İlhamə Məhəmmədqızı, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Sumqayıt Dövlət Rəsm Qalereyasında adı şəkilən qurumun Sumqayıt şəhər Əhməd Bakıxanov adına 1 nömrəli Uşaq İncəsənət Məktəbinin təşkilatçılığı, AYB Sumqayıt bölməsi və Sumqayıt şəhər Mərkəzi Kitabxanasının dəstəyi ilə Azərbaycanın görkəmli boyakar rəssamı Mirzə Qədim İrəvaninin 200, şair və böyük maarifçi Seyid Əzim Şirvaninin 190 illik yubileylərinə həsr olunmuş “Şeirdən doğan rənglər” adlı sərgi-tədbir təşkil edilib.

Ulu Öndər Heydər Əliyevin və ölkəmizin ərazi bütövlüyü uğrunda canından keçmiş şəhidlərin xatirəsi bir dəqiqəlik sükutla yad edilib və Dövlət Himni səsləndirilib.

Moderator Aliyə Rüstəmzadə çıxışında Mirzə Qədim İrəvani və Seyid Əzim Şirvaninin yubileylərinin respublika üzrə yüksək səviyyədə qeyd olunduğunu vurğulayaraq, Sumqayıtda da bu istiqamətdə keçirilən tədbirlərin peşəkarlıqla icra edilməsini xüsusi qeyd edib.

Sumqayıt Dövlət Rəsm Qalereyasının direktoru Ellada Həsənova Mirzə Qədim İrəvaninin Azərbaycan rəngkarlığının təşəkkülündəki rolundan bəhs edib, onun Şərq miniatürü və xalq sənətinin ənənələrini Avropa realist boyakarlığı ilə uğurla sintez edərək özünəməxsus üslub yaratdığını bildirib. O, həmçinin Seyid Əzim Şirvaninin Azərbaycan ədəbi və ictimai fikir tarixindəki mühüm mövqeyini, maarifçilik ideyalarının bu gün də aktuallığını qoruduğunu vurğulayıb. Direktora görə, bu qəbildən olan sərgi-tədbirlər klassik irsin təbliği baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Daha sonra çıxış edən AYB Sumqayıt Bölməsinin sədri Gülnarə Cəmaləddin, Əli Kərim adına Poeziya Evinin direktoru İbrahim İlyaslı, sənətşünas və Fəxri Mədəniyyət işçisi Nəsibə Şükürova, miniatür ustası Babək Rüstəmzadə, şair-qəzəlxanlar Lilpar Cəmşidqızı, Elşad Xaqan Davudoğlu və Sadiq Cəfəri tədbirin əhəmiyyətini qeyd edərək Mirzə Qədim İrəvani haqqında maraqlı məqamları iştirakçıların diqqətinə çatdırıblar.

Bilidirilib ki, Seyid Əzim Şirvani yalnız böyük şair deyil, həm də cəmiyyətin maariflənməsi və inkişafı üçün çalışan ziyalı idi. Onun maarifçilik ideyaları və xalqın mənəvi yüksəlişinə xidmət edən irsi bu gün də yeni nəsillər üçün dəyərli yol göstərici hesab olunur.

Tədbirdə Uşaq İncəsənət Məktəbinin müəllimləri Nəsibə Şükürova və Kireqçi Rasinin şagirdləri Mirzə Qədim İrəvaninin əsərləri əsasında öz yaradıcılıq bacarıqlarını nümayiş etdirib, həmçinin Seyid Əzim Şirvaninin əsərlərinə çəkdikləri illüstrasiyaları təqdim ediblər.

Məktəbin digər müəllimlərindən Murad Hüseynov və Elnur Hüseynovun rəhbərliyi ilə hazırlanan musiqi kollektivləri tədbir çərçivəsində müxtəlif musiqi nömrələri ilə çıxış ediblər.

Sonda sərgi-tədbirdə iştirak edən məktəblilərə sertifikatlar təqdim olunub.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(28.11.2025)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Teatrımızda onun yeri var, buy er daimidir. Quruluş verdiyi tamaşalar repertuardan düşmürsə, illər sonra yetişdirdiyi xadimlər parlamaqdadırsa, demək ki sənətkar özü də ölümündən sonra yaşayır.

Ağakişi Kazımov 28 noyabr 1935-ci ildə anadan olub. 1952–1957-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Teatr İnstitutunun aktyorluq fakültəsində ali təhsil alıb. 1959-cu ildə Moskvada keçirilən Azərbaycan Ədəbiyyatı və İncəsənəti Dekadasında Akademik Dram Teatrın yaradıcı qrupunun tərkibində iştirak edib. 1960-cı ildə A. Kazımov Mədəniyyət Nazirliyinin əmri ilə Quba Dövlət Dram Teatrına baş rejissor göndərilib.

1964-cü ildə o, Leninqrad Dövlət Teatr, Musiqi və Kinematoqrafiya İnstitutunun rejissorluq fakültəsinə daxil olub. Leninqradda təhsilini başa vurarkən diplom işi ərəfəsində Kazanda Q. Kamal adına Tatarıstan Dövlət Akademik Dram Teatrında M. Bayciyevin "Duel" dramını, diplom işi kimi isə C. Cabbarlının "Aydın" əsərini tatarca hazırlayıb.

1969–1970-ci illərdə o, əvvəl direktor, sonralar isə baş rejissor kimi Sumqayıt Dövlət Musiqili Dram Teatrında çalışıb. A. Kazımovun quruluşları monumental səhnə həlli, milli ənənəyə sadiqliyi ilə səciyəvidir. Onun yaradıcılığının estetik mahiyyətini təcəssüm etdirən "Müsibəti Fəxrəddin" (N. Vəzirov), "Toy" (S. Rəhman)-Sumqayıt Dövlət Dram Teatrında, "Təzə gəlin" (S. Dağlı), "Arşın mal alan" (Ü. Hacıbəyov), "Xoşbəxtliyə gedən yol" (İ. Dunayevski)-Dövlət Musiqili Komediya Teatrında, "Komsomol poeması" (İ. Coşqun), "Məlik Məmməd" (Ə. Abbasov), "Hacı Qənbər" (N. Vəzirov), "Kiçik təpə" (N. Xəzri), "Büllur sarayda" (İ. Əfəndiyev) və s. Gənc Tamaşaçılar Teatrında hazırlanan bu tamaşalar müxtəlif janrlıdırlar.

 Bu da rejissorun sənət duyumunun əsas göstəricisi kimi qiymətləndirilə bilər. Ağakişi Kazımov Akademik Milli Dram Teatrında quruluşçu rejissor vəzifəsində işləyib. O, bu teatrda bir çox quruluşlar üzərində işləyib. "Darıxma, ana!" (N. Dumbadze), "Qəribə oğlan", "Büllur sarayda" (İ. Əfəndiyev), "Mirzə Şəfi" (N. Xəzri), "Sehrli alma" (Y. Lada), "Çahargah fantaziyası" (K. Kərimov), "Od gəlini" (C. Cabbarlı), "Vaqif" (S. Vurğun), "Özümüzü kəsən qılınc", "Dar ağacı", "Rəqabət", "İkinci səs" (B. Vahabzadə).

Qazandığı sənət uğurlarına görə Ağakişi Kazımov 1987-ci ildə Əməkdar İncəsənət Xadimi, 2000-ci ildə Xalq Artisti fəxri adlarına layiq görülüb. Prezident təqaüdçüsü olub.

Filmoqrafiya

- Afaqın məhəbbəti

- Yük

- Sonuncu dərviş

Ağakişi Kazımov 8 oktyabr 2021-ci ildə 85 yaşında vəfat edib

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(28.11.2025)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Rejissor və prodüsser – bunlar onun sənətləridir,  kinomuzun taleyi üçün narahat adam kəlmələrindəki “Narahat adam” isə çəkdiyi filmlərdən birinin adıdır.

Və bir nəfər də tanımadığınız şəxs. Ad günü olan məşhurların sırasında mütləq bir nəfər tanımağınıza ehtiyac duyulan şəxs barədə də dilgi vermək bizim borcumuz deyilmi? Haqqında danışacağım şəxs televiziya rejissorudur, həm də böyük kinoda fəaliyyət göstərir.

Mübariz Nağıyev 28 noyabr 1970-ci ildə Bakı şəhərində anadan olub. 1992-ci ildə Azərbaycan Dövlət İncəsənət Universitetinin Teatr və Kino fakültəsini, 1993-cü ildə Pakistan İslam Respublikası Karaçi Universitetinin Biznesi İdarəetmə İnstitutunu bitirib.

Azərbaycan Kinematoqrafçılar İttifaqının, MDB və Baltikyanı ölkələr Kinematoqrafçılar İttifaqları Konfederasiyasının, Azərbaycan Professional Kinorejissorlar Gildiyasının, Azərbaycan Prodüserlər Gildiyasının üzvüdür.

2022-ci ildən Azad Azərbaycan TV kanalında "Yadındamı" layihəsinin, eləcə də sənədli televiziya filmləri silsiləsinin rejissoru və aparıcısı, Medianın İnkişafı Agentliyinin və Audiovizual Şuranın dəstəyi ilə yayımlanan "Ritmlərdəki tarix" layihəsinin aparıcısıdır.

Filmoqrafiya

- Narahat adam

- Rəssam ömrünün palitrası

- Üçüncü zəng

- Arzularını çəkən rəssam

- Ömrün rəngləri

- Rənglərin sehrli dünyası

- Azərbaycan: Tarixdən səhifələr

- Azərbaycan rəngkarlığının kraliçası

- Şuşa-Azərbaycan

- Dünən qəfildən gəldi…

- İstədiyin yar

Təltifləri

- Azərbaycan Respublikasının "Hərbi əməkdaşlıq sahəsində xidmətlərə görə" medalı

- Azərbaycan Respublikasının "Müdafiə Sənayesi Nazirliyinin 15 illiyi (2005–2020)" yubiley medalı

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(28.11.2025)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Onun rolları bir-birindən gözəldir. O obraza ürəyini qoyur, ona görə də çox təbii oynamağı bacarır.

Rejissorlar üçün o, ən arzuolunan katrisa hesab edilə bilər. Hər tamaşa sonrası səhnədə onun üçün tər gül-çiçək yağışı qurulur.

Və bu gün onun yubileyidir, 60 yaşı tamam olur.

Xalq artisti adını məgər haqq etməyib?

Almaz Amanova 29 noyabr 1965-ci ildə Sumqayıt şəhərində anadan olub. 1987-ci ildə Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunun dram və kino aktyorluğu fakültəsini bitirib. Aktrisalıq fəaliyyətinə Sumqayıt Dövlət Dram Teatrında başlayıb. Sumqayıt Teatrında silsilə rollar oynayıb. Pişik ("Öz xoşuna yaşayan pişik" R. Kiplinq), Saimət ("Varlı ev" G. Xuqayev), Gülçöhrə ("Arşın mal alan" Ü. Hacıbəyov), Şərəfnisə ("Müsyö Jordan və dərviş Məstəlişah" M. F. Axundov) və s.

Almaz Amanova 1999-cu ildən Akademik Milli Dram Teatrının aktrisasıdır. Onun teatrın səhnəsində oynadığı rollar bunlardır:

 İkinci qız ("Sokratı anma gecəsi" Ç. Aytmatov),

Şiranə ("Burlaxatun" N. Xəzri),

Rəqqasə ("Aydın" C. Cabbarlı),

Şəmsi ("Ədirnə Fəthi" C. Cabbarlı),

Zulya ("Bu dünyanın adamları" Hidayət),

 Siyan Şi ("Özümüzü kəsən qılınc" B. Vahabzadə),

 Arikiya ("Fedra" J. Rasin),

Fizzə ("Dirilən adam" Mir Cəlal),

 Müxalifətçi qız ("Hərənin öz payı" H. Qoca).

Filmoqrafiya

- Hücum

- Mənim ağ şəhərim

- Ağ dünya

- Bəsdir, ağlama!

- Ayna

- Bizim qəribə taleyimiz

- Əzvay

Almaz Amanova Azərbaycan teatrının inkişafındakı xidmətlərinə görə 7 mart 2014-cü ildə Azərbaycan Respublikasının əməkdar artisti fəxri adına layiq görülüb. O, 8 may 2025-ci ildə Prezident Mükafatına da layiq görülüb.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(28.11.2025)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Görkəmli yazıçı, dramaturq Mirzə İbrahimovun qızı və görkəmli tarzən Qurban Primovun nəvəsi, hazırda Literaturnıy Azerbaydjan dərgisinin baş redaktoru Solmaz İbrahimovanın da bacısı - Azərbaycan Respublikasının xalq artisti Sevda İbrahimovanın bu gün anadan olmasının 86-cı ildönümüdür.

Sevda İbrahinova 1939-cu il noyabrın 28-də anadan olub. Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının piano (prof. M.R.Brennerin sinfi) və bəstəkarlıq (Q. Qarayevin sinfi) fakültələrini bitirib. İki operanın, beş fortepiano konsertinin, orqan, tar və orkestr üçün konsertlərin, kantataların, kamera-instrumental və vokal kompozisiyalarının, fortepiano solo üçün çoxsaylı silsilələrin, uşaqlar üçün müxtəlif janrlı əsərlərin, filmlər və tamaşalar üçün musiqilərin müəllifi olub.

Əsərləri

- Operalar

1. Nənəmin nağılları (opera)

2. Biri vardı (opera)

- Vokal əsərləri

1. Solistlər və qarışıq tərkibli orkestr üçün "Vətən şəhidləri" kantatası

2. Səs və piano üçün "Sevirəm" vokal silsiləsi

3. "Əbədi yurdum" vokal silsiləsi

4. Mahnı və romanslar

- İnstrumental əsərləri

1. Orqan və simli orkestr üçün Konsert

2. Qoboy və piano üçün "Qəmginlik" pyeslər silsiləsi

3. Skripka və kamera orkestri üçün musiqi

4. Piano və kamera orkestri üçün 3 saylı Konsert

5. 2 piano üçün "Azərbaycan təranələri" pyeslər silsiləsi

6. "Gənc pianoçuya" pyeslər silsiləsi

Filmoqrafiya

- Əzim Əzimzadə

- Yazıçının bir günü

- Peşimançılıq

- Min bir xəzinə

- Nar

- Odlu ürək

- Bəstəkar Sevda İbrahimova

Sevda İbrahimova 17 iyul 2022-ci ildə 82 yaşında vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(28.11.2025)

Nigar Xanəliyeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu ilə Azərbaycan Ədəbiyyat Fondunun “Ədəbiyyat və incəsənət” portalında yayımlanan Türk dünyası haqqında olan layihəsində bügünkü söhbətimiz TÜRKSOT təşkilatı barədədir.

Türk dünyasının mədəniyyətini birləşdirən və gələcək nəsillərə ötürülməsini təmin edən əsas qurumlardan biri olan TÜRKSOY (“Türk Mədəniyyəti və İncəsənəti üzrə Beynəlxalq Təşkilat”) 1993-cü ildə türk xalqlarının mədəni sahədə ortaq dəyər və identikliyini qorumaq məqsədilə təsis edilmişdir. TÜRKSOY-un yaradılması, türk xalqları arasında tarixi, dil, sənət, ədəbiyyat və ənənələrin ortaq mədəniyyət bazasını sistemli şəkildə inkişaf etdirmək niyyətini əks etdirir.

Təşkilatın yaranması ilk dəfə 1992-ci ildə Bakı və İstanbulda türkdilli dövlətlərin mədəniyyət nazirləri arasında keçirilən görüşlərdə müzakirə olunmuş, 12 iyul 1993-cü ildə Qazaxıstanın Almatı şəhərində mədəniyyət nazirlərinin imzaladığı sazişlə rəsmi olaraq qurulmuşdur. TÜRKSOY-un Baş Katibliyi Ankarada yerləşir.

TÜRKSOY-un üzv ölkələri arasında təsisçilər kimi Azərbaycan, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Özbəkistan, Türkmənistan və Türkiyə yer alır. Bundan əlavə, müşahidəçi statusu ilə Şimali Kipr Türk Respublikası, Tatarıstan, Başqırdıstan, Altay, Saxa (Yakutiya), Tuva, Xakas və Moldovanın Qaqauziya bölgəsi kimi türk mədəniyyətli regionlar da təşkilata daxil olmuşdur.

TÜRKSOY-un əsas missiyası türk xalqları arasında qardaşlıq və həmrəylik əlaqələrini gücləndirmək, ortaq mədəni irsi qoruyaraq onu gələcək nəsillərə ötürmək və dünya səviyyəsində tanıtmaqdır. Təşkilat fəaliyyətini Daimi Mədəniyyət Nazirləri Şurası çərçivəsində qurur, qərarlar bu şuranın iclaslarında qəbul olunur.

TÜRKSOY-un mədəni fəaliyyətləri müxtəlif istiqamətləri əhatə edir: ədəbi, musiqi, teatr, kino, opera, rəqs və folklor tədbirləri, sənətçilərin müsabiqələri və festival layihələri ilə türk dünyasında mədəni inteqrasiyanı təşviq edir. Məsələn, təşkilatın Teatr Festivalı türk dünyasında sənətkarları birləşdirən önəmli platformadır.

Akademik tərəfdən, TÜRKSOY tarix, dil, ədəbiyyat və mədəni irs barədə tədqiqatları təşviq edir. Təşkilat illik olaraq müəyyən bir şəxsi xatırlama ili elan edir və şöhrətli türk-mədəniyyət xadimlərinin yaradıcılığını ön plana çıxarır.

Maraqlı təşəbbüslərdən biri də Türk Dünyasının Mədəniyyət Paytaxtı layihəsidir: hər il türk dünyasından bir şəhər “Mədəniyyət Paytaxtı” elan olunur və orada müxtəlif mədəni tədbirlər keçirilir. Misal üçün, Khiva (Özbəkistan) 2020-ci ilin Mədəniyyət Paytaxtı olmuşdur.

Bundan əlavə, TÜRKSOY beynəlxalq əməkdaşlığa böyük önəm verir: UNESCO və ISESCO ilə birgə layihələr reallaşdırır, eləcə də ənənəvi musiqi, teatr və folklor sahələrində müxtəlif beynəlxalq təşkilatlarla əməkdaşlıq qurur.

Təşkilatın xüsusi layihələri sırasında gənclərə yönəlik orkestr və xor layihələri, “TÜRKSOY Gənclər Kamer Orkestri”, “TÜRKSOY Gənclər Kamer Xoru” və ənənəvi türk musiqi alətlərindən ibarət xalq alətləri ansamblı da var.

TÜRKSOY-un strateji əhəmiyyəti türk xalqları arasında mədəni identikliyi gücləndirmək, ortaq tarix və dəyərləri canlı saxlamaq, həmçinin dünya mədəniyyətləri arasında türk mədəniyyətinin yerini möhkəmləndirməkdir. Bu təşkilat mədəni diplomatiyanın mühüm bir aləti olaraq çıxış edir — türk dünyasının mədəniyyətini dövlət sərhədləri ilə məhdudlaşmayan bir ortaq məkanda qeyd-şərtsiz birləşdirir.

Beləliklə, TÜRKSOY türk musiqisi, ədəbiyyatı, teatrı, incəsənəti və digər mədəni sahələrdə ortaq dəyərləri həm qoruyan, həm inkişaf etdirən və onları dünya miqyasında təqdim edən əsas qurumlardan biridir. Onun fəaliyyəti, kopuzla başlayan türk mədəni xəttinin müasir dövrdə mədəniyyətin strukturlaşmış və sistemli təqdimatı ilə davam etdirilməsinin tərkib hissəsini təşkil edir.

Şəkildə: TÜRKSOY-a hazırda qırğızıstanın görkəmli dövlət xadimi, yazıçı Sultan Raev başçılıq edir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(28.11.2025)

Nigar Xanəliyeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

İrəvan şəhərinin XVII–XX əsrlər boyunca urbanistik inkişafı və memarlıq irsi türk-müsəlman şəhər mədəniyyətinin Qafqaz regionundakı mühüm nümunələrindən biri kimi formalaşmış, lakin XIX əsrin sonu–XX əsrin böyük bir hissəsi ərzində siyasi və demoqrafik dəyişikliklər fonunda dərin transformasiyaya məruz qalmışdır.

XVII–XVIII əsrlərdə İrəvan şəhəri klassik Şərq şəhərsalma prinsiplərinə uyğun olaraq qala-mərkəzli urbanistik struktur üzərində qurulmuşdu. Şəhərin mərkəzində yerləşən İrəvan qalası həm siyasi-inzibati mərkəz, həm də müdafiə mexanizmi funksiyasını daşıyırdı. Qalanın ətrafında formalaşan məhəllələr əsasən türk-müsəlman əhalisinin kompakt yaşayış məkanları idi və bu məhəllələr su arxları, məhəllədaxili meydançalar, karvansaralar və kiçik ticarət dükanları ilə tipik Şərq urbanizmini təcəssüm etdirirdi. Məhəllələrin sosial təşkilatlanması dini-mədəni obyektlər – məscidlər, mədrəsələr, türbələr və ziyarətgahlar ətrafında formalaşırdı. XVII–XVIII əsrlərdə şəhərin memarlıq irsinin nüvəsini Sərdar sarayı, Göy məscid, Zal xan məscidi, Hacı Novruzəli bəy məscidi kimi monumental abidələr, həmçinin hamamlar, karvansaralar və bazar kompleksi təşkil edirdi.

XVIII əsrdə Sərdar sarayı və onun təsviri Qacar dövrü sənətlərində də öz yerini almış, şəhərin yüksək memarlıq zövqünə malik hökmdar sarayı kimi tanınmışdı. Göy məscid yalnız dini ibadət məkanı deyil, həm də maarifçilik, məhəllə idarəçiliyi və sosial inteqrasiya mərkəzi kimi fəaliyyət göstərirdi. Sənətkarlıq məhəllələri, misgərlik, dəriçilik, toxuculuq və ipəkçilik emalatxanaları şəhərin iqtisadi həyatını canlandırır, İrəvan bazarı isə region ticarət sisteminin əsas mərkəzlərindən sayılırdı.

XIX əsrin əvvəllərində Rusiya imperiyasının İrəvanı işğalı urbanistik inkişafda dönüş nöqtəsi yaratdı. Şəhərin tarixi türk-müsəlman məhəllələri dəyişməz şəkildə bir müddət qorunsa da, rus mülki və hərbi idarəçiliyinin daxil edilməsi ilə yeni inzibati binalar, hərbi kazarmalar və rus memarlıq üslubunda küçələr salınmağa başladı. Bu dövrdə şəhərin qədim memarlıq irsi hələ də dominant olsa da, demoqrafik tarazlığın dəyişməsi və XIX əsrin ortalarından sonra sürətlə artan erməni köçürmələri yeni məhəllələrin yaranmasına səbəb oldu. Bununla yanaşı, rus şəhərsalma prinsiplərinə uyğun olaraq bəzi küçələrin düzləndirilməsi, torpaq bölgüsünün yenidən aparılması və qala ətrafı zonaların tam nəzarətə götürülməsi nəticəsində şəhərin planı tədricən dəyişməyə başladı. Bununla belə, XIX əsrin ortalarında İrəvan hələ də öz strukturunda aydın şəkildə türk-müsəlman üstünlüklü mədəni-sosial məkan xarakterini qoruyurdu.

XX əsrin əvvəllərinə yaxınlaşdıqca şəhərin urbanistik mənzərəsində dönüş daha da gücləndi. 1920-ci ildə sovet hakimiyyətinin qurulması ilə İrəvanda sistemli şəkildə yeni sovet şəhərsalma siyasəti tətbiq edildi. Bu siyasət şəhərin türk-müsəlman memarlıq irsinin mühüm hissəsinin ya nəzərə alınmaması, ya da planlı şəkildə sıradan çıxarılması ilə müşayiət olundu. Sovet dövründə hazırlanmış baş planlar tarixi məhəllələrin bir çoxunun sökülməsini, onların yerində geniş prospektlər, dövlət binaları və yeni yaşayış massivləri salınmasını nəzərdə tuturdu. İrəvan qalası 1930-cu illərdə tamamilə dağıdıldı; Sərdar sarayı və onun memarlıq kompleksi, o cümlədən içərisindəki nadir divar rəsmləri və tarixi-coğrafi əhəmiyyətə malik binalar sökülərək yerində heç bir tarixi iz saxlanmadı. Şəhərdəki digər türk-müsəlman abidələrinin əksəriyyəti — məscidlər, mədrəsələr, türbələr, karvansaralar ya tam şəkildə məhv edildi, ya da funksiyası dəyişdirilərək başqa məqsədlərlə istifadə olundu.

Göy məscid sovet dövründə müəyyən müddət muzey, daha sonralar isə anbar kimi istifadə edildi və XX əsrin sonlarında bərpa olunana qədər orijinal dini-memarlıq funksiyasını itirmişdi. Şəhərin köhnə türk məhəllələri – Səadət, Təpəbəşi, Dəmirbulaq və digər kvartallar  XX əsrin ortalarından başlayaraq mərhələli şəkildə sökülərək müasir sovet tipli binalarla əvəz olundu. Bu proses İrəvanın tarixi etnik-mədəni simasının dəyişdirilməsinə yönəlmiş məqsədyönlü urbanistik transformasiya idi.

XX əsrin sonlarına doğru İrəvan artıq özünün çoxəsrlik türk-müsəlman memarlıq strukturunu demək olar ki, tam itirmişdi. Tarixi məscidlərdən yalnız Göy məscid qismən qorunub saxlanılmış, digər abidələr isə ya tamamilə məhv edilmiş, ya da o qədər dəyişdirilmişdi ki, əvvəlki memarlıq funksiyalarını tanınmaz hala gətirmişdi. Beləliklə, XVII–XX əsrlər boyunca İrəvanın urbanistik inkişafı bir tərəfdən klassik Şərq şəhər mədəniyyətinin ən parlaq nümunələrindən biri kimi formalaşmış, digər tərəfdən isə müasir dövrdə siyasi, demoqrafik və ideoloji amillərin təsiri ilə əsaslı şəkildə dəyişdirilmiş və şəhərin tarixində dönüş yaradan urbanistik-transformasiya proseslərinə məruz qalmışdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(28.11.2025)

Nail Zeyniyev, “Ədəbiyyat və incəsənət”

İnsan yeganə varlıqdır ki, hekayələrlə yaşayır. Heyvanlar bunu etmir, onlar faktlarla yaşayır. Ac oldum, yeməyi tapmalıyam. Təhlükə var, qaçmalıyam. Sadə, birbaşa, real.

İnsan isə fərqlidir. Biz hekayələr yaradırıq və sonra bu hekayələrə inanırıq. Millət - hekayədir. Pul - hekayədir. Dövlət, din, ədalət anlayışı - bunların hamısı hekayələrdir.

Yuval Harari "Sapiens" kitabında yazır ki, insanı digər heyvanlardan ayıran əsas xüsusiyyət dil və ya hansısa alətin istifadəsi deyil, mücərrəd hekayələrə inanma qabiliyyətidir. Bu qabiliyyət sayəsində min naməlum insanı bir araya gətirmək, onları ortaq məqsəd ətrafında birləşdirmək mümkün olur.

Misal üçün "Azərbaycanlı" olmaq. Bu fiziki xüsusiyyət deyil, hekayədir. Biz hamımız ortaq tariximiz, dilimiz, mədəniyyətimiz olduğuna inanırıq. Və bu inam bizi birləşdirir. Amma reallıqda hər birimiz fərqli DNT-yə malikik, fərqli ailədə, fərqli mühitlərdə böyümüşük. "Azərbaycanlı" olmaq isə kollektiv hekayədir. Və ya pul. Kağız parçasına baxırsan ki, niyə bu qiymətlidir? Çünki hamımız buna inanırıq. Əgər sabah hamı inanmasa, pulun heç bir dəyəri qalmaz. Pul ən böyük kollektiv xəyaldır.

Amma hekayələrin gücü yalnız bunda deyil. Hekayələr bizim kim olduğumuzu da müəyyənləşdirir. Hər kəsin özü haqqında hekayəsi var - "mən kiməm, nə istəyirəm, həyatımın mənası nədir". Və bu hekayəyə əsasən yaşayırıq.

Narrativ psixologiya deyir ki, insan öz həyatını hekayə kimi qurur. Hadisələr baş verir, amma biz onlara məna veririk, onları bir-biri ilə əlaqələndiririk, səbəb-nəticə münasibətləri yaradırıq. Və bu proses sonu yaşadığımız həyatı deyil, danışdığımız hekayəni xatırlayırıq.

İki insan eyni hadisəni yaşaya bilər, amma fərqli hekayə danışa bilər. Biri deyəcək: "O gün həyatım dəyişdi, mən güclü olduğumu anladım". Digəri deyəcək: "O gün hər şey pozuldu, mən məğlub oldum". Eyni fakt, fərqli hekayə.

Və indi əsas bir sual ortaya çıxır: əgər biz öz hekayəmizi özümüz yaradırıqsa, onu dəyişdirə bilərikmi?

Cavab, bəli. Narrativ terapiya bu prinsipi işlədir. Psixoloqlar müraciətçilərə kömək edir ki, öz həyat hekayələrini yenidən yazalar. "Mən məğlub olmuşam" hekayəsini "Mən sınaq keçirmişəm və dərs almışam" hekayəsinə çevir.

Amma burada təhlükə də var. Biz o qədər çox hekayə yaradırıq ki, bəzən real ilə xəyalı ayırd edə bilmirik. Sosial media bu problemi daha da dərinləşdirir ki, hər kəs öz həyatı haqqında mükəmməl hekayə yaradır, amma bu hekayə reallığa uyğun deyil. Və biz başqalarının hekayələri ilə öz həyatımızı müqayisə edirik, özümüzü uğursuz hesab edirik. Amma unuduruq ki, onların hekayəsi də qurmadır, montajdır.

Deməli, hekayələr bizə güc verir, amma eyni zamanda bizi aldada da bilər. Kritik düşünmək lazımdır, hansı hekayələrə inanırsan? Kimin tərəfindən yaradılmışdır bu hekayələr? Onlar səni azad edir, yoxsa məhdudlaşdırır?

Və ən vacib hekayə insanın özü haqqında yaratdığı hekayədir. O, səni müəyyənləşdirir. Onu diqqətlə yazmaq lazımdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(28.11.2025)