Nigar Xanəliyeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

İrəvan şəhərinin XVII–XX əsrlər boyunca urbanistik inkişafı və memarlıq irsi türk-müsəlman şəhər mədəniyyətinin Qafqaz regionundakı mühüm nümunələrindən biri kimi formalaşmış, lakin XIX əsrin sonu–XX əsrin böyük bir hissəsi ərzində siyasi və demoqrafik dəyişikliklər fonunda dərin transformasiyaya məruz qalmışdır.

XVII–XVIII əsrlərdə İrəvan şəhəri klassik Şərq şəhərsalma prinsiplərinə uyğun olaraq qala-mərkəzli urbanistik struktur üzərində qurulmuşdu. Şəhərin mərkəzində yerləşən İrəvan qalası həm siyasi-inzibati mərkəz, həm də müdafiə mexanizmi funksiyasını daşıyırdı. Qalanın ətrafında formalaşan məhəllələr əsasən türk-müsəlman əhalisinin kompakt yaşayış məkanları idi və bu məhəllələr su arxları, məhəllədaxili meydançalar, karvansaralar və kiçik ticarət dükanları ilə tipik Şərq urbanizmini təcəssüm etdirirdi. Məhəllələrin sosial təşkilatlanması dini-mədəni obyektlər – məscidlər, mədrəsələr, türbələr və ziyarətgahlar ətrafında formalaşırdı. XVII–XVIII əsrlərdə şəhərin memarlıq irsinin nüvəsini Sərdar sarayı, Göy məscid, Zal xan məscidi, Hacı Novruzəli bəy məscidi kimi monumental abidələr, həmçinin hamamlar, karvansaralar və bazar kompleksi təşkil edirdi.

XVIII əsrdə Sərdar sarayı və onun təsviri Qacar dövrü sənətlərində də öz yerini almış, şəhərin yüksək memarlıq zövqünə malik hökmdar sarayı kimi tanınmışdı. Göy məscid yalnız dini ibadət məkanı deyil, həm də maarifçilik, məhəllə idarəçiliyi və sosial inteqrasiya mərkəzi kimi fəaliyyət göstərirdi. Sənətkarlıq məhəllələri, misgərlik, dəriçilik, toxuculuq və ipəkçilik emalatxanaları şəhərin iqtisadi həyatını canlandırır, İrəvan bazarı isə region ticarət sisteminin əsas mərkəzlərindən sayılırdı.

XIX əsrin əvvəllərində Rusiya imperiyasının İrəvanı işğalı urbanistik inkişafda dönüş nöqtəsi yaratdı. Şəhərin tarixi türk-müsəlman məhəllələri dəyişməz şəkildə bir müddət qorunsa da, rus mülki və hərbi idarəçiliyinin daxil edilməsi ilə yeni inzibati binalar, hərbi kazarmalar və rus memarlıq üslubunda küçələr salınmağa başladı. Bu dövrdə şəhərin qədim memarlıq irsi hələ də dominant olsa da, demoqrafik tarazlığın dəyişməsi və XIX əsrin ortalarından sonra sürətlə artan erməni köçürmələri yeni məhəllələrin yaranmasına səbəb oldu. Bununla yanaşı, rus şəhərsalma prinsiplərinə uyğun olaraq bəzi küçələrin düzləndirilməsi, torpaq bölgüsünün yenidən aparılması və qala ətrafı zonaların tam nəzarətə götürülməsi nəticəsində şəhərin planı tədricən dəyişməyə başladı. Bununla belə, XIX əsrin ortalarında İrəvan hələ də öz strukturunda aydın şəkildə türk-müsəlman üstünlüklü mədəni-sosial məkan xarakterini qoruyurdu.

XX əsrin əvvəllərinə yaxınlaşdıqca şəhərin urbanistik mənzərəsində dönüş daha da gücləndi. 1920-ci ildə sovet hakimiyyətinin qurulması ilə İrəvanda sistemli şəkildə yeni sovet şəhərsalma siyasəti tətbiq edildi. Bu siyasət şəhərin türk-müsəlman memarlıq irsinin mühüm hissəsinin ya nəzərə alınmaması, ya da planlı şəkildə sıradan çıxarılması ilə müşayiət olundu. Sovet dövründə hazırlanmış baş planlar tarixi məhəllələrin bir çoxunun sökülməsini, onların yerində geniş prospektlər, dövlət binaları və yeni yaşayış massivləri salınmasını nəzərdə tuturdu. İrəvan qalası 1930-cu illərdə tamamilə dağıdıldı; Sərdar sarayı və onun memarlıq kompleksi, o cümlədən içərisindəki nadir divar rəsmləri və tarixi-coğrafi əhəmiyyətə malik binalar sökülərək yerində heç bir tarixi iz saxlanmadı. Şəhərdəki digər türk-müsəlman abidələrinin əksəriyyəti — məscidlər, mədrəsələr, türbələr, karvansaralar ya tam şəkildə məhv edildi, ya da funksiyası dəyişdirilərək başqa məqsədlərlə istifadə olundu.

Göy məscid sovet dövründə müəyyən müddət muzey, daha sonralar isə anbar kimi istifadə edildi və XX əsrin sonlarında bərpa olunana qədər orijinal dini-memarlıq funksiyasını itirmişdi. Şəhərin köhnə türk məhəllələri – Səadət, Təpəbəşi, Dəmirbulaq və digər kvartallar  XX əsrin ortalarından başlayaraq mərhələli şəkildə sökülərək müasir sovet tipli binalarla əvəz olundu. Bu proses İrəvanın tarixi etnik-mədəni simasının dəyişdirilməsinə yönəlmiş məqsədyönlü urbanistik transformasiya idi.

XX əsrin sonlarına doğru İrəvan artıq özünün çoxəsrlik türk-müsəlman memarlıq strukturunu demək olar ki, tam itirmişdi. Tarixi məscidlərdən yalnız Göy məscid qismən qorunub saxlanılmış, digər abidələr isə ya tamamilə məhv edilmiş, ya da o qədər dəyişdirilmişdi ki, əvvəlki memarlıq funksiyalarını tanınmaz hala gətirmişdi. Beləliklə, XVII–XX əsrlər boyunca İrəvanın urbanistik inkişafı bir tərəfdən klassik Şərq şəhər mədəniyyətinin ən parlaq nümunələrindən biri kimi formalaşmış, digər tərəfdən isə müasir dövrdə siyasi, demoqrafik və ideoloji amillərin təsiri ilə əsaslı şəkildə dəyişdirilmiş və şəhərin tarixində dönüş yaradan urbanistik-transformasiya proseslərinə məruz qalmışdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(28.11.2025)

Nail Zeyniyev, “Ədəbiyyat və incəsənət”

İnsan yeganə varlıqdır ki, hekayələrlə yaşayır. Heyvanlar bunu etmir, onlar faktlarla yaşayır. Ac oldum, yeməyi tapmalıyam. Təhlükə var, qaçmalıyam. Sadə, birbaşa, real.

İnsan isə fərqlidir. Biz hekayələr yaradırıq və sonra bu hekayələrə inanırıq. Millət - hekayədir. Pul - hekayədir. Dövlət, din, ədalət anlayışı - bunların hamısı hekayələrdir.

Yuval Harari "Sapiens" kitabında yazır ki, insanı digər heyvanlardan ayıran əsas xüsusiyyət dil və ya hansısa alətin istifadəsi deyil, mücərrəd hekayələrə inanma qabiliyyətidir. Bu qabiliyyət sayəsində min naməlum insanı bir araya gətirmək, onları ortaq məqsəd ətrafında birləşdirmək mümkün olur.

Misal üçün "Azərbaycanlı" olmaq. Bu fiziki xüsusiyyət deyil, hekayədir. Biz hamımız ortaq tariximiz, dilimiz, mədəniyyətimiz olduğuna inanırıq. Və bu inam bizi birləşdirir. Amma reallıqda hər birimiz fərqli DNT-yə malikik, fərqli ailədə, fərqli mühitlərdə böyümüşük. "Azərbaycanlı" olmaq isə kollektiv hekayədir. Və ya pul. Kağız parçasına baxırsan ki, niyə bu qiymətlidir? Çünki hamımız buna inanırıq. Əgər sabah hamı inanmasa, pulun heç bir dəyəri qalmaz. Pul ən böyük kollektiv xəyaldır.

Amma hekayələrin gücü yalnız bunda deyil. Hekayələr bizim kim olduğumuzu da müəyyənləşdirir. Hər kəsin özü haqqında hekayəsi var - "mən kiməm, nə istəyirəm, həyatımın mənası nədir". Və bu hekayəyə əsasən yaşayırıq.

Narrativ psixologiya deyir ki, insan öz həyatını hekayə kimi qurur. Hadisələr baş verir, amma biz onlara məna veririk, onları bir-biri ilə əlaqələndiririk, səbəb-nəticə münasibətləri yaradırıq. Və bu proses sonu yaşadığımız həyatı deyil, danışdığımız hekayəni xatırlayırıq.

İki insan eyni hadisəni yaşaya bilər, amma fərqli hekayə danışa bilər. Biri deyəcək: "O gün həyatım dəyişdi, mən güclü olduğumu anladım". Digəri deyəcək: "O gün hər şey pozuldu, mən məğlub oldum". Eyni fakt, fərqli hekayə.

Və indi əsas bir sual ortaya çıxır: əgər biz öz hekayəmizi özümüz yaradırıqsa, onu dəyişdirə bilərikmi?

Cavab, bəli. Narrativ terapiya bu prinsipi işlədir. Psixoloqlar müraciətçilərə kömək edir ki, öz həyat hekayələrini yenidən yazalar. "Mən məğlub olmuşam" hekayəsini "Mən sınaq keçirmişəm və dərs almışam" hekayəsinə çevir.

Amma burada təhlükə də var. Biz o qədər çox hekayə yaradırıq ki, bəzən real ilə xəyalı ayırd edə bilmirik. Sosial media bu problemi daha da dərinləşdirir ki, hər kəs öz həyatı haqqında mükəmməl hekayə yaradır, amma bu hekayə reallığa uyğun deyil. Və biz başqalarının hekayələri ilə öz həyatımızı müqayisə edirik, özümüzü uğursuz hesab edirik. Amma unuduruq ki, onların hekayəsi də qurmadır, montajdır.

Deməli, hekayələr bizə güc verir, amma eyni zamanda bizi aldada da bilər. Kritik düşünmək lazımdır, hansı hekayələrə inanırsan? Kimin tərəfindən yaradılmışdır bu hekayələr? Onlar səni azad edir, yoxsa məhdudlaşdırır?

Və ən vacib hekayə insanın özü haqqında yaratdığı hekayədir. O, səni müəyyənləşdirir. Onu diqqətlə yazmaq lazımdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(28.11.2025)

Nemət Tahir, “Ədəbiyyat və incəsənət”, Qarabağ təmsilçisi

Ağdam Cümə Məscidi XIX əsrin sonlarında tikilib və Qarabağ regionunun mühüm dini və memarlıq abidələrindən biri hesab olunur. Məscid 1868-1870-ci illərdə məşhur memar Kərbəlayi Səfixan Qarabaği tərəfindən inşa edilmişdir.

Ağdam şəhərinin mərkəzində yerləşən bu məscid Azərbaycan memarlıq irsində xüsusi yer tutur. Ağdam Cümə Məscidi o dövrün ənənəvi memarlıq üslublarını özündə əks etdirən abidədir və Cənubi Qafqazda inşa edilmiş digər məscidlərlə ortaq cəhətlərə malikdir. Memar Kərbəlayi Səfixan Qarabaği Azərbaycanın Şuşa, Gəncə və digər şəhərlərində də bir çox dini abidələr inşa etmişdir. Ağdam Cümə Məscidinin memarlıq üslubu onun digər əsərlərinə bənzəyir. Bu da Azərbaycan memarlığının Qafqaz regionundakı İslam memarlığı üslubunu əks etdirir.

Məscidin əsas hissəsi ibadət zalından və iki minarədən ibarətdir. Minarələr məscidin ən hündür və diqqətçəkən hissələridir. Onların spiral şəklində yuxarıya doğru qalxması bu dövrün ənənəvi Qafqaz memarlıq texnikalarını əks etdirir. Minarələrdən bəzəkli naxışlar və memarlıq detalları xüsusi incəliklə işlənmişdir, bu da onun əhəmiyyətli bir dini məkan olmasına işarədir. Məscidin interyeri də memarlıq baxımından zəngindir. Yüksək tavanlı zal və geniş ibadət sahəsi insanların rahat şəkildə toplaşmasına imkan verirdi. Həmçinin, tavan və divarlarda İslam memarlığının əsas xüsusiyyətləri olan mürəkkəb naxışları və oyma işləri də görülüb.

Təəssüf ki, Qarabağda yerləşən digər tarixi və dini abidələrimiz kimi, 1993-cü ildə Ağdamın Ermənistan tərəfindən işğalı nəticəsində şəhərin infrastrukturu ciddi şəkildə dağıdıldı və Cümə Məscidi də böyük zərər gördü. İşğal illərində məscid məhv edilməklə yanaşı, həm də mədəni və tarixi irsinə hörmətsizlik edilib. Məscidin minarələrindən erməni qüvvələri müşahidə məntəqəsi kimi istifadə edirdi. Bu illər ərzində məscid baxımsız vəziyyətdə qaldı və ağır dağıntılara məruz qaldı. Ağdamın işğaldan azad olunmasından sonra məscidin vəziyyəti bir daha diqqət mərkəzinə gəldi.

Azərbaycan hökuməti və UNESCO kimi beynəlxalq təşkilatlar bu tarixi abidənin bərpası ilə bağlı müzakirələrə başladılar. Məscid yalnız dini mərkəz kimi deyil, həm də Azərbaycan xalqının Qarabağ müharibəsindəki itkilərinin simvolu kimi qəbul edilir. 2020-ci ilin noyabrında Ağdamın azad edilməsindən sonra məscidin yenidən qurulması və bərpası ilə bağlı planlar reallaşdırıldı. Prezident İlham Əliyev tərəfindən Ağdamın yenidən qurulması və şəhərin mədəni irsinin bərpası ilə bağlı strateji planlar açıqlanıb. Ağdam Cümə Məscidi bu layihələrin mərkəzindədir. Məscidin orijinal memarlıq üslubunu qorumaqla, onun bərpası üçün mühüm addımlar atılıb. Yenidənqurma işləri həm yerli mütəxəssislər, həm də beynəlxalq memarlar tərəfindən aparılır ki, bu da məscidin tarixi əhəmiyyətinin və memarlıq dəyərlərinin qorunmasına yönəlib.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.11.2025)

Könül, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Kitab nədir?

Təkcə bilik mənbəyi? Əsla yox. Kitab bu gündən gələcəyə körpüdür, salnamədir, tarixdir. Kitab maarifləndirir, öyrədir, tərbiyələndirir. Bu səbəblərdən də günümüzdə nəşr edilən hər bir qiymətli kitab gələcəyimiz üçün bir ərməğan hesab edilə bilər.

Ötən gün “Azərbaycan Respublikası Müharibə, Əmək və Silahlı Qüvvələr Veteranları Təşkilatı” İctimai Birliyi qonaq-qaralı idi, veteranlar, ziyalılar, müdavimlər, tələbələr – hər bir kəs kitabın işığına yığışmışdı. Özü də olduqca dəyərli bir kitabın – təşkilatın sədri, polkovnik Cəlil Xəlilovun müəllifi olduğu “İlham Əliyev: Müharibənin qalibi, sülhün müəllifi” kitabının.

Tədbirdən öncə Dövlət Himni səsləndiridi, şəhidlərin xatirəsi anıldı. Sonra tədbirin moderatoru - Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin İdarə Heyətinin üzvü, Ədəbiyyat Fondunun baş direktoru, Əməkdar jurnalist Varis kitabın dünənimiz, bu günümüz və gələcəyimiz baxımından önəmini şərh etdi, 3 fəsildən ibarət bu kitabın 5 illik zəfər tariximizə əsl töhfə olduğunu vurğuladı.

Tədbirdə çıxış edən AMEA-nın müxbir üzvü Sudeif İmamverdiyev bildirdi ki, Prezident İlham Əliyevin müharibə və postmüharibə dönəmindəki fəaliyyətindən bəhs edən kitabda dövlətçiliyimizin tarixi baxımından çoxsaylı faktlar yer alıb. Bu faktların gənc nəsil tərəfindən mənimsənilməsi vacibdir. Südeif müəllim həm də ata vəsiyyətini yerinə yetirən Ali Baş komandanın hansı zəminlər üzərində fəaliyyət göstərməsinə, rastlaşdığı çətinliklərə necə sinə gərməsinə işqı saldı, eləcə də doxsanlarda Ümummilli lider Heydərf Əliyevin sayəsində separatizm meyillərindən qurtulan Azərbaycanımızın İlham Əliyevin sayəsində Zəfərə çatmasını tarixi qanunauyğunluq hesab etdi.

Vəkillər Kollegiyası Tədris Mərkəzinin direktoru Əmir Əliyev, yazıçı-publisist Şərəf Cəlilli, Prezident yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasının dekanı Elnur Əliyev, Modern İnkişaf və Ailə İctimai Birliyinin sədri Zərifə Quliyeva və “Tarixi şəxsiyyətlər” jurnalının baş redaktoru Xəlil Qarəhmədov çıxışlarında qeyd etdilər ki, gənc nəsil müasir biliklərə yiyələnməklə yanaşı milli tarixi dərindən bilməli, Vətənin maraqlarını qətiyyətlə müdafiə etməyi bacarmalıdır. Natiqlər kitabın tarixi-siyasi önəminə diqqət çəkib, nəşrin cəmiyyətdə maraqla qarşılanacağını əminliyini vurğuladılar.

Kitabda qeyd edilir ki, Azərbaycanın Zəfərinin bir müəllifi Prezident İlham Əliyev, bir müəllifi də xalqdır.

Kitabın ayrı-ayrı fəsillərində Azərbaycan Prezidentinin həm müharibə, həm post-müharibə dövründəki yorulmaz fəaliyyəti, işğaldan azad edilmiş torpaqlardakı quruculuq işlərinin vüsəti, Veteranlar Təşkilatının Zəfərə verdiyi töhfə, Heydər Əliyevin ordu quruculuğu, Birinci vitse-prezident Mehriban xanım Əliyevanın mədəniyyətin inkişafına töhfəsi kimi olduqca maraq doğuran təhlillər yer alıbdır.

Sonda çıxış edən müəllif - polkovnik Cəlil Xəlilov tədbir iştirakçılarına təşəkkür edib, Prezident İlham Əliyevin Azərbaycan dövləti və xalqı qarşısındakı tarix xidmətlərinin heç zaman unudulmayacağını, hər zaman böyük sevgi və minnətdarlıq hissi ilə xatırlanacağını bildirdi.

Tədbirdə iştirak edən gənclər məmnuniyyətlə kitab hədiyyələrini götürdülər, dərhal ayaq üstündəcə bu maraqlı kitabı vərəqləməyə başladılar.

Əlbəttə ki, gələcəyimiz gəncliyimizindir və ağsaqqalların onlara bu cür töhfələr verməsi gözəl haldır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.11.2025)

Könül, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Nənəm deyərdi, qaranquş yuvalarını dağıtmaq olmaz. Qaranquş yeganə quşdur ki qarğış edə bilir. Bəli. Həqiqətən, bu quşların ahı insanı tutur deyə onları incitmək olmaz. Amma tək bumu? Xeyir. Bu quşlar barədə o qədər maraqlı faktlar var ki…

1.Məsələn, onlar uçuş ustalarıdır – Qaranquşlar çox sürətli və çevik uça bilirlər.

2.Onlar uça-uça ov da ovlaya bilirlər. Onlar havada böcəkləri tutmaqda ustadırlar.

3. İnsanlarla yaxın yaşamağı xoşlayırlar – tez-tez evlərin damaltında və ya tövlələrdə yuva qururlar. İnsanların yaxınlığında yaşamağa öyrəşiblər, çünki bu yerlərdə yem tapmaq və təhlükədən qorunmaq daha asandır.

4. Qışda çox uzun məsafələrə köç edirlər – yaz və yay aylarında Avropada və Asiyada yaşayır, payızda isə daha isti ölkələrə, xüsusilə Afrikaya köç edirlər. Bəzi qaranquşlar ildə 10,000 kilometrə qədər məsafə qət edə bilirlər!

5.Qaranquşlar həm də bənnadırlar, yuva tikməkdə ustadırlar – palçıq və saman parçalarından öz yuvalarını düzəldirlər. Yuva düzəltmək üçün palçığı dimdikləri ilə daşıyırlar və onu divara yapışdıraraq formalaşdırırlar.

6. Qrup halında uçurlar – Qaranquşlar bəzən böyük qruplar şəklində toplanırlar. Axşam saatlarında belə toplu uçuşları müşahidə etmək olur – bu həm sosial davranış, həm də təhlükəsizlik məqsədilə olur.

7. Mədəniyyətlərdə müsbət simvoldur – Bir çox mədəniyyətdə qaranquş xoşbəxtlik, baharın gəlişi və yaxşı xəbər simvolu sayılır. Azərbaycanda da "qaranquş gəldisə, bahar gəldi" deyilir, bizimçün bahar müjdəçisidir bu quşlar.

Qaranquşlarla bağlı bəzi əfsanələr və ya xalq nağılları da vardır:

1. Qaranquş və ana duaları

Bir əfsanəyə görə, bir ana oğlunu döyüşə yola salarkən deyir: "Əgər sağ-salamat qayıtsan, bir qaranquş sənə bələdçilik edəcək." Oğul illərlə qayıtmır, amma bir gün uzaq diyarlarda bir qaranquş onu izləməyə başlayır. Oğlan bu quşu izləyir və yolu ilə anasının evinə dönür. Bu əfsanə, qaranquşun bələdçi və qoruyucu bir quş olduğuna işarədir.

2. Qaranquşun sinəsindəki qara ləkə nədəndir?

Başqa bir xalq rəvayətinə görə, qaranquş əvvəlcə tamamilə ağ imiş. Hz. İbrahim tonqalda yandırılarkən, ocağın üstünə su daşıyan quş qaranquş olur. Tonqalın alovu ona toxunur və sinəsində bir qara ləkə yaranır. O gündən bu yana, qaranquşun sinəsi qaralıdır və o, cəsarət və sədaqət rəmzidir.

Nyabrın sonuna yetirik. Qarşıdan bizi qış gözləyir. Noyabr mülayim keçdisə, qışın da sərt keçəcəyi inandırıcı deyil. Amma hər halda qış qışdır. Bahar üçün çox darıxmışıq.

Payız gəldi, uçdu getdi quşlar,

Sən də getdin, bax yağdı yağışlar…

Tez qayıdıb gəlin, qaranquşlar…

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.11.2025)