İmran Verdiyev,
Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi.
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Oğuz təmsilçisi
"Koroğlu" dastanında Qırat və Misri qılınc sadəcə döyüş vasitəsi və ya köməkçi elementlər deyil. Mifoloji və arxetipik baxımdan bu iki atribut Koroğlunun (Rövşənin) fani insandan sakral, məğlubedilməz bir "Alpa/ Qəhrəman"a çevrilməsini şərtləndirən ilahi simvollardır.
Onlar eposda — qəhrəmanın ayrılmaz fiziki və mənəvi tamamlayıcıları olmaqla yanaşı, dərin mifoloji və arxetipal mənalar daşıyır.
Yozef Kembellin və digər mifo-poetik nəzəriyyəçilərin konsepsiyalarına əsasən, bu iki simvol qəhrəmanın səfərində onun ötəsi (transsendent) qüvvələrlə əlaqəsini təmin edən ana elementlərdir.
Qırat su/dəniz mənşəli bələdçi və totemik partnyordur. O, mifologiyada qəhrəmanın "Totem-Əkiz" (Totemic Twin) və "Mistik Bələdçi" (Psychopomp) arxetipini təmsil edir.
Qıratın “atası” dənizdən çıxan mistik ayğırdır. Mifologiyada Su (Xaos) bütün həyatın, sehrin və sonsuz gücün mənbəyidir. Qədim mifologiyada xaosun, yenidən doğuluşun və digər aləmin simvoludur. Dəniz atından törəmək Qırata adi heyvan sərhədlərini aşan fövqəltəbii güc verir, onu yerüstü atlardan üstün edir və ona ilahi/üstün güclər qazandırır.
Dastanın müxtəlif variantlarında Qıratın qaranlıqda və ya sıçrayarkən qanadlarının çıxması təsvir olunur. Bu isə şaman miflərindəki şamanın ruhani aləmlərə (göyə və yer altına) səyahət etdiyi "uçan at" arxetipi ilə eynilik təşkil edir.
Qırat həm də şüurlu müttəfiq və xilaskardır. O, hissiz heyvan deyil, dildən başqa bütün insani xüsusiyyətlərə malikdir. Təhlükəni öncədən duyur, Koroğlunu xəbərdar edir, tələyə düşəndə onu xilas edir və sahibinin ruhi vəziyyətini anlayır, ona yol göstərir və tək qalanda mənəvi dayağına çevrilir.
Qırat Koroğlunun digər yarısıdır – Qırat olmadan Koroğlu tam qəhrəman sayıla bilməz. Qırat sıradan bir minik vasitəsi deyil; o, qəhrəmanın mənəvi əkizi və müqəddəs bələdçisidir.
Misri Qılınc isə Göy mənşəli sakral silahdır. Bu qılınc mifologiyada "Göydən Enən Silah" (Excalibur/Thorun Çəkici) və "Eksklüziv İqtidar" arxetipini təmsil edir.
Misri qılınc adi dəmirdən deyil, göydən düşmüş ildırım/göydaşı (meteorit) parçasından döyülür. Bu, qılıncın insan əli ilə deyil, kosmik/ilahi güclər tərəfindən formalaşdırıldığını bildirir, onun mənşəyinin adiliyini inkar edir və ilahi qüvvə tərəfindən qəhrəmana bəxş edildiyini göstərir (Ekskalibur arxetipi kimi).
O, təbiət üzərində sakral hakimiyyət təmin edir. Qılınc suya çəkildikdə suyun quruması, daşı və dəmiri kağız kimi doğraması onun kosmik enerjiyə malik olduğunu simvolizə edir. Qılınc təbiətin və xaosun üzərindəki ilahi nizamın silahıdır, xaosu nizama salan alətdir. Qılınc təkcə fiziki kəsmə aləti deyil; zülmə, haqsızlığa və şər qüvvələrə (paşalara, xanlara) qarşı tətbiq edilən kosmik ədalətin simvoludur.
Misri qılınc yalnız seçilmişə itaət edir. Mifoloji karkasa görə, bu silahı hər kəs qaldıra və ya işlədə bilməz. Qılınc yalnız "seçilmiş qəhrəman"ın – (Koroğlunun) əlində öz həqiqi gücünü göstərir. Başqa birinin əlində o, adi bir metal parçasına çevrilə bilər, çünki qılınc sahibinin (Koroğlunun) mənəvi gücü ilə inteqrasiya olunur.
Koroğlunun bu iki atributu birlikdə götürüldükdə kosmik bir tarazlıq yaratdığı ortaya çıxır. Üçü birlikdə Koroğlunun arxetipal üçlüyünü tamamlayır: İnsan (Koroğlu) + Təbiət/Heyvan (Qırat) + Sivilizasiya/Texnika (Misri qılınc).
Qırat mənşəyini dənizdən aldığı üçün xthonik (su/yer), Misri Qılınc isə mənşəyini ildırımdan aldığı üçün uranik (göy) gücləri təmsil edir.
Bu arxetipal bütövlük Koroğlunu sakral kamil qəhrəmana çevirir. O, həm yerin/suyun mistik gücünə tərəfdaşdır, həm də göyün ilahi ədalətini qılıncı ilə icra edir.
Bir sözlə, Qırat və Misri qılınc sadəcə bir at və ya döyüş silahı deyil, qəhrəmanın yenilməzliyini, ruhunu və varlığını şərtləndirən iki əsas mifoloji-poetik arxetipdir. Bu iki vasitə Koroğlunun xilaskarlıq missiyasının tərkib hissəsi kimi onun gücünə güc qatır və xalqın azadlıq, ədalət ideallarını özündə təcəssüm etdirir.
Nəticə etibarilə, nə Qıratı Misri qılıncdan, nə də bu iki atributu Koroğlunun özündən ayrı təsəvvür etmək mümkündür. Onlar birlikdə Türk epik təfəkkürünün ən parlaq arxetiplərini yaradaraq Koroğlu fenomenini əbədiləşdirən təməl sütunlardır.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(08.09.2026)
