Sevgi, bazar və unudulan təbiət haqqında bir köşə

Eltən Törəçi, dəyər yaradıcısı.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Bir gün böyük şəhərdə bir pet mağazasına girirsən. Şüşə vitrində balaca it balaları var. Gözləri iri, nəfəs alarkən sanki bir az çətinlik çəkirlər, amma çox “şirin” görünürlər. Yan tərəfdə rəflər doludur: xüsusi qidalar, vitaminlər, geyimlər, oyuncaqlar, parfumeriya. Satıcı isə müştəriyə izah edir ki, bu it üçün xüsusi yemək lazımdır, çünki onun cinsi çox həssasdır. Bir sözlə, sevgi üçün lazım olan hər şey satılır.

Bu səhnə artıq dünyanın bir çox şəhərində tanışdır. Çünki son otuz ildə dünyada yeni bir mədəniyyət formalaşıb — pet culture, yəni ev heyvanı mədəniyyəti. İnsanlar ev heyvanlarını artıq sadəcə heyvan kimi yox, “ailə üzvü” kimi təqdim edir. Onlara ad qoyur, doğum günlərini qeyd edir, xüsusi qidalar alır, klinikalara aparır, sığorta etdirir. İlk baxışdan bu mənzərə insana xoş görünür. İnsanlar daha mərhəmətli olub deyə düşünmək istəyirsən.

Amma bir az diqqətlə baxanda bu sevginin arxasında başqa bir dünya da görünür.

Dünyada ev heyvanı sənayesinin həcmi artıq yüz milyardlarla dollarla ölçülür. Təkcə ABŞ-da bu sahəyə xərclənən pul 150 milyard dolları keçib. Pet qidaları, klinikalar, sığorta xidmətləri, damazlıq fermaları, aksesuarlar, kosmetika, geyimlər… sevginin ətrafında qurulan böyük bir iqtisadi sistem.

Bu sənaye sadəcə məhsul satmır. O, duyğu satır.

Marketinq bunu çox yaxşı başa düşüb. Bir vaxtlar reklamlar “pet owner” — heyvan sahibi sözünü işlədirdi. Bu gün isə yeni termin var: “pet parent”. Yəni heyvanın sahibi yox, valideyni. Bu sözün arxasında böyük psixoloji strategiya dayanır. İnsan özünü valideyn kimi hiss edəndə, o artıq sadəcə yemək almır, “ən yaxşısını” almaq istəyir. Sevgi belə-belə bazarın dilinə çevrilir.

Edward Bernays bir əsr əvvəl yazırdı ki, kütlənin davranışını dəyişmək üçün onun duyğularını yönləndirmək lazımdır. İnsanların nə düşündüyünü dəyişmək çətindir, amma nə hiss etdiyini dəyişmək daha asandır. Müasir pet industry bu prinsipi mükəmməl şəkildə tətbiq edir. İnsanlara deyilir ki, heyvan ailə üzvüdür. Ailə üzvüdürsə, ona ən yaxşı qidanı al, ən yaxşı klinikaya apar, ən yaxşı geyimi seç. Beləliklə sevgi tədricən bir istehlak modelinə çevrilir.

Bu mədəniyyət artıq Azərbaycana da gəlməkdədir. Bakı küçələrində yeni pet mağazaları açılır. Sosial şəbəkələrdə ev heyvanları üçün ayrıca səhifələr yaranır. Premium qidalar, aksesuarlar, bahalı damazlıq cinsləri. İnsanlar çox vaxt düşünmür ki, bu trend təkcə mərhəmət məsələsi deyil. Bu, həm də bazardır. Və hər bazar kimi o da insanın emosiyasını istifadə etməyi yaxşı bacarır.

Amma hekayənin başqa tərəfi də var.

Son illərdə dünyada bəzi it və pişik cinsləri xüsusi görünüş üçün seleksiya olunur. Qısa burunlu, böyük gözlü, çox kiçik bədənli cinslər. İnsanlara şirin görünür. Amma baytarlar deyir ki, bu heyvanların bir çoxu normal nəfəs ala bilmir, qaça bilmir, hətta bəzən normal həyat yaşaya bilmir. Yəni insanın estetik zövqü heyvanın biologiyasından üstün tutulur.

Başqa bir tərəf də damazlıq fermalarıdır. Bir çox ölkədə artıq illərdir tənqid olunan “puppy mills” sistemi var. Bu fermalarda itlər dar qəfəslərdə saxlanılır, intensiv şəkildə çoxaldılır və balalar satış üçün istehsal olunur. Vitrinlərdə gördüyümüz “sevgi hekayəsinin” arxasında bəzən belə bir sistem dayanır.

Burada qəribə bir paradoks yaranır.

İnsanlar heyvanlara heç vaxt bu qədər sevgi göstərməyib.

Amma eyni zamanda heyvanlar heç vaxt bu qədər böyük bir bazarın içində yaşamayıb.

Bir tərəfdə mərhəmət var. O biri tərəfdə kommersiya. Bir tərəfdə “ailə üzvü” narrativi var. O biri tərəfdə damazlıq, seleksiya və satış.

Bu yazının məqsədi heyvan sevgisini tənqid etmək deyil. Heyvanı qorumaq, ona mərhəmət göstərmək insanın ən gözəl xüsusiyyətlərindən biridir. Problem başqa yerdədir. Problem sevginin bazara çevrilməsindədir. Problem heyvanın təbii varlıqdan çox bəzən istehlak obyektinə çevrilməsindədir.

Çünki təbiətin öz düzəni var. Hər canlı öz mühitində, öz ritmi ilə yaşayanda gözəldir. İnsanın müdaxiləsi o ritmi dəyişəndə, təbiət də dəyişir.

Bəlkə də müasir insanın ən böyük problemi budur: o təbiətdən uzaqlaşdıqca, beton şəhərlərin içində yaşadıqca, öz köklərindən də uzaqlaşır. Təbiətlə münasibəti zəiflədikcə, onu yenidən qurmağa çalışır. Bəzən sevgi adı ilə, bəzən mərhəmət adı ilə.

Amma təbiət laboratoriya deyil.

Hər şey öz yerində olanda gözəldir. Hər canlı öz mühitində olanda gözəldir. Doğanın düzənini pozmaq isə qorxuludur.

Bəlkə də bir gün yenidən bunu xatırlamalıyıq.

Hər şeyi öz yerinə qaytarmağı.

İnsanı torpağa, heyvanı təbiətə, həyatı isə öz təbii axarına.

Çünki insan doğadan uzaqlaşdıqca, beton cəngəlliklərin içində öz kimliyinə yadlaşdıqca, tədricən bir şeyi də itirir — yer üzündə niyə yaşadığını anlamaq hissini.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(01.04.2026)