Adəm İsmayıl Bakuvi,
yazıçı, publisist, “Vəhdət” partiyasının sədri.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
Bəzən bir insanın ölümü sadəcə, bir ömrün bitməsi olmur. Bəzən bir adamın gedişi millətin yaddaşında illərlə yaşayan işığın görünməzliyə çəkilməsidir. O işıq sönmür, sadəcə, əlçatmaz olur; insan ona toxuna bilmir, amma varlığını yenə də hiss edir. Rasim Balayevin gedişi də məhz belə hadisə idi. Bu, yalnız bir aktyorun həyatdan köçməsi deyildi. Bu, bir dövrün, bir nəfəsin, milli vüqarın, kişi sadəliyinin, sənət əxlaqının səssizcə pərdə arxasına çəkilməsi idi.
30 mart günü Azərbaycan Dövlət Akademik Milli Dram Teatrında yaşanan mənzərəni adi vida mərasimi adlandırmaq ədalətsizlik olardı. Orada sadəcə, bir sənətkarla deyil, bir yaddaşla, bir epoxa ilə, neçə-neçə nəslin daxilində yaşayan mənəvi obrazla vidalaşırdılar. Zal dolu idi, amma səs yox idi. Səhnənin ortasında qoyulmuş tabuta baxan hər kəs anlayırdı ki, orda sadəcə, cansız bədən deyil, Azərbaycan kinosunun bir zirvəsi, xalqın qəlbinə hopmuş bir sima, illərlə milli ekran yaddaşımızı diri saxlayan bir nəfəsdir. O artıq danışmırdı, amma hamı onunla danışırdı. Bu, ölümdən böyük mənzərə idi. Bu, susmuş insanın ətrafında danışan bir millətin görüntüsü idi. Yuxarı lojalardan baxanda zalda bir xalqın portretini görmək olardı. Üç nəsil bir aradaydı. Yetmiş yaşını aşmış insanlar - onu öz dövrlərinin canlı nəfəsi kimi xatırlayanlar, onun səsini, baxışını, yerişini, içindəki qəribə mərdliyi həyatlarının yaddaş qatına çevirənlər. Qırx yaşdan yuxarı nəsil - Rasimin sənətini artıq sadəcə, kino hadisəsi kimi deyil, mənəvi ölçü kimi qavrayanlar. Bir də gənclər vardı. Bəzisinin əlində telefon görünürdü, bəzisi o anı yaddaşa köçürmək istəyirdi, amma bunun arxasında da eyni bir ağrı vardı. Bu çox qəribə və düşündürücü mənzərə idi: zaman dəyişmişdi, alətlər dəyişmişdi, baxışların forması dəyişmişdi, amma Rasim Balayevin yoxluğu qarşısında duyulan kədər, hüzn dəyişməmişdi.
O, üç nəslin ortaq sevgisinə, ortaq kədərinə, ortaq ehtiramına çevrilmişdi. O gün daha bir həqiqət tam aydın görünürdü: Rasim Balayev ölümü ilə də insanları birləşdirdi. Heç kim xüsusi çağırış etməmişdi, amma insanlar teatra yeyin addımlarla tələsirdilər, sanki doğma insanla vidalaşmağa gecikəcəklərindən qorxurdular. Elə bil Rasim müəllim son dəfə hamını bir yerə toplamışdı. Axı insanlar onu həmişə gözləyirdilər: gəlsin, bir söz desin, bir baxış atsın, gülümsəsin, zarafat eləsin, baməzə fikir bildirsin, ovqatı təzələsin. Onun varlığı məclisə işıq gətirirdi. O, sadəcə iştirakçı olmurdu, iştirak etdiyi mühitin ruhunu dəyişən adam idi. Amma bu dəfə hər şey başqa cür idi. Bu dəfə o, danışmırdı, gözləyirdi. Bu dəfə səssiz Rasim hamını öz yanına yığmışdı. Bu dəfə onun səsi eşidilmirdi, amma çağırışı duyulurdu. On beş dəqiqə davam edən alqışlar da bu çağırışın qarşısında bir xalqın vicdan səsi idi. O alqışlar mərasim etiketinin tələbi deyildi. O alqışlar bir millətin daimi etirafı idi. Sanki hamı demək istəyirdi: sən bizim üçün sadəcə böyük aktyor deyildin, sən bizim sevincimizin, kədərimizin, ekran yaddaşımızın, milli qürurumuzun, kişi obrazı ilə bağlı təsəvvürümüzün bir hissəsi idin. Füzuli meydanından başlayıb teatrın foyesinə, zalına, eyvanına qədər uzanan insan seli bunun bariz nümunəsi idi. Orada fəhlə də vardı, həkim də, alim də, millət vəkili də, nazir də. O gün insanlar arasında status yox idi, fərq yox idi, təbəqə yox idi. Hamı eyni sükutun içində idi. Hamı eyni ağrının içində dayanmışdı. Böyük adamların ən böyük gücü də elə budur: onlar ölümləri ilə belə fərqləri ləğv edib insanları bir ağrının, minnətdarlığın, səssizliyin ətrafında birləşdirə bilirlər.
O cansız bədənə baxanların içində bəzi baxışlar xüsusilə seçilirdi. Elə baxışlar vardı ki, orada söz yox idi, amma bütöv bir ömrün ağırlığı görünürdü. O baxışlarda insanın itirə-itirə yaşaması vardı. Çünki adam yaşlandıqca yalnız zaman keçmir, adamlar da gedir. Gənclikdə insan arzuları itirir, orta yaşda fürsətləri itirir, ömrün sonrakı çağlarında isə dostları itirir. Dost itkisi isə hər itkidən ağırdır. Çünki insan təkcə bir dostu itirmir, öz yaddaşının bir parçasını da itirir. O gün bəzi baxışlarda məhz bu ağrı vardı: sanki onlar bir sənətkarı yox, öz ömürlərinin bir hissəsini torpağa tapşırırdılar. Digər tərəfdə donub qalmış baxışlar vardı; sanki ətrafdakı səslər artıq o baxışlara çatmırdı. Xalq yazıçısı Anarın, görkəmli rejissorumuz Oqtay Mirqasımovun, sənət dostu, həmkarı, sevilən aktrisamız Şəfiqə Məmmədovanın baxışları... Onlar sanki bir vakuumun içində yalnız Rasimə baxır və onunla içlərində danışırdılar. Bu, sözsüz dialoqun ən ağır forması idi. Bəzən insanın dediyi yox, deyə bilmədiyi sözlər daha böyük olur. Bir kənarda axan göz yaşları isə təkcə şəxsi kədərin əlaməti deyildi. Orada yarımçıq qalan planlar, birgə keçən vaxtlar, sabaha saxlanılmış söhbətlər, yeni layihələrin arzusu, davam etməli olan ünsiyyətin qəfil qırılması vardı. İnsan bəzən itkinin nə demək olduğunu vida günündə daha aydın anlayır. Çünki itki yalnız keçmişi əlindən almır, gələcəyi də özüylə birgə aparır. İnsan bir adamı itirəndə onunla yaşadıqlarını yox, onunla yaşaya biləcəklərini də itirir. Rasim Balayevin gedişi də bu mənada çox ağır oldu. Onunla bağlı yalnız xatirələr qalmadı; onunla bağlı danışılmalı sözlər, qurulmalı planlar, davam etməli söhbətlər də yarımçıq qaldı. Bu yarımçıq qalmaq hissi hər kəsin daxilində bir başqa ağrı yaratdı.
Mənim üçün bu günün içində şəxsi yaddaş da susmurdu. İlk dəfə onu 1981-cı ildə Şamaxının Çarxan kəndində görmüşdüm. Yay idi. Süfrə arxasında oturmuşduq. O, artıq tanınmış sima idi, amma baxışlarında şöhrətin sərtliyi yox idi. Bir az utancaqlıq, bir az sadəlik, bir az da qəribə səmimiyyət vardı. Həmin gün mən ilk dəfə anladım ki, böyük adamı böyük edən təkcə ekran deyil. Bəzən insanın böyüklüyü onun çörək kəsdiyi süfrədə, salam verdiyi tərzdə, baxışında, adamla üzbəüz danışığında görünür. O gün mən aktyordan daha çox, insanı tanıdım. Sonralar yollarımız dəfələrlə kəsişdi - muğam məclislərində, şəxsi söhbətlərdə, sənət mühitində. Bir dəfə mənə doğma müraciətlə "Babaoğlu" dedi. Bu söz təkcə adi söz deyildi. Burada istilik vardı, mənəvi yaxınlıq vardı, ocaq duyğusu vardı. O, məni Şeyx Əyyub babanın nəvəsi kimi çox sevirdi. Bu sevgi sadə bir münasibət deyildi. Bu, kökə, ocağa, mənəvi nəslə, ruhani yaddaşa hörmət idi. Mən də bunu həmişə mənəvi qiymət kimi yaşadım.
Rasim Balayevin böyüklüyünün mühüm cəhətlərindən biri onun torpağa bağlı olması idi. O, nə qədər böyük şöhrət qazansa da, torpaqdan qopmamışdı. Onda Şirvan elinin kişiliyinə məxsus bir təmkin, yığcamlıq, halallıq, isti münasibət vardı. Şirvan adamında qəribə xüsusiyyət olur: zahirdə sərt görünür, daxildə isə kövrək bir sədaqət, köhnə kişilik əxlaqı, ocaq təmizliyi daşıyır. Rasim müəllimdə də bu ruh yaşayırdı. Onun danışığında, yerişində, baxışında, zarafatında, hətta susqunluğunda belə, Şirvan elinin o dərin nəfəsi hiss olunurdu. O, böyük şəhərlərin, böyük salonların, böyük tədbirlərin adamı olsa da, daxilən el adamı olaraq qalırdı. Buna görə də xalq onu özündən sayırdı. O, süni deyildi. Onun varlığında torpaq qoxusu vardı. Bu torpaq qoxusu isə təkcə kənd və ya yurd xatirəsi deyil, mənəvi bütövlük demək idi. Onun yaratdığı obrazların gücü də məhz bu bütövlükdən doğurdu. Rasim Balayev rolu sadəcə oynayan aktyor deyildi. O, rolu özünə geyinmirdi, onun içinə girirdi. Böyük aktyor mətni əzbərləmir, taleyi mənimsəyir. Rasim Balayevin obrazları buna görə yadda qalırdı. Çünki o, qəhrəmanı zahirən canlandırmırdı, daxilən yaşayırdı. Onun baxışında rolun iç ağrısı görünürdü, səsində obrazın nəfəsi eşidilirdi, sükutunda belə, mənalar vardı. O, ekranda yalnız görünmürdü, orada yaşayırdı. Onun qəhrəmanlarında ağrı da olurdu, tənhalıq da, ləyaqət də, daxili qürur da, bəzən ilahi bir yanğı da. Bu, aktyorluğun texniki səviyyəsini aşan bir məsələdir. Bu, sənətkarın öz ruhundan obrazlara pay verməsi deməkdir. Xüsusilə, onun fəlsəfi və tarixi obrazları milli ekran tarixində ayrıca hadisədir. Belə rolları oynamaq üçün təkcə peşəkarlıq kifayət etmir. Tarixi şəxsiyyətin kostyumunu geyinmək olar, amma onun ruhunu daşımaq çox çətindir. Rasim Balayev bunu bacarırdı. O, surət yaratmırdı; mənəvi vəziyyət yaradırdı. Onun tarixi obrazlarında milli qürur hay-küylə yox, daxili vüqarla görünürdü. O, qışqırmadan da əzəmətli görünməyi bacarırdı. Onun qəhrəmanları büt heykəl deyildi; onlar nəfəs alan, düşünən, ağrı çəkən, amma sınmayan insanlardı. Məhz buna görə tamaşaçı ona sadəcə baxmırdı, onunla birgə yaşayırdı. Rasim Balayevin böyük sənətkarlığı da məhz bu məqamlarda idi: o, qəhrəmanı ekranda göstərmir, tamaşaçının daxilinə yerləşdirirdi. Mənə həmişə elə gəlib ki, onun bəzi obrazlarında mistik və sufi bir qat da hiss olunurdu. Bu, süni dini çalar deyildi. Bu, daxili hal idi. Sufi təfəkküründə "hal" deyilən bir məqam var: insan sözlə yox, varlığı ilə məna ötürür. Rasim müəllimin bəzi rollarında məhz bu hal görünürdü. O, mətni demirdi, özündə məna daşıyırdı. O, obrazın cismini yox, ruhunu göstərirdi. Bu səbəbdən onun yaratdığı simalar zaman keçdikcə köhnəlmirdi. Çünki böyük sənət yalnız tarixi danışmır, insanın əbədi suallarını oyadır. Onun obrazlarında bu suallar vardı: ləyaqət nədir, insan ağrı qarşısında necə dayanır, şöhrət fanilik qarşısında nə qədər güclüdür, insanın həqiqi böyüklüyü nədədir? O, bu sualları bir aktyor texnikası ilə yox, mənəvi daşıyıcılıqla ekrana gətirirdi.
Rasim Balayevin sənətinə dövlət səviyyəsində verilən dəyər də onun miqyasını göstərən mühüm cəhətlərdən biri idi. Ulu öndər Heydər Əliyevin sənət adamlarına xüsusi həssas münasibəti vardı və Rasim Balayev də bu diqqətin, bu qayğının içində özünəməxsus yer tuturdu. O, bu münasibətdən danışanda hiss olunurdu ki, bunu şəxsi üstünlük kimi yox, sənətinə verilən böyük qiymət kimi qəbul edir. Bu, onun xarakterindəki ləyaqətin başqa bir tərəfini açırdı. O anlayırdı ki, bu qiymət yalnız bir aktyora verilmir; bu qiymət milli ekrana, milli ruhu daşıyan sənətə verilir. Prezident İlham Əliyevlə görüşlərindən, ona göstərilən hörmətdən, Birinci vitse-prezident Mehriban xanımla söhbətlərindən danışanda da xüsusi ruh yüksəkliyi yaşayırdı. Amma bu ruh yüksəkliyi lovğalıq deyildi. Bu, əməyinə verilən qiymətdən doğan sakit qürur idi. Hiss olunurdu ki, o, öz adından çox, Azərbaycan mədəniyyətinə göstərilən ehtiramdan qürur duyur. Və bütün bu dövlət ehtiramının, bu şöhrətin, bu geniş sevgidən doğan təntənənin içində o yenə də dəyişməmişdi. Yenə sadə idi, baməzə idi, məclisə girəndə bir kəlmə ilə hamını güldürə bilən, ən ağır söhbətin içinə işıq qata bilən adam idi. Onun zarafatları ucuz gülüş yaratmırdı. O zarafatlarda ağıl da vardı, ürək də, həyatın acısını yüngülləşdirmək qüdrəti də. Rasim müəllimdə zarafat yüngüllük deyildi; bu, dərinliyin başqa bir ifadəsi idi. O, gülüş vasitəsilə adamları özünə yaxınlaşdırırdı. Elə buna görə də insanlar onun yalnız sənətini yox, söhbətini, zarafatını, baxışını, doğma danışıq tərzini də sevirdilər. Xəstəlik dövründə belə, bu xasiyyətini itirməməsi onun şəxsiyyətini daha da böyüdürdü. Xəstəxanada uzanmışdı, amma yenə zarafat edirdi. Bu, sadəcə, temperament deyildi, ağrı qarşısında ləyaqəti qorumaq idi. Bir dəfə həkim onun səs tellərindən biri ilə bağlı həqiqəti deyəndə çox sarsıldı. Dedi ki, axı məni xalq səsimlə tanıyır. Bu cümlə sadəcə bir peşəkarın narahatlığı deyildi, bu, bir sənətkarın taleyinə toxunan ağır daxili ağrı idi. Səs onun üçün danışıq vasitəsi deyildi; xalqla bağının mühüm hissəsi idi. Amma bu ağrının içində də özünü itirmədi. Hətta o ağır günlərdə də başqasını düşünürdü, qonağın çayını soruşurdu, yanında olanların halına diqqət edirdi. Böyük insanın əlaməti də budur: öz dərdinin ən dərin yerində belə, başqasını unutmur.
Hamımıza məlumdur ki, xalq artisti, sevilən aktyorumuz Şeyx Əbdül Mahmudbəyovun da səhhətində uzun müddətdir ki, problemlər yaranıb. Onu da bilirdim ki, bu iki sənətkar arasında azacıq inciklik yaranıb, düşünürdüm ki, onları mütləq görüşdürüm. Mən xəstəxanada Rasim Balayevi ziyarət edərkən, Şeyx Əbdül də başqa xəstəxanada müalicə alırdı. Rasim müəllimlə hal-əhval tutan kimi ilk sözü bu oldu: "Şeyx necədir?" Eyni sözləri Şeyx Əbdül də ona baş çəkəndə Rasim Balayev haqqında demişdi. Hiss edirdim ki, ikisi də bir-biri üçün darıxıb. Rasim Balayevin dünyadan köçməsi xəbərini eşidəndə içimdən dərin bir təəssüf hissi keçdi. Onları görüşdürə bilmədiyim üçün özümü bağışlaya bilmirəm.
Rasim müəllimi xəstəxana çarpayısında çarəsiz vəziyyətdə görəndə içimdən dərin bir ağrı hissi keçdi. Söhbətimiz zamanı mənə dedi ki, "görürsən də, indi bir tibb bacısına möhtac olmuşam. Sən demə, dünyada şan-şöhrət boş şey imiş, bu dünya fani dünyadır". O anlarda gözlərinin dərinliyində ölümün qaçılmazlığını dərk edən, onu mətanətlə qarşılayan bir insanın qüssəsini gördüm. Anladım ki, Rasim müəllim dünya ilə, dostları ilə vidalaşır.
Bir dəfə evində, böyük bir təklik içində çox səmimi bir söhbət etdik. O anlar mənim yaddaşımdan heç vaxt silinməyəcək. Həyatdan da danışdıq, dostluqdan da, insandan da, ağrıdan da, ləyaqətdən də. O söhbət iki adamın adi söhbəti deyildi. Bu, bir ürək söhbəti idi. Bəzi söhbətlər var ki, sonradan onları olduğu kimi danışmaq olmur. Çünki onlar söz yox, əmanət olur. O gün də belə idi. Mən bu gün də o söhbətin içində yaşayıram. İçimdə bir cümlə dolaşır: inşallah, cənnətdə davam edəcəyik o yarımçıq qalan söhbəti. Çünki bu dünya bəzi sözləri, mətləbləri yarımçıq qoyur... Rasim Balayev böyük aktyor idi, amma bu söz onu tam ifadə etmir. O, milli qürur idi. O, xalqın sevgisini qazanmış adam idi. O, sadəliklə böyüklüyün bir insanda birləşə bildiyini sübut edən nadir şəxsiyyətlərdən idi. O, medal, ad, şan-şöhrət ardınca qaçmırdı, görüntü yaratmırdı. O, kişi sözünün, ailə dəyərinin, dostluğun, sədaqətin, mənəviyyatın yanında idi. Buna görə də xalq onu təkcə alqışlamadı; onu sevdi, bağrında ona əbədi yer verdi. Xalqın sevgisini qazanmaq hər sənətkara nəsib olan xoşbəxtlik deyil. Rasim Balayev məhz belə xoşbəxt sənətkarlardan idi.
Hər dəfə ekranlarımızda "Nəsimi", "Babək", "Dədə Qorqud" filmləri göstəriləndə o, yenidən canlanacaq, bizim həmsöhbətimiz olacaq. Ekran cazibəsi baxımından həmişə təravətli, çağdaş ruhlu obrazları ilə bizi düşündürəcək, üzümüzə yeni-yeni məna qapıları açacaq. Azərbaycan milli kinosu həmişə Rasim Balayev orbiti ətrafında dövr edəcək. Çünki o, milli kinomuzun mənəvi sütunlarından idi. Bir ömür boyu Azərbaycan kinosunun ağır yükünü çiyinlərində daşıyan azman bir sənətkar idi.
Bu gün onun yoxluğu ilə barışmaq çətindir. Çünki nəhənglər gedəndə insan özünü bir az yetim kimi hiss edir. Böyük adamların varlığı, bir çox hallarda cəmiyyətə dayaq olur. Onlar gedəndə bu dayaq əskilir. Rasim müəllim də belə dayaq idi. Onun səsi, baxışı, zarafatı, sadəliyi, mərdliyi, Şirvan elinə məxsus təmkini, torpağa bağlılığı, sənət əxlaqı - bu komponentlərin hamısı onu küll halında müstəsna edirdi. Onunla ünsiyyət insanı daxilən zənginləşdirirdi. Və mən bu yazını onun haqqında ən ağrılı, amma ən səmimi etirafla bitirmək istəyirəm. Rasim müəllim, siz məni Şeyx Əyyub babanın nəvəsi kimi çox sevirdiniz. Bu sevgi mənim üçün adi münasibət deyildi, mənəvi qiymət idi. Mən sizin evinizdə, o böyük təklik içində, o səmimi söhbətdə sizi bir daha başqa cür tanıdım. O yarımçıq qalan söhbət həmişə mənimlədir. İnanıram ki, biz cənnətdə bu söhbəti davam edəcəyik. Çünki bu dünya bəzi sözləri, fikirləri yarımçıq qoyur, amma ruh onları tamamlayır. Və sizin ruhunuza ən uyğun cümlə ilə bu yazını bitirirəm:
Mən həmişə səninləyəm, Azərbaycanım!
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(03.04.2026)
