“Ölümü gözləmək”

 

Mahir Hüseyn,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

 

28 sentyabr 2020-ci il.

Qızılhacılıda idik.

Biz hələ döyüşə girməmişdik.

Amma müharibə artıq ətrafımızda bütün ağırlığı ilə gedirdi.

Cəbhənin şimalından gələn partlayış səsləri arada bir göy üzünü silkələyirdi. Səsin intensivliyindən döyüşlərin necə ağır getdiyini təxmin etmək olurdu. Hər partlayışdan sonra bir neçə saniyəlik sükut yaranır, sonra yenidən uzaqlardan top səsləri eşidilirdi.

Müharibənin səsini ilk dəfə belə eşidəndə insan onun nə qədər böyük olduğunu anlamır.

Sonra başa düşürsən ki, o səs sadəcə mərmi səsi deyil.

O səs haradasa bir yerdə bir insanın həyatının bitdiyini xəbər verir.

Biz isə gözləyirdik.

Mən rabitəni əlimdən yerə qoymurdum.

Hər xışıltıda, hər çağırışda, hər qısa mesajda ürəyim bir anlıq dayanırdı.

“İndi deyəcəklər.”

“İndi gələcək əmr.”

Əmr gəlmirdi.

Gözləyirdik.

Gözləmək bəzən insanın edə biləcəyi ən ağır işdir.

Çünki hərəkətdə olanda qorxuya vaxt qalmır.

Gözləyəndə isə qorxu səninlə üz-üzə oturur.

Səninlə danışır.

Sən susursan, o danışır.

Ərazidə gəzərkən bölük komandirlərimdən biri ilə qarşılaşdım.

Üzünə baxdım.

Heç nə soruşmadım.

O da heç nə demədi.

Amma baxışlarında hamımızın içində gəzdirdiyi eyni sual vardı:

“Cənab mayor, biz nə vaxt giririk?”

Sonra qəfil dedi:

— Cənab mayor, ölümü gözləmək ölməkdən betərdi...

Bu cümlə qulağımda qaldı.

Bəlkə də haqlı idi.

Çünki biz artıq ölümün özündən çox, onun nə vaxt gələcəyini düşünürdük.

İnsan ölümə hazırlaşa bilərmi?

Bilmirəm.

Amma ölümün gələcəyini bilib onu gözləmək tamam başqa şeydir.

---

Həmin gün hərbi hissəyə cəbhədən vurulmuş bir tank gətirdilər.

Heyəti içində şəhid olmuşdu.

Tankın içindən onları çıxardıq.

Bir neçə dəqiqə əvvəl döyüş maşınının içində olan insanlar artıq yox idi.

Sadəcə səssizlik vardı.

Şəxsi heyətimin bu mənzərəni görməsini istəmirdim.

Tapşırıq vermək istəyirdim ki, əsgərləri uzaqlaşdırsınlar.

Amma həmin anda əmr gəldi.

Tabor ən qısa zamanda yola düşməli idi.

İstiqamət:

Ağdam. Hindarx qəsəbəsi.

Bir saat keçməmiş bütün tabor kolonda idi.

 

---

Hindarxda qəsəbədən kənarda, ağaclıq ərazidə, bir fermanın yanında yerləşdik.

Maşınları ağacların altında maskaladıq.

Yenə gözləmək...

Müharibənin ilk günlərində mənə elə gəlirdi ki, biz daha çox döyüşməkdən yox, gözləməkdən yorulacağıq.

Ferma sahibi bizi çox isti qarşıladı.

Hətta öz istirahət otağını bizim istifadəmizə verdi.

Ərazidə gəzişirdim.

Rabitə yenə əlimdə idi.

Fermada çoxlu qaz vardı.

Baxdım.

Birdən ağlıma gəldi:

— Qardaş, bu ərazidə qazın qiyməti neçəyədir?

Müharibənin ortasında qazın qiymətini soruşurdum.

Bəlkə də insanın ruhu bəzən müharibədən qaçmaq üçün ən adi şeylərə sığınır.

Adam mənə baxdı

Gülümsədi.

— Komandir, ürəyin hansını istəyir, əlini uzat.

— Yox, qardaş. Elə sözgəlişi soruşdum. Xeyir edir qaz saxlamaq?

— Belə də, komandir. Şükür.

— Ortabab biri təxminən neçəyə olur?

— Hardasa 15 manat.

Söhbət edə-edə fermada gəzişirdik.

Əlimi döş cibimə salanda pul olduğunu xatırladım.

Üç yüz manat.

Kredit ödəmək üçün götürmüşdüm.

Amma vaxt edib ödəyə bilməmişdim.

— Qardaş, birini hazırla.

Nə qədər etdim, pul götürmədi.

Axırda razılaşdıq:

Birini mənə hədiyyə edəcəkdi.

Birini isə alacaqdım.

Müharibənin içində belə insanlar vardı.

Mərmilərin uçduğu bir ölkədə kimsə qazını verirdi.

Kimsə çay süzürdü.

Kimsə əsgərə yataq verirdi.

Bəlkə də müharibənin ən böyük paradoksu elə budur:

İnsanlıq ən çox insanlığın öldüyü yerlərdə özünü göstərir.

---

Gecə saat bir olardı.

Rabitədən məlumat gəldi.

Yarım saat ərzində döyüşə hazır olmalı idik.

İstiqamət:

Ağdam.

Bir anlıq yerimdə donub qaldım.

Bu, artıq adi bir əmr deyildi.

Bu, ölümə getmək xəbəri idi.

Ağdam istiqamətində BTR-lərlə hücuma keçmək...

Minalı düzənlik.

Düşmən yüksəkliklərdə.

Biz isə aşağıda.

Belə bir hücumun nə demək olduğunu hərbçi kimi çox yaxşı bilirdim.

Məlumatı şəxsi heyətə çatdırdım.

Sonra onlara baxıb dedim:

— Biz burada şəhid olacağıq. Amma bacardığımız qədər yol açmalıyıq. Arxamızca gələnlər bizim üstümüzdən keçib irəli getsinlər.

Bu cümləni deyəndə səsimin necə çıxdığını xatırlamıram.

Bəzən komandir əmri verir.

Amma həmin əmri verən adamın içində başqa bir adam diz çöküb ağlayır.

Əsgərlər kəlmeyi-şəhadətlərini deyib döyüş maşınlarına mindilər.

Bəziləri su butulkalarının içinə məktub yazıb torpağa basdırmışdı.

Ərazi yarıya qədər torpağa basdırılmış su butulkaları ilə dolu idi.

Bəlkə kiminsə son məktubu idi.

Bəlkə anasına.

Bəlkə övladına.

Bəlkə də heç kimə.

Sadəcə özünə...

Çünki insan ölümün qarşısında bəzən demədiyi sözləri kağıza deməyə məcbur olur.

---

Birinci BTR-də özüm oturmuşdum.

Dizlərim əsirdi.

Bunu gizlətməyə çalışırdım.

Dodaqlarım çatlamışdı.

Boğazım qurumuşdu.

Rabitədən səs gəldi:

— Tabor döyüşə hazırdır?

— Bəli.

— Komandanı gözləyin.

On beş dəqiqə keçdi.

Mənə elə gəldi ki, on beş il keçdi.

Yenə rabitə.

Yenə eyni mesaj.

“Komandanı gözləyin.”

Artıq əsəbi idim.

Çox sərt, hətta vulqar cavab verdim.

Kimdən gəldiyinin fərqi yox idi.

İnsan bəzən qorxudan əsəbiləşir.

Bəzən isə əsəbdən qorxusunu gizlədir.

Həmin an günorta bölük komandirinin dediyi söz yenidən qulağımda səsləndi:

“Ölümü gözləmək ölməkdən betərdir...”

O an başa düşdüm ki, insan ölməyə belə tələsə bilər.

Çünki artıq harada öləcəyimi təxmin edirdim.

Yola düşdüyümüz yerdən bəlkə beş yüz metr sonra.

Cəmi beş yüz metr.

Bunu beynimdə dəfələrlə hesablayırdım.

Beş yüz metr...

Amma qəribəsi o idi ki, həmin beş yüz metrdən çox, elə olduğum yerdə gözləməkdən qorxurdum.

Sonra rabitədə gələn səs məni silkələdi.

— İşıqlar sönülü vəziyyətdə, heç yerdə dayanmadan, maksimum sürətlə Beyləqan istiqamətinə gedirsiniz. Kruqda hərbi polis sizi gözləyəcək. Heç kimə məlumat verilmədən dərhal yola düşün.

Bir neçə saniyə susdum.

Nə baş verdiyini anlamadım.

— Təkrar edin.

Məlumat yenidən verildi.

Beyləqan.

Ağdam yox.

Beyləqan.

Bir neçə dəqiqə əvvəl ölümə gedəcəyimizi düşündüyüm istiqamətdən indi tamam başqa istiqamətə dönürdük.

Öndə mənim BTR-im.

Arxamca bütün tabor.

Hərəkətə başladıq.

Bölük komandirlərinin heç biri nə baş verdiyini anlamırdı.

Rabitədə ard-arda suallar gəlirdi.

“Cənab mayor, nə baş verir?”

“İstiqamət niyə dəyişdi?”

“Döyüşə girmirik?”

“Əmr dəyişib?”

Bəziləri hətta mənim döyüşdən qaçdığımı düşünmüşdü.

Ağır nəticələri olacağını xatırladırdılar.

Mən isə susurdum.

Çünki mənim də cavabım yox idi.

Sadəcə:

— Ardımca gəlin.

dedim.

Bəzən komandir olmaq hər şeyi bilmək deyil.

Bəzən komandir olmaq, heç nə bilmədiyin halda arxanca gələnlərin qorxusunu öz qorxundan üstün tutmaqdır.

Döyüş maşınlarının lyuklarını açıq saxlamağı tapşırdım.

Sürücülər yuxulamasın deyə.

Gecə boyu yol getdik.

Qaranlıqda.

İşıqları söndürülmüş maşınlarla.

Hara getdiyimizi tam bilmədən.

Nədən qaçdığımızı bilmədən.

Nəyə doğru getdiyimizi bilmədən.

Amma bir şeyi bilirdik:

Müharibə artıq başlamışdı.

Və bizim üçün müharibə təkcə mərmilərdən, tanklardan, hücumlardan ibarət olmayacaqdı.

Müharibə həm də gözləmək idi.

Qorxmaq idi.

Susmaq idi.

Əmr gözləmək idi.

Bəzən ölümə hazırlaşıb başqa istiqamətə dönmək idi.

Və ən dəhşətlisi...

İnsanın öz taleyinin hansı cümlənin, hansı rabitə mesajının, hansı saniyənin içində dəyişəcəyini bilməməsi idi.

28 sentyabr da belə keçdi.

Döyüşə hazır vəziyyətdə...

Yollarda...

Və yenə gözləmələrdə.

Hələ bilmirdik ki, müharibə bizi hara aparır.

Amma artıq hamımızın içində eyni hiss vardı:

Bu, sadəcə bir müharibə deyildi.

Bu, həyatımızın əvvəlki və sonrakı hissələrini ayıracaq 44 günün başlanğıcı idi.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.10.2026)