Murad Vəlixanov,
"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi
Hərbi mövzuda söhbətlərimizi davam etdiririk.
Müasir raket texnologiyalarının, artilleriya sistemlərinin və odlu silahların köklərini araşdırdıqda, qarşımıza çıxan ən ilk və fundamental hərbi kəşf qədim Çin mənbələrində "fei huo" (飞火), yəni "uçan atəş" olaraq adlandırılan silahdır. Bu texnologiya, barıtın sadəcə yandırıcı bir maddə deyil, həm də mexaniki itələmə gücü (reaktiv qüvvə) yaradan bir element kimi istifadə oluna biləcəyinin kəşf edilməsi ilə bəşər tarixində yeni bir dövrün – barıt dövrünün əsasını qoymuşdur.
Mənşəyi və ixtirası
Barıt (çinlilərin dili ilə "huo yao" - atəş dərmanı), ix əsrdə sun və tan sülalələri dövründə daoist kimyagərlər tərəfindən ölümsüzlük eliksiri axtarılarkən təsadüfən kəşf edilmişdi. ilkin dövrlərdə bu qarışıq yalnız müalicəvi məqsədlərlə və ya pirotexniki şoularda (atəşfəşanlıq) istifadə olunurdu. lakin x əsrin əvvəllərindən (təxminən rəsmi sənədlərə görə 904-cü ildən) etibarən hərbi mühəndislər barıtın yanma sürətini və yaratdığı qaz təzyiqini döyüş meydanına daşımağa qərar verdilər. məhz bu sınaqlar nəticəsində tarixin ilk ibtidai reaktiv silahı olan "uçan atəş" oxları (flying fire arrows) meydana gəldi.
Texniki quruluşu və işləmə prinsipi
"Uçan atəş" adlanan bu sistem, adi döyüş oxlarının quruluşunda inqilabi bir dəyişiklik edilərək hazırlanmışdı:
Reaktiv boru: oxun gövdəsinə (adətən ucluğa yaxın hissəsinə) kükürd, şora və kömür qarışığından ibarət barıtla doldurulmuş, sıx bükülmüş kağız və ya bambuk boru bərkidilirdi.
İtələmə gücü: borunun yalnız bir ucu açıq buraxılırdı və oradan fitil keçirilirdi. fitil alovlandırıldıqda borunun içində sürətli yanma (deflagrasiya) baş verir və yaranan yüksək təzyiqli qazlar arxadakı açıq ucdan şiddətlə püskürürdü.
Uçuş: nəticədə İsaak Nyutonun hərəkət qanunlarını formalaşdırmasından 700 il əvvəl reaktiv qüvvə (təkan) hesabına ox yay olmadan belə havaya fırlanır və böyük sürətlə çox uzaq məsafəyə "uçurdu".
Hərbi taktikada və qala mühasirələrində rolu
1044-cü ildə nəşr olunmuş "vutszin tszonyao" (hərbi elmlərin tam külliyyatı) adlı qədim çin hərbi traktatında bu uçan atəşlərin necə hazırlanması və döyüşdə necə qruplaşdırılması dəqiq təsvir olunub.
Xüsusilə mühasirə döyüşlərində bu silahlar dağıdıcı təsirə malik idi. qala divarlarını müdafiə edən və ya qalanı mühasirəyə alan qoşunlar xüsusi çoxillik taxta platformalar quraraq eyni anda yüzlərlə "uçan atəş" oxunu düşmən üzərinə buraxırdılar. havada uçan bu alovlu yağış hədəfə çatdıqda borudakı qalıq barıt partlayır və ətrafdakı çadırları, mühasirə qüllələrini, qida anbarlarını yandırırdı. yanğın effektindən əlavə, bu silahların çıxardığı gurultulu səs və tüstü düşmən süvarilərinin atlarında dəhşətli vahimə yaradır, ordunun idarəetməsini iflic edirdi.
Dünyaya yayılması və mirası
"Uçan atəş" texnologiyası xiii əsrdə monqolların çinə yürüşləri zamanı (xüsusilə 1232-ci ildə məşhur kayfın mühasirəsində) geniş tətbiq olundu. monqollar bu silahın gücünü gördükdən sonra çinli ustaları öz ordularına cəlb etdilər və barıt texnologiyasını ipək yolu vasitəsilə yaxın şərqə, anadoluya və avropaya yaydılar. avropada sonradan inkişaf etdirilən döyüş raketləri məhz bu çin "uçan atəşlərinin" birbaşa təkamül etmiş formaları idi.
Nəticə etibarilə, qədim dövrün "uçan atəş"i sadəcə alovlu bir ox deyil, bəşəriyyətin kosmosa çıxmasına və müasir hərb sənətinin tamamilə dəyişməsinə yol açan raket mühəndisliyinin ilk qığılcımı idi.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(26.10.2026)
