Ülviyyə Əbülfəzqızı, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Salam " Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının dəyərli izləyiciləri. Bu dəfə " Psixologiya saatı" rubrikasında bədii Ədəbiyyatın məktəbəqədər yaşlı uşaqlara təsirindən danışacağıq. Körpələrimiz ana bətnindən ayrılıb həyata gəldiyi gündən sözlərlə əzizləyirik. Ana südü və ana laylası körpə üçün əvəzedilməzdir. Sözün gücü haqqında çox danmışıq. Bu dəfə dəyərli psixoterapevt və psixoloq Fazil Cəfərovla uşaqlara bədii Ədəbiyyatın təsirindən söz açacağıq.

-Salam dəyərli Fazil bəy, söz Sizindir.

-Xoş gördük, əziz Ülviyyə xanım. Rubrikanıza dəvət etdiyiniz üçün təşəkkür edirəm. Bu mövzu ilə əlaqəli ətraflı danışmaq olar.

 Giriş: Erkən İnkişafda Sözün Gücü

Uşağın şəxsiyyətinin təməli həyatının ilk illərində qoyulur və bu mürəkkəb prosesdə onun ətraf aləmdən aldığı hər bir təəssürat müstəsna əhəmiyyət kəsb edir. Məhz bu dövrdə bədii ədəbiyyat sadəcə bir əyləncə vasitəsi deyil, uşağın daxili dünyasını formalaşdıran, dəyərlər sistemini quran və təfəkkürünü inkişaf etdirən fundamental psixopedaqoji vasitəyə çevrilir. Uşaq ədəbiyyatı onun gələcək həyat yolunun mənəvi kompas rolunu oynayır.

Görkəmli psixoloq Lev Vıqotskinin də qeyd etdiyi kimi, "uşağın təfəkkürü oyun və təsəvvür üzərində qurulur". Bədii ədəbiyyat – nağıllar, şeirlər və hekayələr – bu təsəvvür dünyasını qidalandıran və zənginləşdirən ən güclü mənbədir. Hər bir bədii mətn uşağın zehnində yeni obrazlar yaradır, ona tanış olmadığı hissləri yaşadır və yaradıcılıq potensialını hərəkətə gətirir.

Erkən yaşlarda uşağın beyni "emosional yaddaş" prinsipi ilə işləyir və ətraf mühitdən aldığı təəssüratları dərin şəkildə mənimsəyir. Bədii əsərlərin qəhrəmanları ilə yaşanan emosional anlar – sevinc, həyəcan, kədər və ya qələbə hissi – uşağın yaddaşında silinməz izlər buraxaraq onun mənəvi dünyasının təməl daşlarına çevrilir.

Bədii Ədəbiyyatın Çoxtərəfli Təsiri: İnkişafın Əsas İstiqamətləri

Adətən ayrı-ayrı inkişaf sahələri kimi nəzərdən keçirilsə də, məktəbəqədər yaşlı uşağın idraki, emosional və sosial inkişafı bir-biri ilə dərindən əlaqəlidir. Bədii ədəbiyyat məhz ona görə unikal pedaqoji alət hesab olunur ki, o, bu sahələrə təcrid olunmuş şəkildə deyil, vahid, holistik təsir vasitəsilə müraciət edir.

 Nitq və Təfəkkürün Formalaşması

Məktəbəqədər yaş dövründə uşaqlar ətrafdan eşitdiklərini birbaşa mənimsəyərək öz danışıq vərdişlərini qururlar. Bədii ədəbiyyat bu prosesdə misilsiz rol oynayır. Nağıl və şeirlər vasitəsilə uşaq dilin melodiyasını, intonasiyasını və ritmini mənimsəyir. O, dinlədiyi mətnlərdən yeni sözlər öyrənir, mürəkkəb söz birləşmələrinin mənasını intuitiv şəkildə hiss edir və zamanla öz fikirlərini daha zəngin və sərbəst ifadə etməyə başlayır. Bu, sadəcə söz ehtiyatının artması deyil, həm də nitq mədəniyyətinin təməlinin qoyulması deməkdir.

“Uşağın düşüncə mədəniyyəti onun söz mədəniyyəti ilə ölçülür”. Bu o deməkdir ki, zəngin və ifadəli nitqə sahib olan uşaq daha aydın və məntiqli düşünmə qabiliyyətinə yiyələnir. Beləliklə, bədii ədəbiyyat uşağın təkcə danışığını deyil, həm də təfəkkürünü formalaşdıran ən əsas vasitələrdən birinə çevrilir.

Mənəvi və Emosional Tərbiyə

Uşaqlara mənəvi dəyərləri quru nəsihətlərlə deyil, məhz hisslər və canlı obrazlar vasitəsilə aşılamaq mümkündür. Bədii ədəbiyyat bu prosesdə ən təsirli vasitədir. Uşaq nağıl qəhrəmanının taleyini yaşayır, onunla birlikdə sevinir, kədərlənir, çətinliklərdən çıxış yolu axtarır və nəticədə "yaxşı" və "pis" davranışın nə demək olduğunu emosional olaraq dərk edir.

Psixoanalitik  M. Eriksonun nəzəriyyəsinə görə, uşaqlıqda qazanılan emosional təcrübələr gələcək şəxsiyyət inkişafının təməlini təşkil edir. Məhz bu dövrdə, yəni “Təşəbbüskarlıq günahkarlığa qarşı” mərhələsində uşaq bədii əsərlərin qəhrəmanları ilə empatiya quraraq (“Cırtdan”ın cəsarəti, “Göyçək Fatma”nın çalışqanlığı) müxtəlif sosial təşəbbüsləri və onların nəticələrini təhlükəsiz şəraitdə kəşf edir. Bu, onda günahkarlıq hissi deyil, sağlam məqsəd hissini formalaşdırır, empatiya və emosional sabitliyi gücləndirir.

Bədii ədəbiyyat uşağa dəyərləri hisslərlə öyrədir.

Məsələn, “Cırtdan” nağılında cəsarət və birlik, “Göyçək Fatma”da sədaqət və zəhmət, “Tülkü və qurd” kimi xalq hekayələrində isə ağıllılıq və ədalət ön plana çəkilir.

Bu əsərlər vasitəsilə uşaq yaxşı və pis davranış nümunələrini fərqləndirməyi öyrənir.

Təxəyyül və Yaradıcılığın Stimullaşdırılması

Nağıllar uşağın fantaziya dünyasının sərhədlərini genişləndirən sehrli bir qapıdır. Oxunan və ya danışılan hər bir obraz, hər bir hadisə uşağın beynində yeni bir "film" yaradır. O, təsvir edilən məkanları, personajların görünüşünü və hərəkətlərini öz təxəyyülündə canlandırır. Bu proses passiv dinləmə deyil, aktiv zehni fəaliyyətdir və yaradıcı təfəkkürün ilk cücərtiləridir.

Tərbiyəçilər bu prosesi daha da dərinləşdirə bilərlər. Məsələn, nağıl oxuduqdan sonra uşaqlara "Sən olsaydın, nə edərdin?" və ya "Nağıl başqa cür necə bitə bilərdi?" kimi suallar vermək onların fikirləşmə və uydurma qabiliyyətini güclü şəkildə stimullaşdırır. Belə tapşırıqlar uşağı standart çərçivələrdən kənara çıxmağa və öz yaradıcı potensialını kəşf etməyə sövq edir.

 Sosial Bacarıqların İnkişafı

Bədii əsərlər uşaqlar üçün bir növ sosial həyat məktəbidir. Nağıl və hekayələrdəki qəhrəmanların bir-biri ilə münasibətləri, onların davranışları və seçimləri uşaqlara zəngin sosial davranış modelləri təqdim edir. Uşaq bu modelləri müşahidə edərək cəmiyyətdə qəbul edilmiş normaları və ünsiyyət qaydalarını mənimsəyir.

"Dostluq", "kömək", "vicdan" kimi abstrakt anlayışlar obraz və hadisə dili ilə uşağa daha asan çatdırılır. Məsələn, "Bülbül və tikan" hekayəsi uşağı ambivalentlik kimi mürəkkəb və yetkin bir konsepsiya ilə tanış edir: müsbət nəticələr (gözəllik) mənfi təcrübələrlə (ağrı) bir-birinə bağlı ola bilər. Bu, uşağın sadə, ağ-qara dünya görüşündən kənara çıxması və emosional inkişafında mühüm bir addım atması üçün kritik əhəmiyyət daşıyır.

Bu universal inkişaf prinsipləri milli ədəbiyyatın süzgəcindən keçirildikdə unikal mədəni rezonans qazanır. Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının bu bacarıqları spesifik mədəni və milli kimlik çərçivəsində formalaşdırmaq üçün güclü bir vasitədir

 Milli Kimliyin Formalaşmasında Azərbaycan Uşaq Ədəbiyyatının Xüsusi Yeri

Milli ədəbiyyat uşağın öz xalqının mədəniyyəti, tarixi və dəyərləri ilə ilk tanışlıq mənbəyidir. Bu əsərlər vasitəsilə uşaqlarda vətənpərvərlik, təbiətə sevgi və milli-mənəvi kimliyin təməli qoyulur. Abdulla Şaiqin fundamental əsərlərindən tutmuş Əhməd Cavad və Məmməd Arazın vətənpərvər şeirlərinə, Rəsul Rzanın lirik ifadələrinə qədər Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı milli kimliyin inkişafı üçün zəngin bir xəzinədir. Səməd Vurğun, Mirmehdi Seyidzadə kimi klassiklərimizin yaradıcılığı uşaqların qəlbində Vətənə, anaya, əməyə və insani dəyərlərə məhəbbət hislərini oyadır.

Səməd Vurğunun "Ana və uşaq" şeiri: Bu əsər uşaq qəlbinin ən incə tellərinə toxunaraq onlarda ana sevgisinin, məhəbbətin və qayğının nə qədər müqəddəs olduğunu tərənnüm edir. Şeirin ahəngi və səmimiyyəti uşaqlarda sevgi və qayğı hisslərini gücləndirir.

Abdulla Şaiqin "Ana yurdum" şeiri: Bu şeir uşağın qəlbində ilkin Vətən hissinin formalaşmasına xidmət edir. Sadə və anlaşıqlı dildə yazılmış misralar vasitəsilə uşaq öz yurduna, onun təbiətinə və gözəlliklərinə qarşı ilkin məhəbbət duyğuları yaşayır.

"Tıq-tıq xanım" nağılı: Bu nağılın gücü onun personajların müqayisəsi (character foils) metodundan istifadəsindədir. Zəhmətkeş siçan sadəcə müsbət qəhrəman deyil; onun məsuliyyətli hərəkətləri Tıq-tıq xanımın dayaz təşəxxüsü ilə kəskin təzad təşkil edir. Bu birbaşa müqayisə uşağa əməyin tənbəllik üzərindəki üstünlüyünün nəticələrini anlamaq üçün aydın və yaddaqalan bir idraki çərçivə təqdim edərək, əməksevərlik və sadəliyin dəyərini dərk etdirir.

Bu kimi nümunələr uşaqların həm milli, həm də mənəvi kimliyinin formalaşması üçün möhkəm bir bədii və tərbiyəvi baza yaradır. Onlar uşağa kim olduğunu və hansı mədəniyyətə mənsub olduğunu dərk etməyə kömək edir.

 Tədris Prosesi üçün Praktiki Tövsiyələr və Fəaliyyət Nümunələri

Altı yaşına qədər olan dövrdə uşaqların təxəyyül, nitq və emosional sahəsi ən sürətlə inkişaf edir.

Bədii ədəbiyyat bu inkişafın həm qida mənbəyi, həm də yönləndirici qüvvəsidir.

Nağıl və şeirlər uşağın dünyanı “emosional süzgəcdən” keçirməsinə, həyat hadisələrini duyğularla dərk etməsinə şərait yaradır.

Belə uşaqlar daha empatik, yaradıcı və dil baxımından zəngin olur.

Həftəlik “Nağıl və Söz Günü” Tədbirləri Bu tədbirlər çərçivəsində uşaqlar həftə ərzində dinlədikləri və ya oxuduqları nağıl və hekayələrdən sevdikləri obrazları səhnələşdirə bilərlər. Sadə dekorasiyalar və kostyumlar vasitəsilə təşkil olunan bu kiçik tamaşalar uşaqların həm nitq bacarığını, həm də özünəinamını və özünü sərbəst ifadə etmə qabiliyyətini əhəmiyyətli dərəcədə artırır.

“Nağılterapiya” və Bədii Oxu Saatları Nağılterapiya – art-terapiya və psixokorreksiya sahəsində qəbul edilmiş bir metod olaraq, nağılların metaforik dilindən istifadə edərək uşaqların daxili münaqişələrini xariciləşdirməsinə və həll etməsinə kömək edir. Bu metodun və bədii oxu saatlarının təlim proqramına daxil edilməsi uşaqlarda qorxu və həyəcan kimi emosional gərginliklərin azaldılması üçün kritik əhəmiyyət daşıyır. Nağıl qəhrəmanlarının timsalında öz problemlərinin həllini görən uşaqlar öz hisslərini daha rahat ifadə etmək üçün strukturlaşdırılmış bir vasitə əldə edirlər.

Personajlar Əsasında Yaradıcılıq Fəaliyyətləri Bədii əsəri dinlədikdən sonra uşaqlara personajların rəsmini çəkmək və ya əl işlərini hazırlamaq tapşırılır. Bu multi-modal fəaliyyətlər vizual-məkan və kinestetik öyrənmə kanallarını aktivləşdirir və Gardnerin çoxnövlü zəka nəzəriyyəsinə tam uyğundur. Bu yanaşma, fərqli öyrənmə profillərinə malik uşaqlar üçün ədəbi təcrübənin əlçatan və təsirli olmasını təmin edir, eyni zamanda təxəyyülü və incə motor bacarıqlarını inkişaf etdirir.

Milli Ədəbiyyata Üstünlük Verilməsi Uşaq bağçalarında və ibtidai siniflərdə tədris proqramı tərtib edilərkən yerli yazıçıların əsərlərinə xüsusi üstünlük verilməlidir. Bu, təkcə uşaqların milli ədəbiyyatı tanıması üçün deyil, həm də onların öz mədəni kökləri ilə bağ qurması və milli kimliyin qorunması baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır.

Valideynlərlə İşin Təşkili Bu vebinarların məqsədi bağçadakı pedaqoji işlə ev mühiti arasında körpü yaratmaqdır. Valideynlərə izah etməliyik ki, birlikdə kitab oxumaq sadəcə akademik bir məşğuliyyət deyil; bu, ortaq emosional təcrübə vasitəsilə valideyn-uşaq bağlılığını gücləndirən güclü bir münasibət fəaliyyətidir və bu, sağlam psixoloji inkişafın təməl daşıdır.

Bu fəaliyyətlərin yekun məqsədi uşaq üçün oxumağı öyrənilməsi zəruri olan bir bacarıq kimi deyil, həyatı anlamaq, zənginləşdirmək və ondan zövq almaq üçün bir dəyər kimi təqdim etməkdir.

 Yekun:

Gələcəyə Açılan Pəncərə kimi Kitab

Bu metodoloji vəsaitdə təqdim olunan arqumentlər və təhlillər göstərir ki, bədii ədəbiyyat məktəbəqədər yaşlı uşaqların hərtərəfli inkişafı üçün əvəzsiz bir rol oynayır. O, uşaq inkişafının həm "qida mənbəyi", həm də "yönləndirici qüvvəsi" kimi çıxış edir. Ədəbiyyat uşağın təxəyyülünü qidalandırır, söz ehtiyatını zənginləşdirir və eyni zamanda onun mənəvi kompasını formalaşdıraraq doğru dəyərlərə istiqamətləndirir.

Nəticə olaraq qeyd etmək lazımdır ki, bədii ədəbiyyatla zəngin bir mühitdə tərbiyə olunan uşaqlar gələcəkdə daha empatik, yaradıcı və dil baxımından zəngin şəxsiyyətlər kimi formalaşırlar. Onlar dünyanı sadəcə görmür, həm də onu duymağı və dərk etməyi bacarırlar.

Bu baxımdan tərbiyəçinin rolu sadəcə nağıl oxumaqdan ibarət deyil. Onun əsas vəzifəsi uşağın kitabla dərin emosional bağ qurmasına şərait yaratmaq və onun üçün oxumağı ömürlük bir səyahətə, kəşfə və dəyərə çevirməkdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.10.2025)

Nigar Xanəliyeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu ilə “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının birgə layihəsində türk dünyasının böyük şəxsiyyətləri barədə söhbətlərimizi davam etdiririk.

Zahirəddin Muhammed Babur (1483–1530) Mərkəzi Asiyadan Hindistana qədər böyük fəthlər aparan, Babürilər dövlətinin qurucusu və görkəmli hərbi lider kimi tarixdə tanınır. Babur həm döyüş taktikaları, həm də siyasi idarəçilik baxımından müasir strateqlər üçün nümunə sayılır.

Babur, Fərqanə vadisindən başlayaraq geniş əraziləri fəth etmiş, xüsusilə 1526-cı ildə Panipat döyüşündə Dəli Sultan İbrahim Lodi üzərində qələbə qazanaraq Hindistanda Babürilər imperiyasının əsasını qoymuşdur. Onun hərbi taktikaları, topçuluqdan və süvari hərbi birləşmələrdən effektiv istifadə etməsi ilə seçilirdi. Babur həmçinin öz ordusunu yaxşı təşkil etmiş, düşmən üzərində sürətli və çevik hücumlarla strateji üstünlük əldə etmişdir.

O yalnız hərbi lider deyil, həm də müdrik dövlət xadimi olmuşdur. O, idarə etdiyi ərazilərdə ədalətli vergi sistemi tətbiq etmiş, kənd təsərrüfatı və şəhərsalma işlərinə diqqət göstərmişdir. Babur həmçinin mədəniyyət və incəsənətin inkişafına önəm vermiş, ədəbiyyat, bağçılıq və memarlıq sahələrində önəmli layihələr həyata keçirmişdir. Onun “Baburnama” əsəri yalnız şəxsi xatirə deyil, həm də dövrün siyasi və hərbi tarixi haqqında zəngin mənbədir.

Babur tarixdə həm böyük sərkərdə, həm də müdrik hökmdar kimi yadda qalmışdır. Onun Hindistanda yaratdığı Babürilər dövləti, həm siyasi, həm hərbi, həm də mədəni baxımdan Orta Asiya və Hindistan tarixində dərin iz qoymuşdur. Baburun fəaliyyətləri, həm də türk hərbi və idarəçilik ənənələrinin Hindistana uğurlu şəkildə tətbiqi nümunəsi kimi qiymətləndirilir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.10.2025)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Siyasi məhbus Gülhüseyn Hüseynoğlu niyə? Çoxunuz deyəcəksiniz, o yazışıdır. Amma yazıçı çoxdur, amansız sovet rejimi iıə vuruşan, gizli təşkilatlar yaradan, azadlıq ideyaları yayan isə tək-tükdür, biri də Gülhüseyn Hüseynoğlu.

Gülhüseyn Hüseynoğlu 16 oktyabr 1923-cü ildə Masallı rayonunun Mollaoba kəndində anadan olub. O, kiçik yaşlarında ikən ailəsi ilə birlikdə Bakıya köçüb və burada 1942-ci ildə orta məktəbi bitirdikdən sonra Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki Bakı Dövlət Universiteti) filologiya fakültəsinə qəbul olub. 1947-ci ildə ali təhsilini başa vuran Gülhüseyn Hüseynoğlu elə həmin il universitetin aspiranturasına daxil olub, lakin şəxsiyyətə pərəstiş dövründə həbs olunub, 25 il azadlıqdan məhrum edilib, amnistiyaya düşərək bu müddətin 8 ilini yatıbdır.

Əmək fəaliyyətinə hələ tələbə ikən, 1942-ci ildə "Kommunist" qəzeti redaksiyasında ədəbi işçi olaraq başlayan Gülhüseyn Hüseynoğlu 1945–1947-ci illərdə "Ədəbiyyat qəzeti" redaksiyasında, 1947–1948-ci illərdə isə Gənc Tamaşaçılar Teatrının pedaqoji şöbəsində işləyib. O, 1957-ci ildən etibarən taleyini Azərbaycan Dövlət Universiteti ilə bağlayıb, filologiya fakültəsinin müasir Azərbaycan ədəbiyyatı kafedrasında müəllim, baş müəllim, dosent və professor vəzifələrində çalışaraq, ömrünün yarım əsrdən artıq bir dövrünü ölkəmizdə təhsilin inkişafına həsr edib. Görkəmli söz ustası 1958-ci ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Yazıçılar İttifaqının V qurultayından ömrünün sonunadək birliyin idarə heyətinin üzvü və nəsr bölməsinin rəhbəri olub. İndiyədək otuza yaxın kitabı kütləvi tirajla buraxılıb

Müasir Azərbaycan nəsrinin tanınan nümayəndələrindən olan Gülhüseyn Hüseynoğlu 1944-cü ildən etibarən ədəbi yaradıcılığa başlayıb, yetmiş ilə yaxın müddət ərzində ədəbiyyatımızın inkişafı naminə çalışıb. Onun özünəməxsus üslubu ilə seçilən əsərləri müasirlərimizin həyatını, mənəvi aləmini dolğun əks etdirir. Nasir 69 ilin 8 ilini özündən aslı olmayaraq həbsxana və Stalin düşərgəsində əzab, sıxıntı içərisində keçirib. 8 ildə o, yazmaq imkanından məhrum olsa da dərindən müşahidəçilik qabiliyyətinin gördüklərini saf-çürük eləmək, gələcək bədii ümumiləşdirmələrinə lazım olacaq zəngin həyat təcrübəsi qazanmaq ixtiyarını ondan heç kəs ala bilməyib

Gülhüseyn Hüseynoğlu ilk hekayəsi "Ana"dan (1944), ilk mənsur şeiri "Bənövşə əfsanəsi"dən (1946) başlayaraq, ilhamlı fədakar yaradıcılıq yollarında özünəməxsus addımlarla irəliləməyə başlayıb. M. Müşfiq barədə elmi monoqrafik əsərin, çoxlu tədqiqat xarakterli məqalələrin müəllifidir. Oçerk, povest və elmi-tədqiqat əsərləri yazsa da, bədii yaradıcılığında mənsur şeir və hekayə başlıca yer tutur. Azərbaycan ədəbiyyatında mənsur şerin yaradıcısı kimi tanınır.

Yazıçının "Nigaranşılığın sonu", "Ay nur çiləyəndə", "Mənsur şeirlər", "İtmiş keçi", "İnsan", "Gözəl", Sübh çağı", "Mücrü", "Seçilmiş əsərləri", "Ömrümüz boyu", "Qatar gedir", "Çətin yol", "Yana-yana", "Məhəbbətdirmi bu?", "Müşfiqin yolu", "Müsfiq", "Etiraf", Bir ömrün çıraqları" adlı bədii kitabları, monoqrafiyası, dərs vəsaiti və yüzlərcə elmi-publistik məqalələri geniş oxucu kütləsi tərəfindən maraqla qarşılanıb. Həmin kitablar görkəmli yazıçının çətin və şərəfli bir yaradıcılıq yolu keçdiyinə gözəl sübutdur.

Şair və yazıçılarımızdan Səməd Vurğun, Mehdi Hüseyn, Rəsul Rza, Mir Cəlal, İsmayıl Şıxlı, Sabir Rüstəmxanlı, rus yazıçılarından Konstantin Fedin, Viktor Telpuqov, tənqidçi və ədəbiyyatşunaslar Məhəmmər Arif, Əkrəm Cəfər, Kamal Talıbzadə, Bəkir Nəbiyev, Firidun Hüseynov, Ağamusa Axundov, Pənah Xəlilov, Musa Adilov və onlarca başqaları Gülhüseyn Hüseynoğlunun yaradıçılıq yolu, dəst-xəttinin özünəməxsusluğu, ədəbiyyatımızdakı mövqeyi barədə bəhs acmışdılar. Sitatlar:

Akademik Aslan Aslanov: "Gülhüseyn Hüseynoğlunun əsərlərində irəliyə sürdüyü, təbliğ etdiyi fikirlərlə özünün şəxsiyyəti arasında tam bir uyğunluq vardır. İnsana hörmət, bütövlük, nəciblik və paklıq onun şəxsiyyətinin ən səciyyəvi xüsusiyyətləridir. Onun bir yazıçı kimi təbliğ etdiyi fikirlərinin oxucuların qəlbinə dərhal yol tapmasında, bizcə, bunun da böyük rolu vardır".

Professor Mir Cəlal: "Gülhüseyn heç kimə bənzəməyən, özünün dəsti-xətti, üslubu olan, həmişə axtaran, poetik kəşflər edən, özünə tələbkar, əsərləri üzərində zərgər dəqiqliyi ilə işləyən, oxucusuna və ümumən ədəbiyyata hörmət bəsləyən, az yazmağı, mənalı yazmağı sevən yazıçıdır".

Əsərləri

1. Mənsur şeirlər ustası

2. Müşfiq

3. Nizami Cəfərovun yazıçı Gülhüseyn Hüseynoğlu haqqında kitabı

4. Полет Орлов — Стихотворения в прозе и рассказы

5. Gülhüsüyn Hüseynoğlunun seçilmiş əsərləri…

6. Məhəbbətdirmu bu?!

Nəşr

- İki damla göz yaşı

- İnsanlar və dalğalar

- Ömrümüz boyu

Poeziya

- Özün kimi

- Ömür gün

- Ömrümüz boyu

- O sayaq

- Müjdəçi

- Məhəbbət

- Küsülülər

Publisistika

1. Balaca dostlarım silsiləsindən (Sənədli hekayələr və öçerklər)

2. Dəzgahlar arasında (Sənədli hekayələr və öçerklər)

3. Gülhüsüyn Hüseynoğlunun seçilmiş əsərləri…

4. Bir ömrün çıraqları — Hekayə

5. Ağ kəlağayı — Hekayə

Gülhüseyn Hüseynoğlu 8 iyul 2013-cü ildə, 89 yaşında vəfat edib.Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.10.2025)

İnci Məmmədzadə

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Söhbətim klassik musiqi janrında fəaliyyət göstərən və parlayan bir bəstəkar barədədir, Vasif Allahverdiyev barədə.  Yaradıcılıq fəaliyyəti ilətanış olduqca siz də onun yaratdıqlarına heyranlığınızı fizlədə bilməyəcəksiniz.

Bəstəkar Vasif Allahverdiyev 16 oktyabr 1963-cü il Naxçıvan şəhərində mühəndis ailəsində anadan olub. Vasif ilk musiqi təhsilini Sumqayıt şəhər 2 nömrəli uşaq musiqi məktəbində alıb. Burada o, bu gün də ehtiramla xatırlayıb, minnətdar olduğu sevimli müəllimi Əlislam Aslanoğludan tarın sirlərini öyrənib. Qeyd etmək lazımdır ki, ilk dəfə tarda çalmağı ona dayısı Naxçıvan Muxtar Respublikasının tanınmış tarzəni, Azərbaycan Respublikasının əməkdar mədəniyyət işçisi Tağı Tağıyev öyrətmiş və hər zaman gənc bəstəkara öz dəstəyini göstərib.

Tağı Tağıyev adı Allahverdiyevlər ailəsində təkcə qohumluq əlaqələrinə görə deyil, eyni zamanda bu şəxsiyyət, ailədə böyüyən iki gənc musiqiçinin - Vasif, Ceyhun Allahverdiyevlərin yaradıcılıq həyatında mühüm və müstəsna yeri, xidmətləri olan, daim qürurla yada saldıqları ilk müəllimləri kimi hörmətlə qəbul etdikləri ziyalıdır.

Təhsilini müvəffəqiyyətlə başa vuran Vasif, 1979 cu ildə Naxçıvan musiqi texnikumuna tar ixtisası üzrə qəbul olur. Bir il təhsil aldıqdan sonra təhsilini 1980 cil ildə Asəf Zeynallı adına musiqi texnikumunda davam etdirir. Texnikumda təhsil alan Vasif, eyni zamanda fakultativ olaraq Vasif Adıgözəlovun sinifində bəstəkarlıqla da məşğul olur. 1983 cü ildə buranı fərqlənmə ilə bitirən gənc musiqiçi elə həmin il, Üzeyir Hacıbəyov adına Azərbatycan Dövlət Konservatoriyasına daxil olur.

Üzeyir Hacıbəyov tərəfindən yaradılan Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqının fəaliyyət istiqamətini özündə əks etdirən Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqının nizamnamə tələbinə bir sıra formalar daxildir. Bəstəkar irəli sürdüyü tələb üzrə ittifaqa müraciət etməli, əsərləri dəfələrlə dinlənilib müzakirə edilməli, konsert tədbirlərdə ifa olunaraq, bəstəkar və musiqişünaslar tərəfindən rəy yazılmalıdır. İdarə heyəti tərəfindən qərar qəbul edildikdən sonra təqdimat möhürlənib təsdiq olunmalıdır. Üzvlüyə bu kimi uzun proses keçdikdən sonra, təsdiq üzrə bəstəkar ittifaqa dəvət olunub, üzvlük kitabçası ilə təltif edilir. Lakin Vasif Allahverdiyevin ittifaqa üzvlüyü növbədənkənar, bu prosedurlarsız olmuşdur. Sözsüz ki, Vasifin əsərləri bu dövrə qədər dəfələrlə ölkənin bir sıra konsert salonlarında ifa olunmuş, dinləyicilər tərəfindən rəğbətlə qarşılanmışdı.

Simfonik əsərləri

1. “Atatürk” simfoniyası (3 hissəli)

2. " Heydər Əliyev - ömür yolu " simfonik poeması

3. Simli orkestr üçün musiqi. (Teymur Göyçayevə həsr olunub)

4. " Sənsizlik elegiyası" Metso saprano və orkestr üçün. (H.Əliyevə həsr olunub)

5. " Suenos" xəyallar.

6. " Rəqs" simfonik orkestr üçün.

Kamera və kamera instrumental əsərləri

- " Zəminxarə " səs və kamera orkestri üçün.

- " Türkü " (zərb alətləri və orkestr üçün)

- " Hara gedirsən " səs və kamera orkestri üçün.

- " Gözləyəcəyəm səni " səs və orkestr üçün.

- " Bəlkə görüşdük " səs və orkestr üçün.

XÇA əsərləri

1. " Cəngi sədası "

2. " Azərbaycanım"

3. " Azərbaycan torpağıyam odası " (4 səsli qarışıq xor və xça orkestri üçün)

Fortepiano yaradıcılığı

1. Gənclik süitası (5 hissəli) (qızı Türkan Allahverdiyevaya həsr olunub)

2. 8 Prelüd (C.Allahverdiyevə həsr olunub)

3. " Gül açar " xalq mahnısının mövzusu əsasında variasiyalar.

4. Fortepiano silsiləsi 4 hissəli (Arif Məlikova həsr olunub)

5. Sonatina 3 hissəli (İsmayıl Hacıbəyova həsr olunub)

Mahnı və romanslar

1. Azərbaycanım (söz: Maya Heydərqızı)

2. Hara gedirsən

3. Gözləyəcəyəm səni (söz: Maya Heydərqızı)

4. Bəlkə görüşdük (söz: Telman Biləsuvarlı)

5. O yollar (söz: Maya Heydərqızı)

6. Qəmli hekayə ( söz: Cavid)

Mükafatları

10 may 2019-cu ildə, 7 may 2020-ci ildə və 7 may 2021-ci ildə Prezident Mükafatına layiq görülüb.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.10.2025)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

İndi zamanda ciddi incəsənətlə, o cümlədən də musiqi ilə şöhrət tapmaq çətin işdir, hazırda bütün dünyada internet və mobil telefon bayağı incəsənəti dominant edibdir. Bununla belə, bir ad var ki musiqimizdə ciddi musiqinin imicini qoruyub saxlaya bilir, bu ad Azərbaycan Respublikasının xalq artisti Zülfiyyə Xanbabayevadır.

Zülfiyyə Xanbabayeva 1967-ci il, 16 oktyabr tarixində Bakı şəhərində anadan olub. 161 nömrəli məktəbi bitirdikdən sonra 1985-ci ildə İncəsənət İnstitutunun "Teatr rejissoru" fakültəsinə daxil olub. 1988-ci ildə "Bakı Payızı-88" müsabiqəsində iştirak edərək finala çıxıb. 1994-cü ildə Zülfiyyə Xanbabayeva Vaqif Gərayzadənin "Aypara" qrupunda çıxış etməyə başlayır. O, 13 yanvar 2012-ci ildə Yeni Azərbaycan Partiyasına üzv qəbul edilib

Solo karyerası

1. Cavanşir Quliyevin "Danabaş Kəndinin Əhvalatları" filmində "Layla" metodikası ilə mahnı

2. Vaqif Gərayzadə ilə əməkdaşlığın başlaması və "Aypara" qrupunda çıxış

3. Solo konsert — Heydər Əliyev adına sarayda.

4. Gənclər günündə Heydər Əliyevin qarşısında hesabat ilə çıxış edib. (Müsavat-2001)

Diskoqrafiya

- Gecə

- Sən Gedən Gündən

- Qəlbinə Yol

- Sənsiz

- Dəniz

- Melanxoliya

- Oxu

Sinqlər

- Çarəsiz

- Melanxolia

- Etiraf

- Yenə gəl

- Sevən tərəfdə mən

- Oxu

- İstərdim (Javid ilə duet)

- Sönməyən Atəşim

- Sonuncu oyun

Mükafatları

1. "Bakı payızı — 88" müsabiqəsinin Laureatı

2. "Qızıl payız −89" müsabiqəsinin Laureatı

3. Fəxri Fərman — Polad Bülbüloğlu tərəfindən

4. "Odlar yurdu" müsabiqəsinin diplomantı

5. "Avrasiya " qəzetinin redaksiyası Respublika sarayında keçirilən tədbirdə fəal iştirakına və yüksək sənətkarlıq nümayiş etdirdiyinə görə diplom

6. Fəxri diplom — Azərbaycan Demokratik Tələbə Gənclər Təşkilatı

7. "Qrand" mükafatı İlin Klipi " Demirəm

8. Diplom — Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsi ilə səmərəli əməkdaşlığına, ictimai fəallığına və əlamətdar yubileyinə görə

9. Fəxri Fərman "Mənim atam qəhrəmandır" devizi altında şəhid övladları ilə keçirilən tədbirlərdə fəal iştirakına görə təltif olunub.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.10.2025)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Tariximizi yaxşımı bilirik?

Biliriksə, demək, hökməndir ki Səməd bəy Mehmandarovu tanıyaq.

Səməd bəy Mehmandarov 16 oktyabr 1856-ci ildə Lənkəranda dünyaya gəlib. Qarabağın nüfuzlu bəy nəslindən idi. Atası Mirzə Sadıq bəy Mehmandarov xidmətlə əlaqədar olaraq 1840-cı illərin əvvəlində Şuşadan Lənkərana köçüb, burada Lənkəran qəza idarəsinin Muğan pristavı vəzifəsini tutub və titul məsləhətçisi rütbəsinə sahib olub. Lənkəranda anadan olan Səməd bəy Mehmandarov ümumi təhsilini Bakı gimnaziyasında alıb.

1 sentyabr 1873-cü ildə Sankt-Peterburqda yerləşən 2-ci Konstantinov Hərbi Məktəbinə yunker kimi hərbi xidmətə başlayıb. Məktəbi bitirdikdən sonra 1875-ci ildə praporşik rütbəsi ilə 1-ci Türküstan artilleriya briqadasına göndərilib, burada 3-cü batareyada dağ taqımına komandanlıq edib,1875-ci ilin noyabrından 1876-cı ilin fevralına qədər Kokand xanlığına yürüşə qatılıb.

12 oktyabr 1876-cı ildə "Matçin dağlılarına qarşı yürüşdə göstərdiyi xidmətlər və zəhmətə görə" 3-cü dərəcəli "Müqəddəs Stanislav" ordeni ilə təltif olunub. Kokand xanlığının fəthinə görə medala layiq görülüb. (Əslində, onun rus zabiti kimi qardaş özbək xalqının diyarının işğalında iştirakı və fərlənməsi bugünkü baxış prizmamıza görə qəhrəmanlıq deyil)

1876-cı ilin dekabrında podporuçik, 1877-ci ilin dekabrında isə poruçik rütbəsinə yüksəlib.

1879-cu ilin payızında Səməd bəy Sankt-Peterburqda yerləşən 2-ci artilleriya briqadasına ezam olunub. 13 mart 1881-ci ildə 3-cü dərəcəli "Müqəddəs Anna" ordeni ilə təltif edilib, 25 oktyabr tarixində 2-ci artilleriya briqadasına keçirilib. 29 noyabr 1882-ci ildə ştabs-kapitan rütbəsinə yüksəldilib. 17 iyun 1885-ci ildə Qafqazda yerləşən 38-ci artilleriya briqadasına köçürülüb və burada doqquz il xidmət edib.

 8 iyuldan 8 noyabr 1887-ci ilə qədər Qafqaz Hərbi Dairə Məhkəməsinin üzvü olub. 31 avqust 1889-cu ildən 2-ci yarımbatareyanın komandiri və 4-cü batareyanın təsərrüfat işləri üzrə müdiri vəzifəsini icra edib. 16 dekabr 1890-cı ildə kapitan rütbəsinə layiq görülüb, qısa müddət sonra, yəni 21 may 1891-ci ildə 2-ci dərəcəli "Müqəddəs Stanislav" ordeni ilə təltif edilib

1904-cü ildə rus-yapon müharibəsi başlananda Səməd bəy Mehmandarovun qırx səkkiz yaşı vardı. Yanvarın iyirmi altısında gecə yaponlar rusların Port-Artur limanında dayanan eskadrasına hücum edib, "Retvizan", "Sesareviç" zirehli gəmilərini və "Pallada" kreyserini yandırdılar. Müharibə başlandı. Səhərisi, Səməd bəy Mehmandarovu yeddinci Sibir atıcı topçu divizionun komandiri təyin etdilər. Bu quru qoşunlarının komandanı, general-mayor Roman Kondratenkonun əmri idi.

Rus-yapon müharibəsi başladıqdan sonra, 1904-cü il fevralın 18-də ali fərmanla Səməd bəy Mehmandarov 7-ci Şərqi Sibir atıcı artilleriya divizionunun komandiri təyin edildi. Onun bioqrafiyasında Port-Arturun qəhrəmancasına müdafiəsi xüsusi yer tutur. Bu əməliyyat zamanı quru müdafiə xətti üç cəbhəyə bölünüb. Artilleriya atəşinin idarə edilməsini təkmilləşdirmək məqsədilə hər cəbhəyə artilleriya komandirləri təyin edilib və onların nəzarətində qərargahlar yaradılıb. Polkovnik Mehmandarov Şərq cəbhəsinin artilleriya rəisi təyin edildi və Port-Arturun müdafiəsi boyunca ön mövqelərdə iştirak etdi.

Birinci Dünya müharibəsi başlayan zaman general Mehmandarov Qafqazdan Varşava Hərbi Dairəsinə köçürülən 3-cü Qafqaz ordusu korpusunda xidmət etməkdə idi. Mehmandarovun komandanlığı altında olan 21-ci piyada diviziyası Rusiya ordusunun ən yaxşı hissələrindən biri kimi şöhrət qazanıb, xüsusilə 81-ci piyada Abşeron və 83-cü piyada Samur alayları fərqlənirdilər. 1914-cü ilin 27–29 sentyabr döyüşlərinə görə, o, 3-cü dərəcəli "Müqəddəs Georgi" ordeni ilə təltif olunub

Mehmandarov rus, türk və fars dillərini yüksək səviyyədə bilirdi. Ömrünün son üç ilində islam tarixi və fəlsəfəsi ilə məşğul olub. 12 fevral 1931-ci ildə Bakıda vəfat edib Çəmbərəkənd qəbiristanlığında dəfn edilib. 1939-cu ildə qəbiristanlıq yerində S. M. Kirov adına park (indiki Şəhidlər Xiyabanı) salındığından  Mehmandarovun məzarı itib-batıb.

Bakı, Bərdə, Gəncə, Ağcabədi, Lənkəran, Quba və Qəbələ şəhərlərində mərkəzi küçələrdən biri Səməd bəy Mehmandarovun adını daşıyır. Eyni zamanda Azərbaycan Xəzər Dəniz Gəmiçiliyinin bir tankeri General Mehmandarovun adını daşımaqdadır.

 O, Aleksandr Stepanovun "Port-Artur" və "Zvonarev ailəsi" romanlarının əsas qəhrəmanlarından biridir. Bakı və Lənkəran şəhərlərində Səməd bəy Mehmandarov adına parklar açılıb.

Filmoqrafiya

1. Sizi dünyalar qədər sevirdim (film, 1985)

2. Səmədbəy (film, 1995)

3. Artilleriyanın allahı sayılırdı (film, 1996)

4. Tənha ruh (film, 1998)

5. Cümhuriyyət generalları (film, 2006)

6. Sərdar (film, 2015)

Mükafatları

- "Kokand xanlığının fəthinə görə"

- III dərəcəli "Müqəddəs Stanislav" ordeni (1876)

- III dərəcəli "Müqəddəs Anna" ordeni (1881)

- II dərəcəli "Müqəddəs Stanislav" ordeni (1891)

- II dərəcəli "Müqəddəs Anna" ordeni (1886)

- "İmperator III Aleksandrın hakimiyyətinin xatirəsinə" medalı

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.10.2025)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Yenə də həyəcan təbili döyürük, klassik, simfonik musiqiyə, baletə maraq get-gedə azalır, bu sahə ardınca gedənlərin sayı sürətlə azalır və belə getsə, az sonra bu elitar incəsənət sahəsindən imtina edib öz zəngin mədəniyyətimizə kölgə salmış olacağıq.

Hələliksə, gəlib Ramiz Mustafayebdən danışaq.

Azərbaycan SSR xalq artisti Ramiz Mustafayev 1926-cı il oktyabrın 16-da anadan olub. 1941-ci ildə isə Teatr Texnikumunun aktyorluq şöbəsinə daxil olub. Təhsil illərində Gənc Tamaşaçılar Teatrında, sonra isə Azərbaycan Dövlət Akademik Dram Teatrında aktyor kimi fəaliyyət göstərib. 1948-ci ildə isə Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasına daxil olub, professor Bülbülün sinfində müğənniliyin sirlərini öyrənib. 1952-ci ildə Konservatoriyanın vokal şöbəsini müvəffəqiyyətlə bitirib.

O, "Vaqif", "Polad", "Aydın", "Şirin", "Xan və əkinçi", "Tərs keçi" operalarının müəllifidir. R. Mustafayev 1968-1973-cü illərdə Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqının katibi vəzifəsində çalışıb. 1957-ci ildən Bəstəkarlar İttifaqı İdarə Heyətinin üzvü olub. Musiqi sənətimizin inkişafına görə, "Şöhrət" ordeninə layiq görülən bəstəkar xüsusilə irihəcmli, monumental musiqi janrlarında əsərlər yazıb.

O, baletdən başqa bütün janrlara müraciət edib. Bəstəkar 6 opera, 6 musiqili komediya, 9 oratoriya, kantata, 8 simfoniya, 300-dən çox mahnı və romans, müxtəlif səpkili instrumental əsər və s. yazıb. 2002-ci ildən prezident təqaüdçüsü olub.

Operalar

1. "Şirin" (1957) — diplom işi

2. "Vaqif" (1960)

3. "Xan və əkinçi" (1962)

4. "Tərs keçi" (1964) — Teymur Elçinin librettosu əsasında birpərdəli uşaq operası

5. "Polad" (1964) — Ənvər Əlibəylinin əsəri əsasında radio-opera

6. "Aydın"

Musiqili komediyalar, operettalar

- "Xəsis" (1958) — bəstəkar Vasif Adıgözəlovla birgə, Mirzə Fətəli Axundovun "Hacı Qara" komediyası əsasında

- "Axırı yaxşı olar" (1967) — libretto: Rəfiq Zəka Xəndan

- "Qonşumuzda bir oğlan var" — libretto: Məhərrəm Əlizadə

- "Məsmə xanım dayımdır" (2001) – libretto: C. Məmmədov

Uşaqlar üçün

1. "Ana və qız" — Sözləri: Tofiq Mütəllibov

2. "Bahar gəlir" — Sözləri: Yusif Həsənbəy

3. "Layla" — Sözləri: Sərdar Əsəd

4. "Qızıl gül" — Sözləri: Sərdar Əsəd

5. 45 uşaq mahnısı məcmuəsi (2001) – (mahnıların sözləri D. Nəbiqızı, Mirvarid Dilbazi, Məmməd Aslan, B. Orucoğlu, Ə. Ağayevindir)

Xalq artisti Ramiz Mustafayev 10 aprel 2008-ci ildə Bakıda vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.10.2025)

Nemət Tahir, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Bu, Bakı Müsəlman Qızlar Məktəbinin şagirdlərinin 1911-ci ildə çəkilmiş fotoşəkilidir. Bu, sadəcə bir arxiv şəkli deyil və bu həm də nəinki Azərbaycanda, eləcə də Qafqazda qadınlar üçün yeni eranın başlanğıcını göstərən əyani bir sübutdür.

1901-ci ildə açılan məktəb Şərqdə müsəlman qızlar üçün ilk dünyəvi məktəb oldu. Onun təsisçisi isə xeyriyyəçi və neft sənayeçisi Hacı Zeynalabdin Tağıyev idi. O, tikinti, təmir və aztəminatlı ailələrdən olan tələbələr üçün təqaüdlər də daxil olmaqla layihəyə 183 min 533  rubldan (rus rublu) çox sərmayə qoymuşdu.

Polşalı memar İosif Qoslavski tərəfindən layihələndirilmiş bu məktəb binası memarlıq incəliyi, Şərq və Avropa elementlərinin qarışığı ilə seçilirdi. Bakının mərkəzində, İstiqlaliyyət küçəsində yerləşən bu məktəb, tərəqqinin və modernləşmənin simvoluna çevrildi. Məktəbdə müxtəlif bölgələrdən, o cümlədən  Tiflisdən və Şimali Qafqazdan qızlar oxuyurdular. Tədris proqramına rus, Şərq və Avropa ədəbiyyatının öyrənilməsi, həmçinin teatr, ədəbiyyat və musiqi dərnəklərində iştirak daxil idi.

Tağıyev qadınların təhsilinin cəmiyyətin gələcəyinin açarı olduğuna inanırdı. O deyirdi ki, "Kişi sadəcə olaraq savadlı insan olacaq, amma savadlı qadın həm də anadır. Və onun gələcək övladlarının taleyi daha çox qadının nə qədər savadlı olmasından asılıdır".

Məktəb təkcə təhsil müəssisəsinə deyil, həm də mədəni həyatın mərkəzinə çevrilir: şagirdlər tamaşalar qoyur, konsertlərdə və sərgilərdə iştirak edir, istedadlarını və özünü həyata keçirmək istəklərini nümayiş etdirirdilər.

Bu gün Tağıyevin keçmiş məktəbinin binası Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Əlyazmalar İnstitutu kimi fəaliyyət göstərir. 1911-ci ilə aid bir fotoşəkil bizə cinsindən və mənşəyindən asılı olmayaraq, təhsilin almağa hamı üçün bərabər imkanların vacibliyini xatırladır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.10.2025)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı şair Təranə Dəmirin yeni şeirlərini təqdim edir. Payız ovqatlı bu şeirlərdə fəslin qüssəsi və qəm-kədəri aparıcıdır, amma insan da qüssələndikcə kamilləşir axı.

BU GECƏ

Bir gecə də öz taxtından yıxıldı,

Bir səhər də taxta çıxdı təzədən.

Günəş doğdu,ay gizlətdi üzünü,

Bir ümid də şahə qalxdı təzədən.

Bir zülməti yola saldı ləpələr,

Dəniz yenə qaranlığın soyundu.

Göy üzündən işıq düşdü üstünə,

Yenə şəhər nur selində yuyundu.

Yarıpayız,yarıbahar ağaclar

Salamladı yuvasında quşları.

Yağış-yağış,külək-külək sevindi

Bu şəhərin divarları,daşları.

Bina-bina yuxusundan oyandı,

Addım-addım ayaq açdı küçələr.

Göyərçinlər sahil-sahil dağıldı,

Oğrun-oğrun dənə qaçdı sərçələr.

Budağından qopub düşən xəzəllər

Küçə-küçə küləklərlə  yarışdı.

Yeni günü salamladıq beləcə,

Payız bizə,biz payıza qarışdıq.

QADIN

Ayağın altında yollar yorulub,

Dilinin ucunda döz dolaşırsan.

Əllərin ovcunda buza dönübdü,

Sinənin üstündə köz dolaşırsan.

Kimin yanındasan,kimin yadında?

Kimin yaxınısan,kimin uzağı?

Anan da yoxdu ki,deyib ağlasın

Səni başdan-başa ölümqabağı.

Gözünə zillənib soyuq baxışlar,

Gerçəyi yalandan seçə bilmirsən.

Qolların uzanıb boşluğa sarı,

Neynirsən,o yana keçə bilmirsən.

Dörd yanın adamdı, bəs niyə görən

Tənhasan bu qədər adam içində.

Sən nələr çəkirsən bir Allah bilir,

Azarın içində,qadan içində.

Bu günü sabahla ovutmaq çətin,

Səbir təsəllidi,kaş təsəllidi.

Yaşaya bilmədin baharı,qadın,

Payızda nə varsa boş təsəllidi.

ŞAİR ƏLİSƏMİD KÜRƏ

Alnının qırışlarında min ilin ağrıları,

Baxışlarında min ilin təəssüfü var.

Arada gülümsəyirsən əzabların üzünə,

Ancaq mən gülüşünün altındakı göz yaşlarını yaxşı görürəm, şair.

Həsrətə təşnəsən deyə gülümsədikcə bir az da susuzlayırsan,

Ciyərin yanır ayrılıqdan sarı,

Sən susadıqca təptəzə Söz doğulur ayrılıq rəngdə,

Danışdıqca bir az da böyüyürsən həqiqətin gözündə,

Susduqca bir az da.

Bilirəm nigaransan dünyadan, adamlardan, ağaclardan,

ağaclara daş atan uşaqlardan, qar altında dən axtaran quşlardan,

qarışqalardan - hər şeydən, hər kəsdən nigaransan ,elə özündən də.

Əllərin cibindən, cibin sərçələrdən utananda göy üzünə yağış ismarlayırsan arada,

Bilirsən ki, səmada bizə ən yaxın buludlardı, buludlar.

Sən kədəri qədəh-qədəh başına çəkdikcə,

hardasa bir ümidin üstünə qapqara kölgə düşür,

Hər gün bir qədəh ümidsizləşirsən beləcə.

Hələ əzablara, həsrətə ,tənhalığa qədəh-qədəh meydan oxumağını demirəm.

Mən çox şeyi gizlədirəm səndən,

Çox şeyi demirəm, şair.

Eh, nöqtələr, suallar, nidalar!

UZAQ ŞƏHƏRLƏR…

Uzaq şəhərlər,

qarışıq küçələr,

Binalar, ağaclar,

Maşınlar, tıxaclar.

Adamlar, heykəllər,

Divarlar, şəkillər,

Küləklər, yağışlar,

Savaşlar, barışlar,

Sevgilər, xəyanətlər,

Yalanlar, cinayətlər.

Dənizə qarışan göz yaşı,

Sahilə yağan dalğa yağışı,

Xəyallar, peşmanlıqlar,

İşıqlar, qaranlıqlar.

Dükanlar, kafelər,

Xəstə küçə itləri, ac pişiklər.

Kölgənə yüyürən dilənçi qız-

Dilində dua, səsində qorxu, gözündə yalvarış,

Yorğun qoca,əlində əsa,

Ayağında yol, başında yağış.

Gecəyə baxan pəncərələr,

xəzəllər, ayrılıqlar və payız.

PƏNCƏRƏ

Büründü pəncərə göz yaşlarına,

Bir qadın çiynindən atdı yükünü.

Açdı ürəyini boş küçələrə,

Pəncərə-pəncərə tutdu yükünü.

Min həsrət cücərdi yağışın altda,

Cücərdi,böyüdü gecə boyunca.

Bir pişik bir siçan ovuna çıxdı,

Yüyürdü,yıxıldı küçə boyunca.

Bir ac köpək kimi uladı külək,

Uladı,o başa,bu başa çapdı.

Tutdu ağacların qol-budağından,

Ayağı dolaşa-dolaşa çapdı.

Yiyəsiz itlərin səsi kəsildi,

Quşlar yuvasına çəkildi yatdı.

Pəncərə-pəncərə yixildı şəhər,

Pəncərə-pəncərə büküldü yatdı.

Pəncərə-pəncərə yuyundu gecə,

Pəncərə-pəncərə yuyundu qadın.

Pəncərə-pəncərə açıldı səhər,

Pəncərə-pəncərə yoruldu qadın.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.10.2025)

İlqar İsmayılzadə,

fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru, "Həməşəra" mətbu orqanının təsisçisi və baş redaktoru, Azərbaycan Jurnalistlər Birliyi və Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, "Ədəbiyyat və incəsənət" portalının Cənub təmsilçisi

Bu günlərdə tarixi abidələr diyarı olan Cəlilabad şəhərinin Qurtuluş küçəsində (Ələt-Astara Magistral yolu) Mişarçay (Həməşəraçay) üzərindən keçən hissəsinin sağ tərəfində xüsusi bir lövhənin yerə bərkidildiyini gördüm. Əraziyə yaxınlaşıb baxdıqda, onun Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən olduğu, həm də dünya əhəmiyyətli arxeoloji abidə olan Eneolit-İlk Dəmir dövrünə aid edilən "I-III Mişarçay Yaşayış Yeri" ilə bağlı bildiriş lövhəsi olduğunu gördüm və həqiqətən də sevindim.

Bu sevincimin əslində iki səbəbi var idi: Onlardan biri tarixi abidələrimizə Dövlət tərəfindən belə səviyyədə diqqət edilməsi, digəri isə dünya əhəmiyyətli olan belə bir tarixi abidəyə, həmçinin Dövlətimizin adına yaraşan səviyyədə gözəl və yaraşıqlı metal lövhənin ərazidə quraşdırılmasından ibarətdir. Çünki neçə il öncə qədim tarix-mədəniyyət abidələrimiz üçün üzərində səliqəsiz əlyazma olan nazik list dəmir parçalarından istifadə edilir və həmin list dəmir parçaları ya mismarla yaxınlıqda yerləşən ağaclara bərkidilir, yaxud da mal-qaranın otlaq yeri olan sahəyə balaca bir dirəklə basdırılırdı. Bununla bağlı illər öncə bir neçə dəfə narahatçılığımı bildirmiş və aidiyattı orqanlara rəsmi şəkildə müraciət də etmişdim. Lakin bu gün gördüyümüz mənzərə tam başqadır. Sözün həqiqi mənasında dəmir, həm də rənglənmiş dirək üzərində səviyyəli formada yazılar olan metal lövhələrin ərazidə bərkidilməsi həm bu tarixi abidələrə, həm də müzəffər Dövlətimizin adına layiqdir.

Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi yanında Mədəni İrsin Qorunması, İnkişafı və Bərpası üzrə Dövlət Xidmətinin mətbuat katibi dəyərlimiz Fariz Hüseynlidən əldə etdiyim məlumata görə, Dövlət Xidməti bunu cari ildən etibarən yeni bir layihə olaraq həyata keçirir və ölkə üzrə 1300-dən çox tarixi abidələrə xüsusi məlumat lövhələri quraşdırılır.

Bütün bunlara görə Mədəniyyət Nazirliyi yanında Mədəni İrsin Qorunması, İnkişafı və Bərpası üzrə Dövlət Xidmətinə minnətdarlıq etmək hər birimizin borcudur. Əlbəttə, lövhələr üzərinə yazılan məlumatların dəqiqliyi də diqqət mərkəzində olmalı və tarixi-mədəniyyət abidələrinin adları və ya hansı dövrə aid olması ilə bağlı yanlışlıqlar aradan qaldırılmalıdır.

Şübhəsiz, bu layihə tarix-mədəniyyət abidələrimizin qorunması üçün ilk və zəruri, eyni halda dəyərli xidmətdir. Çünki bu qəbil lövhələr əsasən və bir-başa insanların maariflənməsinə xidmət göstərir. Vətəndaşlar tarix-mədəniyyət abidələrini tanımaqla onlara qarşı diqqətli olur və beləliklə də xalqımızın zəngin mədəni irsinin gələcək nəsillərə bütöv şəkildə çatdırılmasına şərait yaranmış olur.

Bundan sonrakı əsas vəzifə isə hər bir Azərbaycan vətəndaşının öz tarixi və mədəni abidələrinə öz şəxsiyyət vəsiqəsi gözü ilə baxması və yanaşmasıdır.

Bu arada Dövlət Xidmətinin müxtəlif rayonlar üzrə mühafizəçilərinin də üzərinə böyük vəzifələr düşür. Şəxsən mən 10 il ərzində idarə etdiyim "Həməşəra" Mətbu Orqanı vasitəsilə tarixi-mədəni abidələrimizlə bağlı maarifləndirici və bəzən tənqidi fikirlərimi yazıb paylaşıram. Bu qəbil yanaşmalar kiminsə xətrinə dəyməməlidir. Çünki mən bütün bunları yalnız tariximiz və mədəniyyətimizin qorunması naminə yazıram. Mənim heç kimlə şəxsi qərəzliyim yoxdur və ümumiyyətlə, qərəzli davranış mənim məramımda belə olmayıb və ola da bilməz. Şablon cavablar vasitəsilə məlumatsız halda özünü müdafiə edib təmizə çıxarmaq və hər tənqidi fikiri ayrı sahələrə yönəltməyə heç bir lüzum yoxdur. Vətəni, Dövləti və tarixini sevən hər bir vətəndaş əl-ələ verib bu sahədə çalışmağa və xidmət göstərməyə mükəlləfdir.

Mənə görə, tarixi və mədəni abidələrin mühafizəsi üçün işə alınan kadrlar hər şeydən öncə öz milli kimliyini tanıyan məsuliyyətli şəxslər, eyni halda qorumağa mükəlləf olduğu tarix-mədəniyyət abidələri barədə normal məlumata malik olan kadrlar olmalıdır. Şübhəsiz, belə olan təqdirdə tarixi və mədəni abidələrə yalnız hansısa bir portal və ya sosial şəbəkə üzərindən paylaşılan tənqidi yazıdan sonra baş çəkməyə ehtiyac qalmaz. Çünki milli kimliyini tanıyan və öz işində məsuliyyətli olan insanlar yazılan və deyilən tənqidlərdən öncə öz işinin başında olur və üzərinə düşən vəzifələrə layiqincə əməl etməyə çalışırlar...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.10.2025)