Murad Vəlixanov,
"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi
”Tarixə rakurs” rubrikasındayıq.Mövzumuz Həsən Səbbah və "Ələmut" əfsanəsidir.
XI əsrin ikinci yarısında Yaxın Şərq Səlcuqlu imperiyasının hərbi qüdrəti altında birləşdiyi bir vaxtda, Qəzvin dağlarının ətəklərində tamamilə fərqli bir güclərin toqquşması yetişirdi. Böyük ordulara, minlərlə süvariyə qarşı ideologiya, sarsılmaz inanc və gizli təşkilatlanma ilə mübarizə aparan bir adam — Həsən Səbbah səhnəyə çıxırdı. "Dağın qocası" kimi tanınan bu tarixi şəxsiyyət, qurduğu sistemlə əsrlər boyu həm Şərq, həm də Qərb dünyasını dəhşətə və heyrətə gətirən bir imperiya daxilində "dövlət içində dövlət" yaratmağı bacardı.
İsmaili ideologiyası və "Ələmut" qalasının fəthi
Qum şəhərində anadan olan və Reydə mükəmməl təhsil alan Həsən Səbbah, gənc yaşlarından etibarən dini və fəlsəfi cərəyanları dərindən araşdırmağa başladı. Misirdə Fatimilər xilafətinin mərkəzi olan Qahirəyə səfər edərək İsmailiyyə məzhəbini qəbul etdi və bu ideologiyanın ən başda gələn daisi (təbliğatçısı) kimi İran torpaqlarına qayıtdı.
Onun əsas hədəfi Səlcuqlu hakimiyyətinə qarşı duracaq alınmaz bir mərkəz tapmaq idi. 1090-cı ildə dəniz səviyyəsindən yüksəklikdə, sərt qayalar üzərində ucalan "Ələmut" (Qartal yuvası) qalasını heç bir qan tökmədən, içəridən aparılan ideoloji təbliğat və zəka gedişləri ilə ələ keçirdi. "Ələmut" qısa müddətdə sadəcə bir qala deyil, həm də zəngin kitabxanası, elmi laboratoriyaları olan sarsılmaz bir qərargaha çevrildi.
"Fədailər" və siyasi sui-qəsdlər taktikası
Səlcuqluların böyük orduları qarşısında açıq döyüşdə qalib gələ bilməyəcəyini anlayan Həsən Səbbah, hərbi tarixə tamamilə yeni bir konsept gətirdi: Nöqtə zərbələri.
O, özünə tam sadiq olan, ölümə belə gözünü qırpmadan gedən "Fədailər" (canını fəda edənlər) dəstəsini formalaşdırdı. Bu fədailər illərlə hədəf seçilən saraylara, ordulara sızır, lazımi məqamı gözləyir və cəmiyyətin gözü qarşısında Səlcuqlu vəzirini, sərkərdəsini və ya xaçlı rəhbərini məhv edirdilər.
Bu taktikaya qurban gedən ən məşhur simalardan biri Böyük Səlcuqlu Dövlətinin dahi vəziri Nizamülmülk oldu. Bu sui-qəsd Səlcuqlu sarayında böyük bir xaosun və taxt mübarizələrinin başlanmasına qığılcım vurdu.
Əfsanə və reallıq: Həşşaşilər adının mənşəyi
Qərb mənbələrində və Marko Polonun səyahətnamələrində Həsən Səbbahın öz fədailərini tiryək (həşiş) ilə zəhərləyib xəyali cənnət bağçaları göstərərək aldatdığı iddia edilir. Lakin müasir tarixçilərin böyük əksəriyyəti bu iddiaların şayiə və uydurma olduğunu bildirir.
"Həşşaşin" sözünün əslində "Əsasiyyun" (yəni dinin əsaslarına, kökünə bağlı olanlar) sözündən yarandığı və ya onları kiçiltmək üçün düşmənləri tərəfindən "ot yeyənlər, avara qrup" mənasında işlədildiyi ehtimal olunur. Reallıq isə budur ki, Səbbah son dərəcə sərt intizamlı, spirtli içkiləri qadağan edən, dini və elmi qaydalara ciddi əməl edən bir icma idarə edirdi.
Otuz dörd il qaladan çıxmayan lider
Həsən Səbbah "Ələmut" qalasını ələ keçirdikdən sonra ömrünün sonuna qədər — 34 il boyunca qalanın divarlarını tərk etmədi. O, vaxtının böyük hissəsini mütaliə etməyə, dövləti idarə edən məktublar yazmağa və təşkilatın strateji gedişlərini planlaşdırmağa sərf edirdi. O, intizam məsələsində o qədər amansız idi ki, qanunları pozduqlarına görə öz iki oğlunu belə edam etdirmişdi.
1124-cü ildə "Ələmut"da vəfat edən Səbbah, arxasında yüz ildən çox mövcudluğunu saxlayan, yalnız XIII əsrin ortalarında Monqol xanı Hülakü xanın yürüşləri nəticəsində darmadağın edilən unikal bir siyasi-dini sistem qoyub getdi.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(06.08.2026)
