Kübra Quliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Yaradıcılıq şöbəsi

Hardasan ay Müşfiq, sözün küləydi, gəl əs,

Bu şəhər dar gəlir, nəfəsim sinəmdə həbs.

De ki, mənə toxunmasınlar, ruhum şüşə kimidir,

Bir baxış yetər sınmağa, ürəyim kövrək izidir.

De ki, məni incitməsinlər, səsim batır qışda,

Gülüşüm maskadı yalnız, ağrı yatır içimdə.

Bu səhnədə hər kəs rol, hər üz bir tamaşa,

Kod adı V.X.A – gizlənir bir başqa başa…

                                       Orxan Hüseyn

Bəzən bir tamaşa sadəcə səhnədə oynanan hekayə olmur. Bəzən o, bir dövrün yaddaşı, bir xalqın susdurulmuş ağrısı və tarixin gizlədilmiş səhifəsi olur. V.X.A – Vətən xainlərinin arvadları məhz belə tamaşalardandır. Bu tamaşa yalnız bir neçə qadının taleyindən bəhs etmir; o, bütöv bir dövrün ədalətsizliyini, damğalanmış həyatları və səssiz qalan həqiqətləri səhnəyə gətirir.

O səhnədə Şükriyyə, Dilbər, Xədicə, Ayna və daha neçə qadın dayanır. Hər biri bir ad, bir insan, bir tale kimi görünür. Amma onların taleyini birləşdirən ortaq bir damğa var: “vətən xaininin arvadı”. Tarixin ən ağır dövrlərindən birində insanlar yalnız öz əməllərinə görə deyil, yaxınlarının taleyinə görə də mühakimə olunurdular. Bu qadınların günahı isə sadəcə sevmək, ailə qurmaq və həyatlarını bir insanla bağlamaq olmuşdu.

Onların üzərinə qoyulan damğa təkcə söz deyildi – o, bir ömürlük hökm idi. Bu hökm onları cəmiyyətdən ayırır, susmağa məcbur edir, həyatlarını görünməz bir zindana çevirirdi. Amma buna baxmayaraq, o qadınların hər biri sındırılmayan bir iradənin simvoluna çevrilmişdi. Onlar susa bilərdilər, amma yox olmurdular; əzab çəkə bilərdilər, amma qürurlarını itirmirdilər.

Bu gün “azad qadın” deyəndə çox vaxt bu anlayışı sadə və adi bir reallıq kimi qəbul edirik. Təhsil almaq, işləmək, fikir bildirmək – bütün bunlar müasir həyatın normal hissəsi kimi görünür. Lakin bu günün azadlığı dünənin ağrılarından doğub. Keçmişdə dimdik duran, damğalara və təzyiqlərə baxmayaraq yaşamağa davam edən qadınlar bu azadlığın səssiz memarları olublar.

Teatr isə bu həqiqətləri bizə yenidən xatırladan güclü bir sənətdir. Bəzən deyirik ki, ölkədə yaxşı ssenari yoxdur, aktyor və aktrisalar zəifdir, auditoriyanın teatra marağı ölüb. Amma reallıq hərdən bu fikirləri dağıdır. Çünki yaxşı hekayə, səmimi oyun və güclü bir mətn olanda səhnə də yaşayır, tamaşaçı da.

150–200 nəfərlik bir zalda toplaşan gənc tamaşaçılar bunu bir daha sübut etdi. Hər yaşdan insanın eyni səhnəyə baxması, eyni anda susması, eyni anda kövrəlməsi teatrın hələ də canlı olduğunu göstərir. Tamaşa boyu zalda yaranan sükut bəzən alqışdan da güclü olur. Çünki o sükut tamaşaçının içində baş verən düşüncənin, ağrının və qürurun əlamətidir.

Bu tamaşaya baxarkən insanın içində iki hiss eyni anda yaşayır. Bir tərəfdən qürur hissi doğur – çünki o qadınlar sındırıla bilməmiş bir ruhun simvoludur. Digər tərəfdən isə dərin bir ağrı yaranır. Çünki səhnədə gördüyün hadisələr sadəcə dramatik təsvir deyil; əsarətin, təcavüzün, işgəncələrin və satılmışlıqların real tarixidir.

Teatrın ən böyük gücü də bundadır. O, keçmişi sadəcə danışmır – onu yenidən yaşadır. Tamaşaçı səhnəyə baxarkən artıq sadəcə izləyici olmur; o, həmin tarixə şahidlik edən bir insan olur. Və bəlkə də bu səbəbdən belə tamaşalar bitdikdən sonra zalı tərk edən insanlar əvvəlki kimi olmur.

Çünki bəzən bir səhnə, bir monoloq, bir qadının susaraq dediyi bir cümlə insanın yaddaşında uzun müddət qalır. O zaman anlayırsan ki, teatr sadəcə əyləncə deyil. O, yaddaşdır, vicdandır və bəzən də tarix qarşısında verilən səssiz bir etirafdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.03.2026)