İnci Məmmədzadə,
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi
Akademik Bəkir Nəbiyev!
Azərbaycan elminin görkəmli siması.
Ədəbiyyatşümaslığımıza böyük töhfələr vermiş dəyərli şəxsiyyət.
Həyatı ağır məhrumiyyətlərlə başlayıb, amma əsla sınmayıb, həmişə mübarizlik göstərib.
Həyat və fəaliyyətinə nəzər yetirək.
Axı bu gün onun anadan olmasının 96-cı ildönümüdür.
Bəkir Nəbiyev 21 avqust 1930-cu ildə Ağdaş rayonu Üçqovaq kəndində ziyalı ailəsində doğulub. Ağdaşda 1 saylı orta məktəbi bitirmişdir (1947). 1949-cu ildə məktəbi qurtardıqdan sonra Azərbaycan Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsinə daxil olan Bəkir Nəbiyev 1954-cü ildə universiteti fərqlənmə diplomu ilə bitirib. O,1956–1959-cu illərdə universitetin Azərbaycan ədəbiyyatı kafedrasının aspirantı olub.
Atası Əhməd Məhəmməd oğlu Nəbiyev 1888-ci ildə doğulub. İlk təhsilini atasından alıb, Qurani-Kərimi babasından öyrənib. O, keçən əsrin əvvəllərində Ağdaşda "Darülürfan" məktəbi açmış həmyerlimiz, məşhur maarif xadimi Muxtar Əfəndizadənin (1880–1975) yanında ərəbcəsini daha da təkmilləşdirib, rus dilini öyrənib, coğrafiya, həndəsə, tarix, ədəbiyyat, nücum sahəsində yeni biliklər əxz edib.
1937-ci ildə atası və əmisi həbs edilir. Arxangelskdə, Komidə "cəzasını" çəkərkən atası işgəncələrə dözməyib,1942-ci ildə Ural dağlarının ətəklərində yerləşən məhbəs baraklarının birində həlak olub. Anası Seyid Zəhra 1898-ci ildə Ağdaşın, Üçqovaq kəndinin "Yuxarı başında", gənc yaşlarında dünyasını dəyişdiyi üçün üzünü görmədiyi Mir Sadıq babasının ailəsində doğulub.
Namaz qılar, Quran oxuyar, oruc tutardı. Öz davranış və əməlləri ilə daim ailəsinə başucalığı gətirən anası Seyid Zəhra 1967-ci ildə vəfat edib. Əmək fəaliyyətinə müharibə illərində başlamışdır. Ağdaş radio şəbəkəsinin diktoru işləyib. Sonra Ağdaş şəhərində 3 nömrəli yeddiillik məktəbdə və Yeniarx kəndində müəllimlik edib.
Azərbaycan Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsində təhsil alıb. Eyni zamanda Bayıldakı 55 saylı orta məktəbdə ədəbiyyat müəllimi olub. Tələbəlik illərində ilk tənqidi qeydləri "Lenin tərbiyəsi uğrunda" qəzetində dərc olunub. Akademiyanın Ədəbiyyat İnstitutunda baş elmi işçi, şöbə müdiri vəzifələrində çalışmış, Nizami adına Ədəbiyyat Muzeyinin direktoru olub.
14 il Akademiyada Ədəbiyyat, Dil və İncəsənət Bölməsinə rəhbərlik edib. Azərbaycan Mədəniyyət Fondunun, Azərbaycan Ədəbiyyat Fondunun sədri olub. Ədəbi fəaliyyətə "Ədəbiyyat qəzeti"nin 4 noyabr 1951-ci il tarixli sayında çap edilən "Dama-dama göl olar" rəyi ilə başlayıb. Universiteti bitirdikdən sonra "Azərbaycan gəncləri", "İnşaatçı" qəzetlərində məsul katib müavini, ədəbi işçi vəzifələrində işləyib.
ADU-nun aspiranturasına daxil olub, "F. Köçərlinin həyat və yaradıcılığı" mövzusunda namizədlik dissertasiyası müdafiə edib. "Kommunist" qəzeti redaksiyasında mədəniyyət şöbəsinin müdiri, Azərbaycan EA Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunun sovet ədəbiyyatı şöbəsində kiçik elmi işçi, şöbə müdiri və institutun elmi katibi kimi çalışıb.
Azərbaycan EA Nizami adına Azərbaycan Dövlət Ədəbiyyat Tarixi Muzeyinin direktoru, Azərbaycan Ədəbiyyat Fondunun sədri işləyib. AMEA Rəyasət Heyətinin üzvü və Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunun direktoru olub. "Çoxmillətli sovet ədəbiyyatı tarixi"nin, ikicildlik "Azərbaycan sovet ədəbiyyatı tarixi"nin müəlliflərindən və redaktorlarından biri, çoxcildlik "Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi"nin baş redaktorudur.
1987-ci ildən "Azərbaycan MEA Xəbərləri (Ədəbiyyat, dil və incəsənət seriyası)" jurnalının baş redaktoru olub. Ali məktəblərdə mühazirələr oxuyub. Təfəkkür Universitetində filologiya kafedrasının müdiri olub. 30 cildlik "Türk dünyası ədəbiyyatı" ensiklopediyasının respublika üzrə məsul əlaqələndiricisi idi. AMEA Ədəbiyyat, Dil və İncəsənət bölməsinin rəhbəri olub.
AMEA partiya komitəsinin katibi, Azərbaycan KP Bakı şəhər komitəsinin plenum üzvü, 26 Bakı komissarı rayon komitəsinin büro üzvü seçilib. Yazıçılar İttifaqı nəzdində tənqid və ədəbiyyatşünaslıq şurasının, SSRİ EA nəzdində humanitar elmlərə dair tədqiqatları əlaqələndirmə Şurasının, Azərbaycan EA Rəyasət Heyətinin üzvü, "Xəbərlər" (Ədəbiyyat, Dil və İncəsənət seriyası) jurnalının baş redaktoru, Azərbaycan Mədəniyyət fondunun sədri kimi fəaliyyət göstərib.
Ədəbiyyat üzrə ixtisaslaşdırılmış müdafiə şurasının sədri, "Ədəbiyyat və incəsənət" qəzeti redaksiya heyətinin, Dövlətnəşrkomun metodiki şurasının, C. Cabbarlı adına "Azərbaycanfılm" studiyasının bədii şurasının, Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının, "Vətən" cəmiyyəti idarə heyətinin, respublika "Bilik" cəmiyyəti plenumunun üzvü, Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası Baş redaksiyasının məsləhətçisi, Sovet-Pakistan Dostluq Cəmiyyəti Azərbaycan şöbəsinin sədr müavini kimi fəaliyyət göstərib.
50 kitabı, 700-ə yaxın məqalə və resenziyası cari ədəbi prosesin, klassik irsin, ədəbi tənqidin, poeziyada sənətkarlıq məsələlərinin, qarşılıqlı ədəbi əlaqələrin, bədii tərcümələrin tədqiqinə həsr edilib. "Firidun bəy Köçərli" kitabı böyük ədəbiyyat tarixçimiz və tənqidçimiz haqqında ilk monoqrafiyasıdır. Azərbaycan bədii fikrinin İkinci dünya müharibəsi ilə ilgili zəngin qaynaqları ilk dəfə "Böyük Vətən müharibəsi və Azərbaycan ədəbiyyatı" kitabında sistemə salınıb geniş təhlil edilib.
Qarşılıqlı ədəbi əlaqələr, bədii yaradıcılığın spesifik xüsusiyyətləri, ədəbiyyatda xəlqilik, poeziyada fərdi üslub məsələləri bir alim və tənqidçi kimi "Tənqid və ədəbi proses", "Roman və müasir qəhrəman", "Özümüzdən başlayaq", "Çətin yollarda", "Xəzan vurmasın" və s. kitablarında ardıcıl surətdə qoyulub araşdırılan, klassik irsin və canlı ədəbi prosesin zəngin faktları əsasında ümumiləşdirilən problemlərdəndir.
Akademik Bəkir Nəbiyevin çoxyönlü səmərəli fəaliyyəti Azərbaycan dövləti tərəfindən yüksək qiymətləndirilmişdir. Hələ uzaq 1957-ci ildə 27 yaşlı gənc ikən Moskva şəhərində Gənclərin və Tələbələrin VI Ümumdünya festivalında uğurlu iştirakına görə Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin fəxri fərmanı ilə dövlət təltifləri "hesabını açan" Bəkir Nəbiyev, sonrakı illərdə Azərbaycan Jurnalistlər İttifaqının "Qızıl qələm" mükafatına layiq görülüb.
"Böyük Vətən müharibəsi və Azərbaycan ədəbiyyatı" monoqrafiyasına görə Azərbaycan SSR Dövlət Mükafatı, ədəbiyyat sahəsindəki xidmətlərinə görə Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin fəxri fərmanı, "Xalqlar dostluğu" ordeni, Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin fərmanı ilə əməkdar elm xadimi fəxri adı, ümummilli lider Heydər Əliyevin fərmanı ilə "Şöhrət" ordeni, Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin fərmanı ilə "İstiqlal" ordeni və nəhayət, "Heydər Əliyev və Azərbaycan ədəbiyyatı" (kollektiv) əsərinə görə Azərbaycan Respublikasının Dövlət Mükafatı ilə təltif olunub
Rəhbərliyi altında 25 gənc ədəbiyyatşünas doktorluq və namizədlik dissertasiyaları hazırlamış, müvəffəqiyyətlə müdafiə edib. 1958-ci ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin, 1960-cı ildən Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvüdür. Azərbaycanın görkəmli ədəbiyyatşünası, akademik Bəkir Əhməd oğlu Nəbiyevin xatirəsini əbədiləşdirmək məqsədilə 4 aprel 2013-cü ildə Azərbaycan Respublikası Prezidenti Sərəncam imzalayıb.
Ağdaş şəhərində küçələrdən birinə Bəkir Nəbiyevin adı veilmişdir. Ağdaş şəhərində ümumi təhsil müəssisəsi Bəkir Nəbiyevin adını daşıyır. 15 mart 2012-ci ildə Bəkir Nəbiyev Bakı şəhərində vəfat edib.
Əsərləri
- Əhməd Cavad: ("Sındırılan qələmlər" silsiləsindən)
- Ölümsüzlüyün sirri: (Ədəbiyyat tarixinə və çağdaş ədəbi prosesə dair məqalələr)
- Didərgin şair : (Almaz İldırımın yaradıcılıq yolu)
- Müasirlik və sənətkarlıq uğrunda: (ədəbi-tənqidi məqalələr)
- Görkəmli tənqidçi və ədəbiyyatşünas: (F. Köçərlinin həyat və yaradıcılığı)
- Ədəbi düşüncələr
- Tənqid və ədəbi proses
- Böyük Vətən müharibəsi və Azərbaycan ədəbiyyatı
- Təzə izlər sorağında: (məqalələr)
- Söz ürəkdən gələndə: (Ədəbi tənqidi məqalələr)
- Roman və müasir qəhrəman
- Şəhriyar kəlamının vüsəti
- Amerika görüşləri
- Xalq mənəviyyatının güzgüsü: "Kitabi-Dədə Qorqud"
- Çətin yollarda: (Ədəbiyyatımıza dair araşdırmalar)
- Əhməd Cavad
- El ağsaqqalı, elm fədaisi İmamverdi Əbilov
- Hərənin öz yolu var…: Məqalə, məruzə, rəy və xatirələr
Allah rəhmət eləsin!
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(21.08.2026)
