gün Şerri Mr.Hana Şişi festivalına getmək üçün bilet alır. Dre Mei Yinqə söz verir ki, onun imtahanına gələcək və Mei Yinq də söz verir ki, onun Kunq Fu yarışına gələcək.

Dre bezib Kunq Fu məşqini davam etdirmək istəmir, lakin Mr. Han ona hər şeyin - soyunub-geyinməyin, adamlar ilə danışmağın da Kunq Fu olduğun başa salır və ona əsil Kunq Funu öyrətməyə başlayır. Onlar qatarla Vudanq dağına gedirlər, Dre burada Kunq Fu suyunu içir, kobra üslubu ilə tanış olur.

Zaman keçir. Artıq Dre Kunq Fu ilə çox məşğul olmuşdu və Mr.Han ona "u çi bi fa", yəni Drenin istrahətə ehtiyacının olduğunu söyləyir və ona bir günlük istirahət verir. Dre Mei Yingə onun da istirahətə ehtiyacı olduğunu deyərək onunla parka gedir və məlum olur ki, Mei Yinqin musiqi dərsindən olan imtahanını həmin günə salıblar və o, tələsik imtahana gedir, Dre də sözünə əməl edərək Mei Yinqin imtahanına gedir. Lakin bu imtahanda Mei Yinqin atası Drenin ona pis təsir etdiyini deyərək onunla danışmağa icazə vermir.

Sonra Dre Mr.Hanın yanına gələrək onun neçə gündü təmir etdiyi maşını əzdiyini görür və məlum olur ki, o, bu maşın ilə qəza edib və onun ailəsi bu qəzada ölüb. Sonra onlar məşqi davam etdirirlər. Bir neçə günlük ağır məşqdən sonra Mr.Han ona Brüs Linin paltarın alır. Və ona Mei Yinqin atasına çincə məktub yazmağa kömək edir,  üstəlik, onun atası ona yarışa getməyə icazə verir.

Yarış günü əvvəlcə Çenqin dostları ilə yarışda onun ayağı əzilir. Lakin Mr.Han Çin təbabəti ilə onun ayağını müalicə edir və o, yarışa davam edir.

Sonluq elə gözlənilən kimidir: O, rəqiblərinə qalib gəlir, Çenqi də məğlub edir və yarışda birinci olur.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(01.04.2025)

 

Xədicə Əliyeva, "Ədəbiyyat və İncəsənət"

 

“Bəlkə də, ölüm ruhumuzun həqiqi varlığını tapdığı an, müvəqqəti məskunlaşmış olduğu yeri tərk etdiyi gün idi?"

 

Qorxu.

Qorxurdum? Nəyə görə? Deyəsən, sadəcə özümü hazırlayırdım. Nəyə? Qorxmuram dediyim halda özümü nəyə hazırlayırdım?

Cəsarət.

Nə idi qorxu, nə idi cəsarət? Cəsarət qorxmamaq idi, yoxsa qorxularımızla üzləşmək? Məgər, həyatda heç vaxt qorxu ilə yolları kəsişməyən insanlar, cəsarətli adlandırılırdı? Yoxsa, nə olursa olsun, o yoldan keçilirdi? Hər insanınmı qorxuları var idi, yoxsa bəziləri həyatı ciddiyə almayacaq qədər cəsur idi? Həyatı ciddiyə almamaq həqiqətən də cəsarətli olmaq sayılırdı? Yoxsa, biz həqiqi qorxularımızı gizlətmişdik “vecsiz” tərəfimizdə. Cəsur? Cəsur deyə bilərdikmi biz belə insanlara? Heç qorxmayan insanlarmı cəsarətli idi, yoxsa qorxularını bilib onlarla üzləşənlərmi adlanırdı qorxusuz? 

Həyat.

Yox, yox. Mən anlamıram. İtirəcək heçnəyim yoxdur deyən insanları anlamıram! Çünki, həyat sənə hər mərhələdə itirəcək nələrinsə olduğunu göstərir. Həyat, itirilənlər-qazanılanlar üzərində balanslaşıb və sən itirdikcə, qazanırsan. Sanki, həyat içində həyat yaşayırsan və bu daxilində itirdiyin bir şeyi torpağa verərkən, digər qazandığını torpaqdan alarkən daxilinin bağlanan pəncərəsindən digər pəncərəsini görürsən.

Sınanmaq.

Ən sonda isə, sən var oluşla yarışa girib, həqiqətən itirəcək nəyimsə yoxdur deyəndə, həyat sənə qarşı ən son fəndini işlədir. Səni, səninlə sınayır. İnsan bir çox mövzularda sınanır. Bəs, özü?

Yol.

 Dəhşətlisi odur ki, insan cəsarəti axtardığı yolda özü ilə bircə dəfə də qarşılaşmasın. Bax, insanın həqiqət adı altında özünü axtararkən, itirəcək həddə gəlib çıxmasıdır ən böyük qorxaqlıq. Çünki insanın özü ilə üzləşməsidir ən böyük cəsarət. İnsanın qazanacağı ən böyük qalibiyyət özünü tapması, ən böyük məğlubiyyəti isə özünü tapdığı gün əslində itirdiyinin fərqinə varmamasıdır.

Ölüm.

Bəşəriyyət, sanki bu sualların məni torpağa basdırması üçün var idi. Belə baxanda, onsuz da torpağa getməyəcəyikmi? Cismimin torpaq altında olması məni elə də həyəcanlandırmır. Çünki, bu mən deyildim.

Varlıq, yoxluq.

 Bəs, həqiqətən mənim torpaqda olacağımı qəbullanacağım gün necə  olardım? "İnsanlar bir gün öləcəklərini bilərək yaşamalıdır" deyir bəziləri. Əslində, bir çox insan dərk etmədiyi üçün yaşayır. Hə, bir çox insan ölümü dərk etmir və sanki hər biri əvvəlcədən yığılmış sistem kimi həmişə var olacaqmış kimi yaşayır. Bəlkə də, ölümü unutmağımız, ruhumuzun əbədi olduğundan əmin olduğumuz üçün idi? Mən ölümdən qormurdum, lakin yox olmaqdan qorxurdum. Ölüm yox olmaqdırsa, mən niyə qorxmurdum? 

Yenə də Ölüm.

"Bəlkə də, ölüm ruhumuzun həqiqi varlığını tapdığı an, müvəqqəti məskunlaşmış olduğu yeri tərk etdiyi gün idi?"

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(01.04.2025)

 

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Güney Azərbaycan Poeziyası Antologiyası layihəsində Təbriz təmsilçimiz Əli Çağlanın növbəti təqdim etdiyi şair Tehranda yaşayan Məryəm Səfəvidir.

 

Məryəm Səfəvi

Tehran

 

ƏLVİDA

 

Yeni həyat,

Yeni evim mübarək!

Əlvida arxamca qalan qısqanclı qaranlıqlar

Yalana bürünmüş sevgilər –

Dustaq qalan beyinlər!

Əlvida qədri-qiymət bilməyən ürəklər

Əlvida

Min türlü üz dəyişdirən insanlar...

 

Salam mənim yeni dörd divarım!

Salam mənə yoldaşlıq edən

Yorğanım,

Yastığım,

Tərliyim!

Salam mənim pəncərədə gözləyən

Yaşıq kaktus çiçəyim,

Salam mənim hasar üstündə oturan

Mavi göyərçinim...

 

Bunlar mənim yeni həyatım,

Bunlar mənim yeni dünyam!

 

Bir mən gərəkli deyil idim zatən

Sizin kirli dünyanıza

Bir də artıq

Sevib də, sevilməyən

Anlayıb da, anlanılmayan

Düşüb də, qalxanmayan

Kölgələr vardır ki, burada

Gəlməzdir sizin zatən karınıza!

 

Yalqızlığı seçərək

Dörd divara sığınmış olan,

Burda düşdaşlarım varımdır mənim.

Onlara dəli-divanə deyirsiniz siz!

Ancaq

Onları dəli edib də, tərk eləyənlərə

Heç bir söz deməyirlər,

Heç bir zaman, onlar!

Sizin hər bir zaman onlara,

“Dəli” dedikləriniz!..

 

Pis-yaxşıya məruz qalaraq

Danışdıqda

Danışmağa məhkum olan

Seçib də seçilməyə haqqı olmayan,

Duru su kimi,

Saf ürəkləri vardır onların;

Siz, onların kölgələrisiniz

Çünki ürəklərində,

Duru su kimi,

Saf diləkləri vardır onların...

 

Bax!

O, sizin dəyərsiz

Yalanla bağlı ola dünyanız!

Bu isə bizim

Tər-təmiz, huzurla dolu yeni dünyamız!

Bizim dünyamızı,

Yalnız tər-təmiz yaşamaq dəyər

Sizin o qaranlıq,

Sizin o səfil dünyanıza!

Sizin dünyanız gəlməz bizim karımıza

Sizin dünyanız, gəlməz sizin arınıza...

 

Yenə xatırladım bir daha

Yeni həyatım,

Yeni evim mübarək!..

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

 (01.04.2025)

 

 

 

Əkbər Qoşalı, “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün 

 

Bu günlərdə “BakuTV-nin “Baku Aktual” proqramının qonağı oldum. Elçin Əlibəylinin usta aparıcılığı və eyni studiyanı bölüşdüyümüz həmsöhbətlərimin sayəsində öyrədici həm də polemik bir veriliş oldu. 

 

Verilişin bəlli bir vaxtı, özünəxas axarı, yayım strukturu var və əlbəttə, düşüncələrimizin heç də hamısını bölüşə bilmədik. “BakuTV”yə, şəxsən məni adıkeçən verilişə dəvət edən könül dostlarına, mövzunun özünə və bayram dəyərlərimizə sayğıduyarlıq ifadəsi olaraq, verilişsonrası belə bir yazı işlədim - onu sizlərlə bölüşürəm. Yazını redaktə edən, öz dəyərli fikirlərini əsirgəməyən folklorşünas alim Aynur xanım İbrahimliyə və istedadlı hənc türkoloq Məleykə xanım Mirzəliyə əsənliklər diləyir, gününüz ağ olsun deyirəm!

 

*

Novruz - Yenigün bayramı və  öncəsindəki dörd ünsürə (su, od, yel/hava, torpaq) bağlı qutlamaların çərşənbə adı ilə qeyd olunması, onların məhz ikinci günə – çərşənbə axşamına təsadüf etməsi qədim kosmoqonik təsəvvürlər, mifoloji təqvim anlayışı və zaman bölgüsü ilə əlaqəlidir.

 

“Çərşənbə” (farsca “çahar-şanba”, yəni “dördüncü gün”) islamdan öncəki dönəmlərdə də özəl bir gün sayılırdı; lakin burada dartışmalı bir məqam var: həftənin dördüncü günü dedikdə, qədim təqvimlərdə fərqli sayımlar mövcud idi. Belə ki, həftə bazar günü ilə başlayırdısa (bir çox qədim sistemlərdə olduğu kimi), o zaman dördüncü gün çərşənbə axşamına (indiki adlandırmamızla həftənin ikinci gününün gecəsinə) düşürdü.

Başqa cür baxsaq, bu, Ay təqvimi ilə Günəş təqviminin uzlaşdırılmasına bağlı məsələdir. Qədim təqvimlərdə bir dönəmin tamamlanması və yenisinin başlanğıcı üçün həftənin “dördüncü günü” önəmli sayılırdı.

 

Həmçinin, bəzi türk xalqlarında “çərşənbə” yox, “çərxi-çərşənbə” və ya “çərxi-cümə” kimi deyimlər də var, hansı ki bu, günlərin (necə deyərlər) hərəkətli olması ehtimalını göstərir.

 

Yaxşı, bəs niyə məhz ikinci gün?

Bu, ilkin Novruz - Yenigün miflərində yer alan kosmoqonik yaradılış ardıcıllığı ilə bağlıdır. Miflərə görə:

- Bazar ertəsi – İlkin xaos (qarışıqlıq) günü idi;

- Çərşənbə axşamı – Kainatın ünsürlərinin formalaşmağa başladığı gündür və s.

Qədim inanclara əsasən, hər bir yeni dönəm (il, ay, həftə və s.) “qaranlıqdan aydınlığa” keçid ilə başlayırdı. Bu baxımdan, günün gecə yarısı başlaması prinsipi (örnəyi, İslam təqvimində günün günbatardan başlaması) ilə çərşənbənin axşam qeyd edilməsi arasında bağ vardır.

Çərşənbələr Novruzdan öncəki son 4 həftədə müəyyən enerji təmizlənməsi və keçid mərhələləri kimi qəbul edilirdi. Xalq inanclarına görə, “il çərşənbədə qocalır, Yenigündə cavanlaşır”…

 

Bəs “İlaxır çərşənbə” yerinə başqa bir gün - örnəyi, “İlaxır cümə” ola bilərdimi?

Cümə günü İslam gələnəyinə görə, qutsal sayıldığı üçün qədim inanclara əsaslanan Novruz törənləri ilə birləşdirilməyib.

Çərşənbənin ilahilik və qutsallıq daşıması, həmçinin Novruz - Yenigün öncəsi ən yaxın həftəlik dönəm təmsil etməsi “İlaxır çərşənbə”nin formalaşmasına səbəb olub.

Gələnəksəl olaraq, çərşənbələr keçmişi yola salmaq, cümələr isə gələcək üçün alxış etmək anlamı daşıyırdı. Bu baxımdan ilin son çərşənbəsi ilə ilin tamamlanması, yenisinin isə Yenigündə başlaması simvolik bir sistem yaradırdı.

Yəni “İlaxır çərşənbə” Novruzun son qapısıdır, Novruz - Yenigün isə yeni ilin başlanğıcıdır. 

Ayrıca, 

cümə bizim ellərdə “ad(ı)na” adlanır; çərşənbəyə isə öztürkcədə “ortac”, “ortancı gün” deyə bilərik.

 

Novruz - Yenigün bayramı ilə bağlı bəzi mübahisə doğuran sualları və məqamları burada vurğulamaq yerinə düşərdi.

1. Novruzun İranla bağlanması, bu türk bayramının fars bayramı kimi təqdim edilməsi:

- Novruzun Türk dünyasında, Türküstanda və qədim Türk-Monqol mifologiyasında daha geniş izlərinin olduğunu unutmayaq.

Novruz təkcə farsların keçirdiyi bayram deyil, əlbəttə. Bu bayramın izləri Türküstandan Anadoluya, Qafqazdan Sibirə qədər geniş coğrafiyada yaşayır. Türk xalqlarının qədim inanc sistemində yeni ilin yazla başlaması konsepti var idi. Üstəlik, qədim türk dastanları və miflərində də yazın oyanışla, yenilənmə ilə bağlandığı görünür. Novruz fars mədəniyyətinin materiyasına nüfuz etsə də, Türk dünyasında çox daha qədim köklərə malikdir.

2. Dörd çərşənbənin qaynağı, təsnifatı - su, od, yel və torpaq çərşənbələri gerçəkdən qədim türk inanclarından gəlir, yoxsa sonradan formalaşıb?

- Bəzi akademik yanaşmalarda bu çərşənbələrin təsnifatının daha sonrakı dönəmdə – İslam və ya sufizm təsirləri ilə formalaşdığı vurğulanır. Bu ritualların qədim türk dünyagörüşündə, özəlliklə Tenqriçilikdə və şamanizmdə öz yerinin olduğu danılmaz faktdır.

Su, od, yel və torpaq çərşənbələri türk xalqlarının qədim kosmoqonik təsəvvürləri ilə çox yaxından səsləşir. Tenqrizmdə və şamanizmdə dörd ünsür doğanın əsas başlanğıcları sayılır. Bu anlayış türklərin çox qədim dönəmlərdən doğa kultları ilə yaşamasının göstəricisidir. Dörd çərşənbənin formalaşması zamanla sistemləşdirilib və müxtəlif coğrafi bölgələrdə fərqli adlar və yorumlarla, yaraşdırmalarla qarşımıza çıxır.

3. Novruzun qeyri-İslami olduğunu dair iddialar vardır; onun dini aspektləri və İslamdan sonrakı transformasiyası - bu bayram İslamla nə dərəcədə uzlaşır?..

- Radikal dini baxışları müdafiə edən kimsələr  Novruzu “bidət” adlandıra bilər. Novruzun İslamdan öncə mövcud olduğunu, lakin islamlaşmış türklər tərəfindən yeni çalarlarla qəbul, davam və inkişaf etdirildiyini unutmamalıyıq.

Yenədəlik olmasın, İslamdan öncə mövcud olan bir çox bayram kimi, Novruz da islamlaşmış türklər tərəfindən davam edilib və bəzi islami çalarlar qazanıb. Örnəyi, bəzi qaynaqlarda Novruz günü Həzrət Əlinin xəlifə seçildiyi və ya Yer üzü suya qərq olanda Nuh Peyğəmbərin gəmisinin quruya çıxdığı gün kimi də vurğulanır. Lakin bu, Novruzun köklərinin sırf İslamla, dinlə bağlı olması anlamına gəlməməlidir. Əksinə, İslam çox öncələrdən mövcud olmuş Novruzu tamamən yasaqlamaq əvəzinə, onu müəyyən qədər öz mədəni sisteminə inteqrasiya edib.

4. Novruzun siyasi və ideoloji çalarları - bayramın türkçü, pantürkist və ya paniranist ideologiyalarla bağlanması nə dərəcədə doğrudur?

-Əsl türklük, türkçülük (və onun “pan” önlüyü almış halı belə) başqa xalqlara, başqa dəyərlərə sayğılı, dözümlü, anlayışlı olub və yalnız özünün olanları da ürəkgenişliyi ilə paylaşmaq, xeyirxahlıq etmək ərdəmi göstərib - öncə bunu vurğulayaq.

Bununla belə, çox həssas mövzudan söz açıldığının fərqindəyik; çünki Novruz türksoylu dövlətlərdə olduğu kimi, İranda və farsdilli və b. dövlətlərdə də milli-mədəni kimliyin bir parçası halına gəlib. Novruzun- Yenigünün yaradıcısı bizim dədələrimiz olsa belə, onun artıq yalnız bir etnosla sınırlandırılmasına ehtiyac olmadığını qəbul edirik.

Zatən UNESCO da bu bayramı çoxmillətli irs kimi tanıyır. UNESCO 2009-cu ildə Novruzu Azərbaycan, Türkiyə, Özbəkistan, Qırğızıstan, İran, Pakistan və Hindistanın birgə təqdimatı əsasında Qeyri-maddi mədəni irs siyahısına daxil edib. 2016-cı ildə Qazaxıstan, Türkmənistan, Tacikistan, Əfqanıstan və İraq da bu siyahıya qoşulub. 

Novruzun UNESCO yolunda Azərbaycanın rolu böyük olub -  Novruzun beynəlxalq səviyyədə tanınması üçün aktiv diplomatik addımlar atıb.

Novruzun hər hansı bir yad siyasi və ya ideoloji çərçivəyə salınması yanlışdır. Göründüyü, bilindiyi kimi, bayram Türküstanda, ümumən türk xalqlarında, İran adlanan ölkədə, Hindistanda və b. da keçirilir. Sovet dönəmində Novruz qadağan edilsə də, xalq arasında yaşamağa, yaşadılmağa davam etdi və milli kimliyin bir parçası kimi qorundu. Novruz - Yenigün miqyaslı bayramlar, dəyərlər yalnız qorunmur, o, özü də ulusu, dəyərləri qoruyur və ucaldır!

Qədim türk mifoloji mətnlərində və dastanlarında yazın oyanış, yenilənmə ilə bağlı olduğunu göstərən bir neçə örnəyi yada salaq:

 

Bozqurd mifi

 

Türk mifologiyasında Bozqurd, yol göstərən və bələdçi bir varlıqdır. Bozqurd miflərində tez-tez qışdan çıxış, yeni başlanğıc və yaz fəslinin gətirdiyi ümidlər vurğulanır. Qurdun türkləri qurtardığı məqam adətən yaz fəslinə təsadüf edir, çünki bu, yaşamın yenidən başlanması kimi qəbul edilir.

 

Göyərçin və Günəş mifi

 

Qədim türklərin inanc sistemində Günəşin yazla birgə güclənməsi və doğanın yenidən canlanması anlayışı mövcud olub. Bir çox miflərdə Günəşin qayıdışı və bununla birlikdə doğanın dirçəlməsi təsvir edilir. Örnəyi, Altay türklərinin inanclarında yazın gəlişi ilə torpağın canlandığı və ruhların yenidən canlandığı vurğulanır.

 

Ergenekon dastanı

 

Bu dastan, türk xalqlarının əsarətdən, darlıqdan və sıxıntıdan qurtuluşunu, yeni bir başlanğıcı simvolizə edir. Ergenekon türk mifologiyasında qapalı bir vadi kimi təsvir edilir, burada türklər uzun müddət yaşayır, ancaq daha sonra oradan çıxıb yeni bir yaşama günaydın deyir. Bu çıxış sürəci yaz fəslində, dəmirli dağların əridilərək aşılması ilə baş verir. Burada yaz – qurtuluş, yenidən doğuluş və gücün yenilənməsi kimi təsvir edilir ki, bu da Novruzun - Yenigünün mahiyyəti ilə üst-üstə düşür.

 

Oğuz Kağan dastanı

 

Adıkeçən dastanda Oğuz Kağanın doğumu və yaşamında yazın, Günəşin özəl yeri var. Dastanda onun doğulduğu zaman otağın işıqla dolması və Günəşin simvolik gücə çevrilməsi vurğulanır. Bu, yazın yenilənmə, oyanış və güc rəmzi olmasına işarədir.

 

Alp Ər Tonqa dastanı

 

Dastanda Alp Ər Tonqanın ölümü və daha sonra onun ruhunun doğa ilə birləşməsi ideyası var. Yazın onun yenidən dirilməsi və ya ruhunun yenidən dönüşü ilə bağlı olması mifoloji düşüncədə öz əksini tapır.

 

Bütün bu örnəklər, qədim türk dünyagörüşündə yazın gəlişinin təkcə fəsil dəyişikliyi deyil, həm də yeni dönəmin, oyanışın və yenilənmənin rəmzi olduğunu göstərir.

Bir sözlə, 

Novruzun - Yenigünün türk mədəniyyətində dərin kökləri mif və dastanlarımızda, şifahi yaradıcılığımızda öz əksini tapır.

 

Od-ocaq fərqinə nəzər salmaq da burada yerinə düşərdi. 

 

Od və tonqal motivi müxtəlif mədəniyyətlərdə fərqli anlamlar daşıyır. Türk mifologiyasında od-ocaq həm fiziki, həm də ruhani-mifik anlamdadır. Qədim yunan, Roma-Bizans və Misir mifologiyalarında isə od daha çox İlahə, Tanrı hədiyyəsi və ya cəza simvolu kimi çıxış edir.

 

Prometeyin “od”u ilə türk “ocağ”ının fərqli və oxşar cəhətləri:

-Prometey odunu Olimpdən oğurlayır və insanlara verir. Burada od - bilgi, sivilizasiya və inkişaf rəmzi kimi çıxış edir.

-Türk mifologiyasında isə od-ocaq Tanrı tərəfindən verilib və qutsal sayılır. Odun qorunması soyun, ailənin və ulusun yaşaması ilə bağlanır.

 

Əgər yunan mifində od Tanrılardan oğurlanan “qadağan olunmuş hədiyyə”dirsə, türk mifində od bəşəriyyətin, necə deyərlər, ayrılmaz bir hissəsidir və qorunmalı olan varlıqdır.

 

Yunan və Roma-Bizans miflərində od:

-Hefaistos (Vulkan) – Yunan və Roma mifologiyasında od Tanrı Hefaistosun/Vulkanın hakimiyyətindədir. O, dəmirçiliyin, sənətkarlığın və odun bəkçisidir.

-Hestia (Vesta) – Ev və ailə ocağının tanrıçasıdır. Ona həsr olunmuş Vesta bakirələri qutsal ocağı qoruyur...

 

O miflərdə od-ocaq ailənin və toplumun əsas dayağı sayılır. Türk mifində isə ocaq həm də nəslin davamlılığının, ulusal birliyin rəmzidir.

 

Misir mifologiyasında od:

-Ra və Günəş kultu – Misirdə od və işıq Günəşlə birbaşa bağlıdır. Günəş Tanrısı Ra hər gün göyüzündə üzür və şər qüvvələrlə savaşır;

-İsis və Osiris mifində də Günəş və onun yanar enerjisi həyatverici qüvvə sayılır.

 

Misir mifində od - ilahi işıq və enerjidir, türklərdə isə od həm Tanrı hədiyyəsi, həm də insanın öz varlığını qoruma vasitəsidir.

 

Türk mifologiyasında od və tonqal:

-Od, ocaq, tonqal – özünəxas qutsallıq daşıyır.

-Şaman atəşlə təmizlənir;

-Kam (şaman) tonqalın üzərindən keçərək pis ruhları qovur;

-Tonqal üzərindən atılmaq günah və çirkinliklərdən təmizlənmə rituallarıdır.

 

Türk mifində od oğurlanmır, ona cəza verilmir, əksinə, onu qorumaq bir görəv sayılır. Bax, bu, Prometey mifindən və digər mədəniyyətlərdən əsas fərqin göstəricisidir.

 

Odun qutsal sayıldığı bir çox inanc sistemində ona toxunmaq, hətta üstünə nə isə atmaq belə qadağan edilib. 

Atəşpərəstlikdə od ilahi gücün və saflığın simvolu sayılırdı, ona üfürmək, çirkləndirmək olmazdı; lakin Novruzda tonqalın üzərindən tullanmaq gələnəyi tamamilə fərqli bir inancla bağlıdır.

 

Türk-Monqol mifologiyasında və şaman inancında od arındırıcı, təmizləyici, yeniləyici bir gücə malikdir. Odun üzərindən tullanmaq isə məcazi və ritual anlamda günahlardan, xəstəliklərdən, neqativ enerjidən arınmaq deməkdir. Bu, tonqaldan keçməklə ruhun və bədənin saflaşmasını simvolizə edir.

 

Şaman gələnəyində və qədim türk inanclarında tonqal bir maneə deyil, keçid qapısıdır – yəni insan bu rituala qoşulmaqla öz yükündən qurtulur, yeni dönəmə arı-duru qədəm qoyur. Tonqalın üstündən atılan insan “köhnə enerji”dən çıxaraq “yenilənmiş” hala gəlir.

 

Nənə-babalarımız odun insanı təmizlədiyinə, bədnəzərdən və bəlalardan qoruduğuna inanırdı.

Türk mifologiyasında və Altay şamanizmində oda daxil olub yenidən çıxmaq bir növ ruhsal və fiziki transformasiya anlamına gəlirdi.

Köhnə il, xəstəliklər və bütün pisliklər odla məhv olur, yenisi isə onun közündən doğulur…

 

Zərdüştlikdə od ibadət obyekti idi, ona fiziki təmas sayğısızlıq sayılırdı.

Novruzda isə od təmizlənmə və keçid vasitəsidir, onu keçərək insan arınır-durulur.

Atəşpərəstlikdə od qorunan və daim yanan bir qutsal varlıqdır; bizim Yenigündə isə od insanların gündəlik yaşamına daxil olur və kollektiv şəkildə paylaşılır.

 

Tonqal üzərindən atlamayan bəzi türk boyları, tirələri var, onlar ancaq od çevrəsində rəqs edənlər, ona alxış oxuyanlar da eyni inanc sisteminin içindədir. Fərqli bölgələrdə bu ayin müxtəlif formalarda yaşadılıb (və yaşadılır).

 

Yəni Novruz tonqalı daha geniş bir mədəniyyətin mirasıdır – türk, monqol başlanğıclı olmaqla yanaşı, irandilli və hətta Qafqaz xalqlarının qədim inanclarında da izləri olan kollektiv bir ritualdır.

 

Novruz - folklor hadisəsi kimi

 

Novruz - Yenigün bayramını folklor hadisəsi kimi dəyərləndirmək mümkündür, çünki onun əsas özəllikləri folklorun təməl prinsiplərinə uyğun gəlir:

 

-Şifahi gələnəyə əsaslanır – Novruz ayinləri, inancları və mahnıları nəsildən-nəslə ötürülür;

-Kollektiv xarakter daşıyır – Fərdi deyil, icma tərəfindən yaşadılır və yürüdülür;

- Sinkretik doğaya (synkrētismos – birləşmə, qarışma doğasına) malikdir – Mifoloji, dini, sosial və estetik elementləri özündə birləşdirir;

-Zaman və məkan içində dəyişkəndir – Fərqli coğrafiyalarda fərqli formalar alır;

- Variantlılıq nümayiş etdirir – Müxtəlif bölgələrdə fərqli çalarlarla keçirilir və s.

 

Əgər Novruzu folklor hadisəsi kimi qəbul ediriksə, onda onun variantlılığını da qəbul etmiş oluruq. Çünki folklor həmişə variantlıdır – xalq yaradıcılığında heç bir hadisə donmuş, dəyişməz formada mövcud olmur. Yetər ki folklorun yerini “feyklor” almasın.

 

Variantlılıq örnəkləri:

-Azərbaycanda dörd çərşənbə keçirilir, kosa-kosa, qurşaq, şalatdı kimi gələnəklər, oyunlar və s. var;

-Özbəkistanda kollektiv şəkildə “Sumalak” bişirilir;

-Qazaxıstanda bayramın əsas elementi “Naurız köje” yeməyidir;

-Tatar və başqurdlarda Novruz qışın qovulması ayini ilə bağlanır;

-Arazdan o taylarda “Sizdə-behdar” adlanan süfrə gələnəyi var və s.

 

Bütün bunlar göstərir ki, Novruz universal əsaslara malik olsa da, onun fərqli variantlarla qarşımıza çıxması folklorun təbii özəlliyidir. 

 

Bizim bayrama bizim şifahi və yazılı qaynaqlarda nəzər yetirək:

 

Dədəm Qorqudun dastanında bayram birbaşa Novruz adı ilə keçmir, lakin dastandakı bəzi motivlər, təsvirlər və simvolik elementlər Novruzla- Yenigünlə bağlı gələnəkləri və dünyagörüşünü əks etdirir.

 

Dastanda doğa ilə bağlı təsvirlər, özəlliklə yaşıl otlaqların, yazın gəlişinin, doğanın canlanmasının təsviri və s. Novruzun - Yenigünün mahiyyəti ilə tam üst-üstə düşür. Örnəyi, “Bamsı Beyrək boyu”nda Beyrəyin uzun müddət əsirlikdən sonra geri dönüşü məhz yaz fəslində baş verir, bu da yenidən doğuluş, qurtuluş və yazın gəlişi ilə assosiasiya olunur.

 

Oğuzların dövri yurd dəyişməsi – Yaylaq-qışlaq motivinə diqqət yetirək:

Oğuz türklərinin qışlaqdan yaylağa köçməsi Novruz fəlsəfəsinə uyğun gəlmirmi? - Əlbəttə, gəlir. Bu dəyişiklik doğanın dirçəlməsi, yeni yaşayışın başlanması ilə bağlanır. Novruz da qışın bitib yazın başlaması ilə bağlıdır.

 

Başqa bir simvol - atəş kultu və tonqal simvolikasını yada salaq:

Dastanda atəşin önəmli rolu var. Oğuz türkləri üçün od qutsal sayılır; ocağın sönməməsi ailənin davamlılığı ilə bağlıdır. Novruz tonqalı da məhz bu mifoloji inancların davamıdır. Alxış və qarğışlarda belə bu kultun izləri qalmaqdadır. Günümüzdə “Ocağın qaralsın” - ağır qarğışdırsa, “ocağı sönməsin” ürəkdən deyilən alxışların başında gəlir. Yadımdadır, rəhmətlik anam “İşığı söndür” yerinə “İşığı farağatla” deyərdi…

 

Dədəm Qorqudun dastanında qadın kultu və məhsuldarlıq amilini də unutmayaq:

Dastanda qadınlar çox vaxt doğal güclə, torpaqla, su ilə bağdaşlanır. Örnəyi, Burla Xatunun su ilə bağlılığı, qadınların məhsuldarlıq və bolluq simvolu olması Novruzun torpaq və su ünsürləri ilə bağlı ayinlərinə uyğun gəlir.

 

Böyük bayram törənləri, şənliklər:

Oğuzların toy, qələbə və önəmli hadisələrlə bağlı qurduqları böyük məclislər, süfrələrin açılması və birliyin gücləndirilməsi Novruz - Yenigün bayramında da əsas yer tutur.

 

Beləliklə, 

Dədəm Qorqud dastanında Novruz bayramı ad olaraq çəkilməsə də, onun ruhuna, sosial strukturuna uyğun olan yaz, yenidən doğuluş, od-ocaq kultu, məhsuldarlıq və birliyə çağırış kimi elementlər açıq-aşkar görünür. Yəni, dastanda Novruz birbaşa olmasa da, öz əksini tapır və qədim türklərin dünyagörüşündə onun izləri aydın görünür.

 

“Alpamış” dastanı

 

“Alpamış” türklərin qəhrəmanlıq dastanıdır və Novruzun-Yenigünün mahiyyəti ilə bağlı elementlər burada da görünür:

-Alpamış uzun ayrılıqdan sonra vətəninə məhz yaz aylarında qayıdır. Bu, Novruzun qovuşma və yenilənmə ruhunu əks etdirir;

-Dastanda ocağın yanması, qutsal sayılması və qorunması ilə bağlı bölümlər Novruzun tonqal yandırma gələnəyi ilə üst-üstə düşür;

-Dastanda toy və bayram süfrələri təsvir edilir, bu da Novruzun kollektiv keçirilən şənlik olmasına bir işarə kimi alqılanmağı haqq edir.

 

“Manas”

 

Qırğızların “Manas” epopeyası dünyanın ən böyük epik irsidir. Burada da Novruzun ruhunu əks etdirən elementlər var:

-Manasın yaşamındakı önəmli hadisələrdən bəziləri yazla və ya yeni dönəmin başlanması ilə bağlanır;

-Dastanda odun qutsallığı vurğulanır, bu da Novruz tonqalları ilə bağlı inanc sisteminə bənzəyir;

-Novruz süfrəsində olduğu kimi, dastanda da müxtəlif nemətlərlə zəngin süfrə açılması və qonaqpərvərlik gələnəkləri yer alır və s.

Yeri gəlmişkən, 

Manasın mənəvi oğlu Çingiz Aytmatovun əsərlərinin bir çoxundan işıq seli kimi keçən etno etüdləri, etnoqatları yada salaq; o cümlədən “Dəniz qırağıyla qaçan alabaş”da Yer üzündə yaşamın su başlanğıcı ilə bağlı dərin bədii-fəlsəfi məqamları xatırlayaq…

 

Digər türk dastanlarında Novruzla bağlı izlər

 

“Oğuz Kağan” dastanı – Günəş və işıq kultu ön plandadır, bu da Novruzun Günəşlə bağlı rituallarını xatırladır;

 

“Köroğlu” dastanı – Qışın sona çatması, yazın gəlişi ilə yeni mərhələnin başlanması Novruz fəlsəfəsinə uyğundur;

 

“Edigey” dastanı – Dastanın bəzi versiyalarında yeni ilin başlanğıcı ilə bağlı təsvirlər vardır.

 

Ona görə də,

türk dastanlarında Novruzun adı çəkilməsə də, onun əsas simvolik elementləri – yazın gəlişi, yenilənmə, bolluq, birliyin güclənməsi, od və Günəş kultu – açıq şəkildə görünür. Bu da Novruzun öz əsl adı (Yeni Gün) və sosial strukturu, mahiyyəti ilə türk ulusunun qədim inancları və mədəniyyətində dərin köklərə malik olduğunu göstərməkdədir.

 

Türk xalqlarına aid qədim yazılı qaynaqlarda  Novruz bayramı birbaşa vurğulanmasa da, onun mahiyyətini və əsas rituallarını əks etdirən motivlər geniş şəkildə yer alır.

 

Kaşğarlı Mahmud dədəmizin “Divanü Lüğat-it-Türk” (1072–1074) əsərində bayramın mahiyyəti ilə bağlı bəzi sözlər, deyimlər mövcuddur.

 

Kaşğarlı Mahmud “Yengi Kün” (Yeni Gün) deyimini işlədərək, yeni ilin başlanğıcını, yazın gəlişini bildirən bir gün haqqında danışır. Bu ifadə məhz Novruzun mahiyyətinə uyğun gəlir, çünki Novruz türklər üçün Yeni Gün demək idi, elə indi də belədir.

 

Yaz və doğanın canlanması ilə bağlı ifadələr:

Kaşğarlı dədəmizin ünlü sözlüyündə doğanın yenilənməsi, yazın gəlişi, otlaqların canlanması, heyvanların çoxalması ilə bağlı sözlər var.

Örnəyi, “Uluğ Yaz” (Böyük Yaz) ifadəsi Novruzun doğayla bağlı mahiyyətinə işarə edir.

 

Kaşğarlı Mahmud türklərin önəmli bayramlarda oyunlar, yarışlar keçirdiyini, süfrələr açdığını vurğulayır. Novruz da tarixi baxımdan belə törənlərlə keçirildiyi üçün bu gələnəklər Novruz gələnəklərinin qədim türklərdə mövcud olduğuna işarə edir.

 

Kaşğarlı ulu bilgin göy cisimlərinin, özəlliklə Günəşin Türk dünyasında önəmli yer tutduğunu yazır. Novruz da Günəşin hərəkətinə bağlı olduğu üçün bu inanc sisteminin bir parçasıdır.

 

Yəni,

“Divanü Lüğat-it-Türk”də Novruz adı ilə açıq bir vurğu olmasa da, “Yengi Kün” (Yeni Gün) ifadəsi və yazın gəlişi ilə bağlı təsvirlər Novruzun Türk dünyasında qədim dönəmlərdən etibarən mövcud olduğunu göstərir. Bu da Novruzun türk xalqlarının mədəniyyətində dərin köklərə malik olduğunu bir daha göstərir.

 

Yusif Balasaqunlunun XI yüzildə yazdığı

“Qutadqu Bilik”

 

Yusif Balasaqunlu dövlət yönətimi, əxlaq, hikmət və dönəminin sosial münasibətləri haqqında yazsa da, əsərdə fəsillər və doğanın dövri dəyişiklikləri də təsvir olunur. Örnəyi,

-Günəşin və yazın gəlişi ilə yenilənmə motivi var;

-Ədalətli hökmdarın doğa qanunlarına uyğun hərəkət etməsinin vacibliyi vurğulanır, bu da Novruz fəlsəfəsinə çox yaxındır;

-Əsərdə yazın insanlara yeni ümid gətirməsinin təsviri də Novruzun simvolik anlamına uyğundur.

 

Yenigen bayramı ilə bağlı Çin qaynaqlarında, Orhun-Yenisey abidələrində (və hələ üzə çıxarılmamış - onu Gün üzünə çıxaracaq ərdəmli türk balalarını gözləyən “külçə mədəniyyət” abidələrimizdə!) daha başqa bilgilər olduğuna inanıram. İnanıram: araşdırmalara cəlb olunmuş bir çox mətnlər, abidələr üzərində yeni baxışla tədqiqatlar aparılması ictimai fikrə yeniliklər qazandıracaq. Elmi-texniki qalxınmanın həm öz cılxa dəyərlərimizi həm alış-verişdə olduqlarımızı həm də başqa dəyərlərlə səhih sınırları üzə çıxarmaqda qatqıda bulunacağına inanıram.

İnanıram, inanıram, inanıram! 

Tanrı necə haqdır!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(01.04.2025)

Sayt Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən 2024-cü ildə “Qeyri-hökumət təşkilatları üçün qrant müsabiqəsi” çərçivəsində Azərbaycan Ədəbiyyat Fondunun həyata keçirdiyi “Yeniyetmə və gənclərdə mütaliə mədəniyyətinin formalaşdırılması” layihəsinin tərəfdaşı olaraq yenilənmiş, yeni bölmələr əlavə ediımiş, layihənin təbliği üzrə funksional fəaliyyət aparılmışdır.