DİZİ CIRILMIŞ ŞALVARIN TƏKAMÜLÜ: ETİRAZ SİMVOLUNDAN QLOBAL MODA TRENDİNƏ

İmran Verdiyev,

Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Oğuz təmsilçisi

Dizi cırıq cins şalvarlar müasir qarderobun ən adi, eyni zamanda ən çox mübahisə doğuran geyim parçalarından biridir. Bu gün məşhur brendlərin vitrinlərini bəzəyən və milyonlarla insanın gündəlik həyatında rahatlıqla geyindiyi bu üslub, əslində təkcə modanın deyil, həm də sosial etirazların, subkulturaların və mədəni dönüşlərin kəsişmə nöqtəsində dayanır. Dizi cırıq şalvarın nəyin simvolu olduğunu, onun yaranma tarixini və keçdiyi sosial-mədəni transformasiyanı anlamaq üçün fəhlə sinfinin ehtiyaclarından başlayıb populyar mədəniyyətin zirvəsinə uzanan tarixə nəzər salmaq lazımdır.

Tarixin fərqli mərhələlərində cırıq şalvarlar müxtəlif ideoloji və estetik mənalar kəsb etmişdir. İlk dövrlərdə cırıq geyimlər kapitalist istehlakçılığa və cəmiyyətin diktə etdiyi "qüsursuz xarici görünüş" standartlarına qarşı kəskin bir üsyan idi. Zaman keçdikcə bu üslub nizamlara sığmayan, çərçivələri qıran və özünü azad ifadə etmək istəyən gəncliyin ruhunu təmsil etməyə başladı.

Baha, səliqəli və rəsmi geyimlərə alternativ olaraq, insanın xarici görünüşlə deyil, daxili azadlıqla dəyərləndirilməsi mesajını verən bu geyim forması, ilk vaxtlar ağır iş şəraitinin göstəricisi olsa da, zamanla "yaşanmış" və səmimi həyat tərzinin rəmzinə çevrildi.

Bu sosial-mədəni simvolun tarixi faktiki olaraq iki ana mərhələyə bölünür: maddiyyat zərurəti və qəsdən cırma dövrü.

Cins (denim – möhkəm, sıx toxunmuş və adətən pambıq saplardan hazırlanan) parça 1870-ci illərdə Levi Strauss tərəfindən mədənçilər, fermerlər və ağır fiziki işlə məşğul olan fəhlələr üçün davamlı iş geyimi kimi yaradılmışdı. XIX əsrdən XX əsrin əvvəllərinə qədər şalvarın cırılması moda deyil, yoxsulluğun və ağır əməyin məcburi nəticəsi idi. Yeni şalvar almağa imkanı olmayan insanlar cırılan yerləri – xüsusən ən çox yük düşən diz hissələrini yamayır və ya elə o şəkildə geyinməyə davam edirdilər.  

Cırıq cinslərin əsl dəb və ideologiyaya çevrilməsi isə 1970-ci illərin ortalarına təsadüf edir. Böyük Britaniya və ABŞ-da meydana gələn Pank-Rok subkulturası mövcud siyasi sistemə, işsizliyə və burjuaziya dəyərlərinə etiraz edərək hazır geyim mağazalarından alış-veriş etməkdən imtina etdi. Onlar "DIY" (Özün et) mədəniyyətini formalaşdıraraq şalvarlarını ülgüclərlə cırır, kəsir və sancaqlarla birləşdirirdilər. Sex Pistols və The Ramones kimi qrupların səhnəyə bu cür geyimlərlə çıxması isə stili gənclər arasında sürətlə yaydı.

1970-ci illərin ortalarında Böyük Britaniya və ABŞ-da meydana gələn, mövcud cəmiyyət normalarına, siyasi quruluşa və kommersiyalaşmış kütləvi mədəniyyətə qarşı qiyam kimi formalaşan, subkultura və musiqi axını sayılan pankların etiraz simvolu olan bu geyim forması, 1980-ci illərdə Heavy Metal və Hard Rock qruplarının vizual kartına çevrilərək rok və qlamur mədəniyyətinin ayrılmaz hissəsi oldu. Məhz bu dövrdə geyim brendləri ilk dəfə fabriklərdə qəsdən köhnəldilmiş şalvarlar istehsal etməyə başladılar.

1990-cı illərdə isə Nirvana qrupunun solisti Kurt Kobeyn ikinci əl mağazalardan aldığı dizləri cırıq cinsləri geniş flanel köynəklərlə geyinərək "qranj" inqilabını reallaşdırdı və bu stil "necə görünməyim vecimə deyil" mesajı ilə kütləviləşdi.

XXI əsrə gəldikdə isə Balenciaga və Saint Laurent kimi lüks dizayn evləri bu küçə stilini mənimsəyərək onu yüksək modaya çevirdilər. Məhz bunun nəticəsidir ki, əvvəllər evdə qayçı ilə edilən kəsiklər artıq lazer texnologiyaları və xüsusi kimyəvi yuyulmalarla fabrik şəraitində hazırlanır.

Cins şalvarlarda xüsusilə diz hissəsinin cırılmasının həm praktiki, həm də estetik səbəbləri var. Oturub-durarkən şalvarın ən çox dartılan yeri diz qapaqları olduğu üçün təbii köhnəlmə zamanı da ilk zədələnən zona bura olur. Eyni zamanda sərt denim parçalarda diz hissəsinin kəsilməsi bədənə əlavə rahatlıq və hərəkət sərbəstliyi verir. Vizual baxımdan isə dizdəki kəsik bədən proporsiyasını pozmur və ayaqların anatomik xəttinə tam uyğun gəldiyi üçün daha balanslı görünür.

Dizi cırıq şalvarın keçdiyi inkişaf yolu bəşəriyyətin moda, cəmiyyət və fərd anlayışının necə dəyişdiyini göstərən bir güzgüdür. Əvvəllər yoxsulluq və ağır əməyin göstəricisi olan, daha sonra cəmiyyətin qoyduğu qaydalara qarşı üsyan simvoluna çevrilən bu geyim parçası, bu gün azadlıq, rahatlıq və fərdi stilin ən parlaq nümunələrindən birinə dönüşmüşdür. Bir vaxtlar sistemə etiraz etmək üçün kəsilən o dizlər, hazırda sistemin və qlobal modanın ən çox tələb olunan trendlərindən biri kimi yaşamaqdadır.

Ənənəvi və ya mühafizəkar mühitlərdə, xüsusən yaşlı nəsil tərəfindən cırıq cinslər bəzən "səliqəsizlik" və ya "paltara hörmətsizlik" kimi qəbul edilır. Lakin müasir gənclik və şəhər mədəniyyətində bu, adi bir dəb, rahatlıq və özünüifadə forması hesab olunur.

Bu gün dizi cırıq şalvarlar gündəlik geyim üslubuna aiddir. Çox da abartmadan (böyründə-başında əlavə eybəcər yarıqlar açmadan), milli-mənəvi və etnik dəyərlər nəzərə alınmaqla dostlarla gəzintidə, parkda, konsertdə və ya asudə vaxtlarda geyinilməsində heç bir problem görülmür. Lakin rəsmi tədbirlərdə, dövlət idarələrində, iş müsahibələrində, ciddi akademik mühitlərdə, dəfn və ya anım mərasimlərində geyinilməsi dress-code (geyim) və etiket qaydalarına uyğun sayılmır.

Sizin üçün rahatdırsa, bulunduğunuz mühitin ümumi nəzakət və etiket qaydalarını pozmursa, bunu geyinməkdə mənəvi və ya şəxsi bir qəbahət yoxdur. Əsas məsələ geyimin məkanı və zamanı düzgün seçildikdə özünüzü necə rahat hiss etməyinizdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(22.09.2026)