2026-cı ilin ilk “Ulduz”unun – yanvar-fevral sayı “Birinci Türkoloji Qurultay” (1926, Bakı): “Ulduz” jurnalı, “Ədəbiyyat qəzeti” və Təhsil Nəşriyyatı Poliqrafiya” MMC-nin birgə layihəsi kimi işıq üzü görüb.  

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalına “Ulduz”dan verilən məlumata görə, jurnal Azər Turanın “Birinci Türkoloji Qurultay – film kimi bir hadisə” yazısı ilə açılır.

Dərgidə “Birinci Türkoloji Qurultay” nümayəndələri haqqında  ətraflı məlumat verilir.

Əli bəy Hüseynzadənin Birinci Türkoloji Qurultayda yazdığı qeydlər yüz ilin o üzündən günümüzə körpü salır.

Elnarə Akimovanın “Yüz ilin ədəbiyyat yolçuları” yazısı Türk dünyasının birliyi uğrunda qüdsal yola çıxan insanların fədakarlığından söz açır.

“Ulduz”un tarixə güzgü tutan bu sayında Aqil Abbasın “Rəmiş” povesti oxculara təqdim olunur.

“Dərgidə kitab”da  Kamil Şahverdinin “Bir daha himnimiz haqqında” (3-cü yazı) araşdırması yer alır.  

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(30.01.2026)

Şəfa Vəli, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Yabanı kimdir? Roz, yoxsa bizə uyğun olmayan hər şey? 

Hərfi mənasında “yabanı” əhlilləşməmiş olandır. Kimin/nəyin əhlilləşmiş olub-olmaması isə bizim yanaşmamızdan, daha doğrusu, idrakımızdan asılıdır. Başqa sözlə, öz təbiətimizə, düşüncəmizə uyğun olanlar bizimçün əhlilləşmişdir, uyğun olmayan isə yabanı… 

Təsəvvür edin, bir çəmənə giririk və orada düyməsini yeyə biləcəyimiz əmənkömənçi (əbəgüməci)  komu görürük. Yeyə bildiyimiz üçün əmənkömənçi girir əhlilləşmiş kateqoriyasına. Amma onun düz böyründəcə batbatı var, yemək olmaz, toxumlarını azacıq çeynəyən kimi, adam  havalanır. Və bizimçün batbatı olur yabanı bitki. Başqa yerdə nə deyirlər bilmirəm, biz göyçəlilər batbatıya ayama da qoşmuşuq: “dəli batbatı”. Yaxud hamımızın tanıdığı əvəlikdən danışaq: yeyə bildiyimiz, tünd rəngli növ “əvəlik”dir, yeyə bilmədiyimiz, üstündə qırmızı xalları olan, açıq rənglisi isə “dəli əvəliyi”. 

Bu misalları ona görə çəkdim ki, yabanılıqla mədəniliyin arasındakı sərhədin qeyri-müəyyən, qeyri-dəqiq olmadığını anladım. Çünki indi haqqında danışacağım cizgi filminin adı belədir: “Yabanı robot”. 

Amerikalı uşaq yazıçısı, illustrator Piter Braun`un yaratdığı obrazdır yabanı robot. Mətn-müəllif arasındakı qarşıdurmalardan yaranan obrazlar dünyanı heyrətə salmağı bacarır. Ədəbiyyat tarixini, ədəbiyyatın kulisini bilənlər üçün bu obrazlar da iki yerə ayrılır: “doğma obrazlar”, “ögey obrazlar”. Mətn-müəllif qarşıdurmasında mətn dominantdırsa, “ögey”lər yaranır, müəllif dominantdırsa, “doğma”lar yaranır. Bu da ədəbiyyatın əbədi mübahisələrindəndir. 

Piter Braun`un yabanı robotunu tanımağa cəhd etdikcə, mətnin qalibiyyətinin şahidi oluruq. Müəllifin “Yabanır robot”, “Yabanı robot qaçır”, “Yabanı robot qoruyur” adlı əsərləri ““Nyu-York Times” bestsellerləri” siyahısındadır.  Uşaq yazıçısı kimi tanınan Braun`un bu əsərlərini də dünya ədəbiyyatı uşaq ədəbiyyatı nümunələri kimi qəbul edəcəkdi, “Yabanı robot” cizgi filmi çəkilməsəydi. 

2024-cü ildə təqdim edilən  ekran əsərinin büdcəsi 78 milyon dollar idi. Kassada 324,9 milyon toplamağı bacardı. Və hamımız bilirik ki, bu pulu uşaqlar deyil, böyüklər xərclədi. 

Bundan sonra  başlandı “Yabanı robot” haqqınday azılmağa… Məsələn, elle.in`in yazarı Ekta Sinha`nın 14 oktaybr 2024-cü il tarixli yazısında bu qeydləri oxuyuruq: “2024-cü il cizgi filmlərinin yalnız uşaqlar üçün olmadığını sübut etdi. Rejissor Kris Sanders bunu açıq-aşkar dünyaya göstərdi”. 

Linet Nikolas parents.com-da yazdığı məqalədə deyir: “Məhz Rozun obyektivindən biz dünyanı, onun təcrübələrini görməyə başlayırıq. Onun həssaslığı, mərhəməti ətrafındakı canlı heyvanlara da təsir edir”. 

Hə, “Yabanı robot”u meydana çıxaran qarşıdurmada müəllifin məğlubiyyətinin sirri elə bundadır: emosiyaları olan robotun mövcudluğunda. Hətta Braun əsərində oxuculara, (Sanders də tamaşaçılara) onu ötürür ki: “Dost sayı az ola bilər, əsas odur ki, sən o dostlarla xoşbəxt olmağı bacarasan”.  

Digər tərəfdən, bizə “vəhşi təbiət” deyə anladılan/öyrədilən hər şeyin mif olduğunu anlayırıq.  Mifologiya heç vaxt dağıdıla bilməyən, eyni zamanda da, divarları gözlə görünməyən qəsrdir. Onu yaradan insanın həyatı öyrənmək cəhdləri, qazandığı təcrübələr, qorxularıdır.  Mif varsa, orada sevgidən, mərhəmətdən söhbət gedə bilməz. Lakin ROZZUM Unit 7134 nömrəli robotu yaradan yaradıcılıq eşqi, düşüncə sistemi bizə anladır ki, sevgini, mərhəməti tapmaq, ona həyatın-təbiətin hər anında yaxınolmaq üçün mifi elə mif kimi qəbul etməliyik-nəsrin yarpaqları kimi… Və o yarpaqları suyun üstündə saxlayan incə bağların suyun dərinliklərində bir kökə bağlı olduğunu da unutmamalıyıq. 

Piter Braun öz bloqunda qeyd edir ki, “Yabanı robot” uyazmaq onun 8 ilini alıb. 

Bu qeydlərinin sonunda o yazır: “Yuxudan oyanan və vəhşi adada tək olduğunu görən robot. Roz ora necə gəldiyini, haradan gəldiyini bilmir; o, yalnız sağ qalmaq istədiyini bilir”. 

Tanış situasiyadır, hə?  İlkinlik, sağ qalmaq instinkti… Və Roz neyləməliydi?  Braun yazır: “Robotik şəkildə ətrafını öyrənərək bilməsi lazım olan hər şeyi öyrənir… Lakin Rozun öyrəndiyi ən vacib dərs odur ki, xeyirxahlıq sağ qalmaq bacarığı ola bilər”.

Hə, məğlub olan yazıçının zəfəri elə buradan başladı - dünya onun “ögey” obrazının diliylə demək istədiyini anladı… 

Sonda, kimsə gəlib mənə “Wild robot”un Azərbaycan dilində qarşılığının “Vəhşi robot” olduğunu söyləməsin. Roz vəhşi deyildi... Uzaqbaşı, ona “yabanı” deyə bilərik.  Mənimlə razılaşmaq üçün cizgi filminə bircə dəfə belə, baxmağınıza dəyər, əziz böyüklər! 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(26.01.2026)

28 yanvar 2026-cı il tarixində Qazaxıstana rəsmi səfər çərçivəsində Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun prezidenti Aktotı Raimkulova ilə Astana Beynəlxalq Universitetinin (AIU) prezidenti Serik İrsaliev, eləcə də Astana HUB və NITEC QSC (AO «НИТ») qurumlarının nümayəndələri arasında görüş keçirilib.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalına Fonddan verilən məlumata görə, görüş zamanı Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun fəaliyyəti, həyata keçirilən layihələr və Fondun Türk dünyasının zəngin mədəni irsinin qorunması, tədqiqi və beynəlxalq miqyasda təşviqi istiqamətində prioritet səyləri barədə ətraflı məlumat verilib. 

Fondun prezidenti Aktotı Raimkulova təşkilatın elm, təhsil və innovasiyalar sahəsində müasir yanaşmalara xüsusi önəm verdiyini vurğulayaraq, ali təhsil müəssisələri və müvafiq qurumlarla əməkdaşlığın genişləndirilməsinin əhəmiyyətini qeyd edib.

Astana Beynəlxalq Universitetinin prezidenti Serik İrsaliev universitetin akademik potensialı, elmi-tədqiqat istiqamətləri və beynəlxalq əməkdaşlıq imkanları barədə məlumat verərək, Türk mədəni irsinin öyrənilməsi və rəqəmsal platformalar vasitəsilə tanıdılması sahəsində birgə təşəbbüslərin həyata keçirilməsində maraqlı olduqlarını bildirib. Astana HUB və NITEC QSC nümayəndələri isə innovasiya, startap və rəqəmsal həllərin mədəni irsin qorunması və təbliğində tətbiqi imkanlarına toxunublar.

Görüş çərçivəsində tərəflər gələcək əməkdaşlıq perspektivlərini müzakirə edib, birgə layihələrin icrası, elmi-təhsil proqramlarının hazırlanması, rəqəmsallaşma və innovativ yanaşmaların tətbiqi istiqamətində fikir mübadiləsi aparıblar. 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(30.01.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı sizlərin diqqətinə Anar Tağıyevin təqdimatında Xalq şairi Səməd Vurğunun yaradıcılığı ilə bağlı maraqlı bir məlumat çatdırır. Bu gün böyük şairi kommunist ideologiyasına boyun əyməkdə ittiham edən ağzıgöyçəklərə indi dərc edəcəyimiz Vurğun misraları əsl şillədir. Sovet imperiyasının ən qatı zamanında bu cür kəskin ittihamı hər kəs edə bilməzdi.

Səməd Vurğunun "Aslan qayası" poemasına epiloq əvəzinə yazdığı bu on iki bəndin çapına 1938-ci ildə senzura icazə verməyib. Poema həmin ildə "Revolyusiya i Kultura" jurnalının 4 və 5-ci nömrələrində dərc olunub. Dərc olunmayan bu bəndlər M.Füzuli adına Respublika əlyazmaları İnstitutunun fondunda (Arxiv 46-da) saxlanılır.

Yüz il biz ayrıldıq ana dilindən,

Məktəbin adına dedik "uşkola"

Oxucum! Bir daha nəzər yetir sən,

Keçdiyin o qanlı, o qorxunc yola.

Yüz il Füzuliyə həsrət qalaraq,

Doğma anamıza söylədik "mama".

Yüz illik yuxuya birdən dalaraq,

Yağdı gözümüzdən yaş dama-dama,

Yüz il nəfəsini çəkə bilmədi,

Şairlər oylağı böyük bir ölkə,

Yüz il öz qolunu çəkə bilmədi...

Tarix! Bax sənindir bu qara ləkə!

Tər içdi, qan uddu motal papaqlar,

Son dana, son çuval getdi vergiyə...

Bağlandı qapılar, söndü ocaqlar,

Qarılar, qocalar yalvardı göyə...

Axdı Rusiyaya neft kəmərləri,

Daşıdı onları ilk dəmir yolu...

Tarixə hökm edən o gündən bəri,

Çalışdı yadlara Azəri oğlu...

O gündən titrədi yurdun üstündə

Cüt başlı qartalın qanlı bayrağı,

Tarixin doğduğu o qara gündə

Böyük bir ölkənin söndü çırağı.

O gündən yayıldı siflis, süzənək,

Eşitdik ilk dəfə "fahişə" sözü...

Bunları nəzm ilə artıqdır demək

Tarixə şahiddir tarixin özü.

O gündən göründü sarı paqonlar,

Boşaldı kəndlinin dolu xırmanı

Elləri qurd kimi taladı onlar,

Dedilər: padşahın sağ olsun canı.

O gündən ağladı aşığın sazı,

Dilində can yaxan dərdli haraylar.

Uçan durnaların küskün avazı,

Ötdükcə dinlədi ulduzlar, aylar.

Buludlar çaxnaşdı, hava daraldı,

Çumalar dolaşdı bizim elləri

Bizim ipəkləri Peterburq aldı,

Bəzəndi knyazın madmazelləri.

O gündən saraldı yaşıl təbiət,

Axdı həzin-həzin Kür çayı, Araz

Baş əydi qanuna kitab, şəriət

Ürəklərdə zədə, baxışlarda yas.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(30.01.2026)

Tanınmış ictimai-siyasi xadim, yazıçı-publisist, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, mərhum Sadıq Murtuzayev, publisist, Əməkdar hüquqşünas Müzəffər Ağazadə və yazıçı-rejissor, publisist-jurnalist, Əməkdar incəsənət xadimi Ağalar İdrisoğlu səmavi insanların, dünya dahilərinin  və Azərbaycan mütəfəkkirlərinin on mindən çox  kəlamlarını, sitatlarını, aforizmlərini toplayıb, tərcümə  eləyib və  “Sözdən  yaranan incilər” adlı çox qalın bir kitabı  çapa hazırlayırlar. 

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalı olaraq belə qərara gəldik ki, bu  sayımızdan başlayaraq həmin kəlamlardan, sitatlardan, aforizmlərdən bəzilərini səhifələrimizdə çap edək. İnanırıq ki, sözdən yaran bu incilər sizin də xoşunuza gələcək və onları öz yaddaşınıza köçürəcək, gündəliyinizə yazacaq, dostlarınızla, yaxınlarınızla bölüşəcəksiniz.

Çünki bu incilər, hər insana  lazım olan ən qiymətli sözlərdir. Onun daha yaxşı, mükəmməl  kamilləşməsi üçün əvəzsiz və  lazımlı  bir məktəbdir.

  AĞALAR   İDRİSOĞLU  (1950), yazıçı, dramaturq, rejissor,

                                  jurnalist, publisist, esseist

-  Milyonçunun qızını alan oğlan, həmişə qapıda qulluqçu kimi dayanacağını əvvəlcədən  bilməlidir.

- İnsan o deyil ki, savadlıdır. Əslində insan  o ali varlığa deyirlər ki, keçmişilə gələcək arasında özünün yerini müəyyənləşdirə bilsin.

- Gəlmək getmək üçündür. Getmək də gəlmək üçündür. Amma əslində nə gəlməklər var, nə də getməklər. Sadəcə bir şey var. İnsan yaşamaq xatirinə özü-özünü aldadaraq, yaşayır.

- Dövlət, o zaman qüdrətli olur ki, onun hər bir vətəndaşı Milli birlik üçün öz varlığı kimi çalışır və Vətəni öz namusu, əqidəsi, ailəsi kimi qoruyur.

- Vəzifə insanın boynunda başqalarına xidmət etməkçün müqəddəs bir yükdür. O yükü də hər adam apara bilməz. Gərək o yükü daşımağa layiq olasan və bu yüklə hamıya xeyir verməyi bacarmalısan.

- Rüşvət, insanın üstünə düşən və heç vaxt getməyən qara bir ləkədir.  Əgər rüşvətxorun bir az da olsa vucdanı varsa, o ləkə onu  ömrü boyu təqib  edir və bir adam ona  diqqətlə baxanda fikirləşir ki, həmin adam onun  rüşvətxor olduğunu bilir.

-  Ziyalı, məddəahlıqdan uzaq olmalı və hər an hökmdarın yox, millətin, xalqın yanında olmalıdır. Hökmdarı da  buna inandırmalıdır. Belə olduqda o, ziyalı ola bilər.

  “Ədəbiyyat və incəsənət” 
(30.01.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı Zahirə Cabirin nağıllarını təqdim edir. Nağıllar uşaqlar üçün yaradılır. Amma bu nağılları böyüklər də məmnuniyyətlə oxuyurlar və bəyənirlər.

Növbəti təqdim edilən nağıl Canyataq-Gülyataq qızılı adlanır.

Hamam hamam içində, xəlbir saman içində, dəvə dəlləklik eylər köhnə hamam içində, balçının bal tası yox, baltaçının baltası, burdan bir tazı keçdi, onun da xaltası yox. Nağıl-mağıl bilmərəm, bilsəm də söyləmərəm, xandan gəlmiş nökərəm, dinmə böyrünü sökərəm.

Biri vardı, biri yoxdu. Bir padşah vardı. Onun Can adlı aman-zaman bir oğlu vardı. Can igidləri başına yığıb ova gedər, at çapıb, ox atardı. Bir gün ov dalınca düşərkən meşədə çırpı yığan gözəl bir qızla rastlaşdı. Qız nə qız, görən bunun camalına heyran qalardı, qaş qara, gözlər sürməyi, boyu sərv.  Qız onu görçək ürkək baxışları ilə tez şələsini götürüb getmək istədi. Can atdan düşüb qızdan hansı obadan olduğunu sordu. Qız heç bir söz demədi. Yalnız qorxu, həyəcanla icazə istəyib ordan uzaqlaşdı. Can xeyli vaxt qızın gözəlliyi qarşısında donub qaldıqdan sonra özünü birtəhər ələ alıb və evə dönür. Qızın dərdindən rəngi saralır, solur, bir an belə onu unutmur.  Xəstələnir. Padşah məmləkətin loğmanlarını sarayına dəvət edir, oğlunun dərdinin əlacını soruşur. Onlar xəstəliyi ilə bağlı heç bir söz deyə bilmirlər. Bir dərviş gəlir, Cana baxır və padşaha bildirir ki, oğlunun xəstəliyi sevgi xəstəliyidir. Oğlunu sevən ata Candan onun kim olduğunu sorur. Can isə gördüklərini danışır, qızın hansı obadan olduğunun bilmədiyini deyir. Atası söz verir ki, o qızı tapıb, onunla Canı evləndirəcək. Atasının ona mərhəmət göstərdiyi görən Can o qızı axtarmaq eşqilə sağalır, ayağa durur. Yenə də  meşəyə üz tutur, axtarır, taqətdən düşür, yorulur. Yaxınlıqdakı çaya gedib yuyunmaq, bir az dincliyini almaq istəyir.

Hə, sizə kimdən deyim, Canın meşədə rast gəlib, gördüyü qızdan. Bu qızın adı Gül idi. Körpəlikdən anasını itirmiş, atası dul qadınla evlənmişdi. Analığ ona gün verib, işıq vermirdi. Gününü göy əskiyə döndərmişdi. Evin bütün ağır işlərini ona gördürərdi. Gül hər gün çaya gəlib, ağır səhənglə evlərinə su daşıyardı. Ögey ana Gülün günü- gündən gözəlləşdiyini görüb daha da qəddarlaşırdı. Bütün günü onu işlətməkdən, söyməkdən, təhqir etməkdən həzz alırdı.

Gül də meşədə cavanı gördüyü gündən könlün ona salmışdı. Hər cün çaya gəlir, çayın kənarında məskən salmış salxım söyüdün altında oturub dərdini caya danışır, dərdləşirdi. Və yenə də çaya gəlib səhəngini doldurdu. Gözlərini qaldıranda qarşısında Canı gördü. Gül özünü bir anlıq itirib, çaş-baş qalır. Can onu axtardığını, onu gördüyü gündən yalnız onun eşqilə yaşadığını, sevdiyini bildirir. Gül də ona biganə qalmadığını söyləyir. Nəhayət, Can padşaha istədiyi qızdan danışır, ona bir könüldən min könülə aşiq olduğunu deyir. Padşah oğlu ilə razılaşır və Gülü oğlu üçün istəməyə elçi göndərir. Ögey ana padşahın oğlunun Gülü sevdiyini eşitcək hikkəsindən, paxıllığından az qalır ki, çatlasın. Dərdə düşür. Bütün günü fikirləşir ki, nə etsin. Axır ki, tapır. Gələn elçilərə qızının əvəzində qızıl yatağı istəyir və bu yataqların yalnız Canın əli ilə tapılmasını istəyir. Əri nə qədər onu bu fikrindən daşındırmaq istəyirsə əl çəkmir.

Can, bu yolun gedər-gəlməz olduğunu bilsə də, sevdiyi qızın yolunda qızıl yatağı əldə etmək üçün yola düşür.  Yorulmadan, gecə, gündüz bilmədən çayın qırağındakı qayalarda qızıl yatağı axtarır.  Gülün eşqiylə sıldırım, adamkeçməz qayalarda külüng vurur. Nəhayət ki, tapır. Həmin vaxt Gül Canı görmək ümidilə çayın kənarına gəlmişdi. Çayın kənarındakı qayalardan Canın külüngünün səsini eşidir. Can həmin vaxt artıq qızıl yatağını tapmışdı. Külüng səsi ara verəndə Gül aşağıdan onu səslədi. Can Gülün səsin eşitdi, tez sevgilisinə qovuşmaq istədi. Qayaların üstündən sanki uça-uça ona qızıl yatağını tapdığını söyləmək istədi. Elə bu vaxt ayaqları yerdən üzüldü, qayadan sürüşdü, ölümcül halda çaya düşdü. Gül onu dizləri üstə aldı, sevgilisinə son anda doyunca baxdı, qayaların üstünə çıxdı, özünü qayadan atmaq istədi. Bu vaxt bir pəri peyda oldu. Onun əllərindən tutub, qayadan aşağı endirdi. Qıza dedi ki, yaxınlıqdakı qalanın arxasında yerdən bir bulaq çıxır, dirilik suyudur. Get o bulaqdan su götür, Canın yaralarına tök, Can sağalacaq. Gül pərinin dediyi kimi etdi, axtarıb bulağı tapdı, dirilik suyundan gətirib Canın yaralarına tökdü. Can gözlərini açdı. İki sevgili yenidən bir-birinə qovuşdu.

Bəli, padşah bu xəbəri eşidən kimi bütün şəhəri xalça-xalı ilə bəzədi. Böyük sevinc, coşqu ilə çıxdı oğlunun, gəlninin qabağına. Analığ bunları gördükdə qan başına vurdu, paxıllıqdan bağrı çatlayıb öldü.

Padşah oğluna qırx gün, qırx gecə toy elədi. Onlar yedi, içdi, yerə keçdilər. Siz də yeyin, için, kama çatın. Göydən üç alma düşdü. Biri mənim, biri özümün, biri də nağıl danışanın.

İllər keçir. Həmin qızıl yatağı Canyataq-Gülyataq adı ilə məşhurlaşır. Onların sevgi dastanı dillərdə gəzir. Can və Gül bir-birini sevən bütün aşiqlərə bu qızıl yatağından pay verir.

Danışdığım nağıl Kəlbəcərdəki Canyataq-Gülyataq qızıl yatağı haqqındadır. O yer sevgililərin qovuşduğu yerdir. Ordan nə qədər qızıl daşısalar da, həmin yataqdan qızıl tükənməz, cünki o müqəddəs yer - əbədi sevginin yatağıdır. Oradan çıxan qızıldan həmin yerlərin insanları xeyir görər. Xaincəsinə əl uzadanların apardıqları qızıl isə onlara xeyir gətirməz, gilə dönərək ayaqlara yapışar.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(30.01.2026)

Rəqsanə Babayeva,

BeyləqanrayonMədəniyyətmərkəzininrejissoru, "Gənclik" xalqteatrınınrəhbəri,yazıçı. “Ədəbiyyat və İncəsənət” üçün

Sənət haqqında danışanda adətən ilk deyilən söz “azadlıq” olur. Rəssamın azadlığı, yazıçının azadlığı, rejissorun azadlığı, aktyorun azadlığı… Sanki sənət anlayışının öz kökündə sərhəd tanımamaq, qayda qəbul etməmək, çərçivələrə sığmamaq dayanır. Digər tərəfdən isə tarix boyunca sənətə yönəlmiş ən böyük iradlardan biri də məhz bu olub: “Sənət məsuliyyət daşımalıdır.” Cəmiyyətə, mənəviyyata, gələcək nəsillərə, dəyərlərə qarşı məsuliyyət. Bu iki anlayış — azadlıq və məsuliyyət — çox zaman bir-birinə zidd kimi təqdim edilir. Halbuki məsələ o qədər də sadə deyil.

Bir sual ortaya çıxır: sənətkarın əsas borcu öz daxili həqiqətini ifadə etməkdirmi, yoxsa cəmiyyətin qəbul edəcəyi çərçivədə qalmaqmı? Əgər sənət yalnız məsuliyyətlə ölçülürsə, o zaman təbliğata çevrilmək riski varmı? Əgər sənət yalnız azadlıqla ölçülürsə, o zaman dağıdıcı təsir yaratmaq təhlükəsi varmı? Bu yazıda məqsəd hökm vermək deyil. Əksinə, bu mübahisənin iki tərəfini də açmaq, üstünlükləri və çatışmazlıqları göstərmək, nəticəni isə oxucunun öz düşüncəsinə buraxmaqdır.

Azad sənət ideyasının cazibəsi

Sənətin azad olması ideyası ilk baxışdan çox güclü və inandırıcı görünür. Çünki sənət insanın daxili dünyasının ifadəsidir. Daxili dünya isə qanunla, qayda ilə, göstərişlə yaranmır. O, hissdən, təcrübədən, ziddiyyətdən, ağrıdan, sevinclə qarışıq qorxudan doğur. Bir rəssamın fırçasını, bir şairin misrasını, bir rejissorun səhnə quruluşunu öncədən müəyyənləşdirmək mümkündürmü? Əgər mümkündürsə, bu artıq sənət sayılırmı?

Azad sənətin üstünlüklərindən biri onun həqiqəti üzə çıxarma gücüdür. Tarixdə bir çox əsər var ki, ilk yarandığı dövrdə qəbul edilməyib, tənqid olunub, hətta qadağan edilib. Amma zaman keçdikcə həmin əsərlər cəmiyyətin güzgüsünə çevrilib. Azad ifadə olmasaydı, bəlkə də o həqiqətlər heç vaxt səslənməyəcəkdi.

Azadlıq sənətkara risk etmək imkanı verir. Yeni forma, yeni dil, yeni baxış bucağı yaradır. Bütün böyük üslub dəyişiklikləri — modernizm, avanqard, eksperimental teatr, yeni dalğa kinosu — məhz azadlıq mühitində doğulub. Əgər hər yaradıcı addım əvvəlcədən “uyğundurmu?” süzgəcindən keçməli olsaydı, bəlkə də bu yeniliklərin heç biri ortaya çıxmazdı.

Azad sənətin başqa bir üstünlüyü də onun dürüstlük iddiasıdır. Senzura qorxusu olmayan sənətkar daha səmimi ola bilər. O, bəzəmək, gizlətmək, yumşaltmaq məcburiyyətində qalmır. Daxilində nə varsa, onu təqdim edir. Bu isə tamaşaçı və oxucu ilə daha birbaşa əlaqə yaradır.

Azadlığın kölgə tərəfi

Lakin azadlıq anlayışı romantik səslənsə də, onun praktik tərəfi mürəkkəbdir. Tam sərhədsiz sənət mümkündürmü və mümkündürsə, həmişə faydalıdırmı? Bu sual tez-tez mübahisə doğurur.

Azad sənətin əsas risklərindən biri məsuliyyətsiz ifadə ehtimalıdır. Sənət böyük təsir gücünə malikdir. Kino, teatr, ədəbiyyat, musiqi — bunlar yalnız estetik obyekt deyil, eyni zamanda düşüncə formalaşdıran vasitələrdir. Bir obraz, bir səhnə, bir fikir minlərlə insanın dünyagörüşünə təsir edə bilər. Bu təsirin nəticələri isə həmişə neytral olmur.

Bəzən “azad ifadə” adı altında zorakılığın romantikləşdirilməsi, mənəvi aşınmanın normallaşdırılması, nifrətin estetikləşdirilməsi baş verir. Sənət əsəri bəzən reallığı tənqid etmək əvəzinə onu cazibədar göstərir. Tamaşaçı isə tənqidlə təbliğat arasındakı fərqi hər zaman ayırd edə bilmir.

Digər problem isə şok effekti üzərindən qurulan yaradıcılıqdır. Diqqət çəkmək üçün sərhədi aşmaq, qalmaqal yaratmaq, dəyərləri bilərəkdən təhqir etmək bəzən “cəsarətli sənət” kimi təqdim olunur. Halbuki sual açıq qalır: məqsəd düşündürməkdir, yoxsa sadəcə sarsıtmaq?

Tam azad sənət mühitində güclü olan səs daha çox eşidilir. Bu da bərabər imkan məsələsini gündəmə gətirir. Maliyyə, media, platforma gücü olan yaradıcı daha çox görünür, digərləri isə kölgədə qalır. Beləliklə, “azad bazar” modeli sənətdə də bərabərsizliyi artıra bilər.

Məsuliyyətli sənət anlayışı

Məsuliyyətli sənət ideyası isə başqa bir məntiqə söykənir. Bu yanaşmaya görə sənətkar cəmiyyətin üzvüdür və onun yaratdığı məhsul sosial təsir doğurur. Deməli, bu təsir nəzərə alınmalıdır. Burada məsuliyyət senzura anlamında yox, etik şüur kimi təqdim olunur.

Məsuliyyətli sənətin üstünlüklərindən biri onun qurucu gücüdür. Bu cür sənət dəyərləri qorumağa, insanı yüksəltməyə, düşüncəni dərinləşdirməyə çalışır. O, dağıtmaqdan çox inşa etməyi hədəfləyir. Xüsusilə teatr və kino kimi kütləvi təsir vasitələrində bu yanaşma tez-tez müdafiə olunur.

Məsuliyyət anlayışı sənətkarı daha diqqətli edir. O, obrazın, sözün, vizualın yaratdığı mənəvi nəticəni düşünür. Bu, yaradıcılıqda səthi sensasiyaçılığı azalda bilər. Dərinlik, ölçü, balans kimi keyfiyyətlər güclənə bilər.

Məsuliyyətli sənət həm də mədəni yaddaşın qorunmasına xidmət edir. Dilin, ənənənin, tarixi yaddaşın incə qatları sənət vasitəsilə gələcək nəsillərə ötürülür. Bu nöqtədə sənət yalnız fərdi ifadə deyil, kollektiv yaddaşın daşıyıcısına çevrilir.

Məsuliyyətin riskləri

Ancaq məsuliyyət anlayışı da problemsiz deyil. Ən böyük təhlükə onun sərt normaya çevrilməsi riskidir. Kim müəyyən edəcək ki, hansı sənət məsuliyyətlidir, hansı deyil? Bu sualın cavabı subyektivdir və çox vaxt ideoloji çalar daşıyır.

Məsuliyyət tələbi bəzən yaradıcılığı ehtiyatlı və qorxaq edə bilər. Sənətkar özünü senzura etməyə başlayar. Riskdən qaçar, kəskin suallardan uzaq durar, təhlükəsiz mövzulara yönələr. Nəticədə sənət tədricən canlılığını itirə bilər.

Digər tərəfdən “ictimai məsuliyyət” adı ilə tətbiq olunan məhdudiyyətlər bəzən fərqli düşüncəni sıxışdırır. Halbuki sənətin mühüm funksiyalarından biri də məhz narahat suallar verməkdir. Narahat sual isə hər zaman rahat cavab doğurmur.

Tarix göstərir ki, həddindən artıq nəzarət altında olan sənət tez bir zamanda şablonlaşır. Mövzu, obraz, süjet təkrarlanır. Estetik müxtəliflik azalır. Tamaşaçı isə bir müddət sonra bu təkrardan yorulur.

Sənətkarın daxili senzurası

Bəlkə də mübahisənin mərkəzində “xarici nəzarət” yox, “daxili ölçü” dayanır. Yəni sənətkarın öz etik kompası. Xaricdən tətbiq olunan sərt qaydalarla yox, daxildən gələn şüurla qurulan məsuliyyət modeli.

Daxili senzura qorxu deyil, düşünülmüş seçimdir. Sənətkar sual verir: “Mən bunu edə bilərəm, amma etməliyəmmi?” Bu sual yaradıcılığı öldürmür, əksinə dərinləşdirə bilər. Çünki məqsəd yalnız ifadə etmək yox, mənalı ifadə etmək olur.

Bu yanaşmada azadlıq və məsuliyyət düşmən deyil, tərəfdaş kimi görünür. Azadlıq ideyanı doğurur, məsuliyyət isə onu formalaşdırır. Azadlıq enerjidir, məsuliyyət istiqamət.

Tamaşaçı və oxucunun rolu

Bu müzakirədə çox vaxt unudulan tərəf isə tamaşaçı və oxucudur. Sənətin təsiri təkcə yaradandan asılı deyil, qəbul edəndən də asılıdır. Tənqidi düşüncə qabiliyyəti olan cəmiyyətdə sənət daha sərbəst ola bilər. Çünki qəbul edən tərəf gördüyünü analiz etməyi bacarır.

Əgər media savadlılığı, estetik düşüncə, mədəni təhsil zəifdirsə, sənətin təsiri daha kəskin və bəzən daha təhlükəli ola bilər. Bu zaman məsuliyyət yükü təkcə sənətkarın üzərində qalmır — təhsil sisteminin, mədəni institutların, ictimai mühitin də üzərinə düşür.

Sərhəd harada başlayır?

Ən çətin sual budur: sərhəd harada başlamalıdır? Açıq zorakılıq təbliğatı? Nifrət nitqi? Mənəvi dəyərlərin bilərəkdən alçaldılması? Yoxsa heç bir sərhəd olmamalıdır?

Bu suallara universal cavab yoxdur. Mədəniyyətlərə, cəmiyyətlərə, dövrlərə görə dəyişir. Dünən qadağan edilən bu gün klassika ola bilər. Bu gün normal sayılan sabah problemli görünə bilər. Sənət və cəmiyyət arasındakı dialoq daim hərəkətdədir.

Açıq qalan nəticə

Sənət azad olmalıdırmı? Bəli — çünki azadlıq olmadan yaradıcılıq nəfəs ala bilmir.

Sənət məsuliyyət daşımalıdırmı? Bəli — çünki təsir gücü olan hər söz və obraz nəticə doğurur.

Azadlığın üstünlüyü — həqiqəti qorxmadan demək, yenilik yaratmaq, səmimi olmaqdır.

Azadlığın çatışmazlığı — ölçüsüzlük, səthi şok effekti və dağıdıcı təsir riskidir.

Məsuliyyətin üstünlüyü — dərinlik, etik ölçü, qurucu təsirdir.

Məsuliyyətin çatışmazlığı — sərt normaya çevriləndə yaradıcılığı boğa bilməsidir.

Bəlkə məsələ seçim etməkdə deyil, tarazlıq tapmaqdadır. Bəlkə də hər dövr, hər cəmiyyət, hər sənətkar bu tarazlığı yenidən qurmalıdır. Qəti hökm vermək asandır, sualı açıq saxlamaq isə daha çətindir.

Qərarı isə — həmişə olduğu kimi — sənətin qarşısında dayanan tamaşaçı verir. Oxucu verir. Dinləyici verir. Sən verirsən.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(30.01.2026)