Nemət Tahir,
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi
Qarabağ ərazisinə ermənilərin yerli əhali deyil, məhz gəlmə olduğunu sübut edən ən mühüm maddi sübutlardan biri "Marağa-150" abidəsidir. Bu abidənin tarixi və taleyi bölgədəki demoqrafik mənzərənin süni şəkildə necə dəyişdirildiyini açıq şəkildə nümayiş etdirir.
Tarixi Kontekst: Türkmənçay müqaviləsi və köçürmə siyasəti
Ermənilərin Cənubi Qafqaza kütləvi şəkildə köçürülməsi 1826-1828-ci illər Rusiya-Qacar (İran) müharibəsindən sonra sistemli hal almışdır.
Hüquqi Əsas: 1828-ci il fevralın 10-da imzalanmış Türkmənçay müqaviləsinin XV bəndi ermənilərin İran ərazisindən Rusiya imperiyasının yeni işğal etdiyi torpaqlara maneəsiz köçməsini nəzərdə tuturdu.
İmtiyazlar: Köçürülmə prosesini stimullaşdırmaq üçün erməni ailələrinə xüsusi güzəştlər tətbiq edilirdi. Onlar 6 il müddətinə vergilərdən və hərbi mükəlləfiyyətlərdən azad olunur, İranın ödədiyi təzminat hesabına maddi yardımlarla təmin edilirdilər.
Demoqrafik Müdaxilə: Təkcə 1828-1830-cu illər ərzində İrandan 40 mindən çox, Osmanlı imperiyasından isə 84 mindən çox erməni Qarabağ, İrəvan və Naxçıvan xanlıqlarının ərazisində yerləşdirilmişdir.
"Marağa-150" abidəsinin ucaldılması
1978-ci ildə Dağlıq Qarabağın erməni əhalisi bura köçürülmələrinin 150 illiyini rəsmi şəkildə qeyd etmişdir. Bu münasibətlə keçmiş Ağdərə (o zamankı Mardakert) rayonunun Leninavan (indiki Şıxarx) kəndində xüsusi bir memorial ucaldılmışdır.
> Fakt: Kəndin adı köçkünlərin gəldiyi ilkin vətənin şərəfinə "Marağaşen" adlandırılmışdı (İranın Marağa şəhərindən köçən ermənilər tərəfindən salındığı üçün).
Abidənin dağıdılması: "yaddaşın silinməsi" cəhdi
1980-ci illərin sonunda Ermənistanın Azərbaycana qarşı ərazi iddiaları başladıqda, bu abidə erməni ideoloqları üçün "təhlükəli" bir sənədə çevrildi. Çünki abidənin üzərindəki "150" rəqəmi onların "yerli xalq" və "qədim sakinlər" olduğu barədə uydurduqları tezisləri alt-üst edirdi.
1988-ci il: Qarabağ münaqişəsi alovlanan zaman ermənilər öz tarixlərini gizlətmək məqsədilə abidənin üzərindəki yazıları və rəqəmləri sildilər, kompleksin özünü isə tanınmaz hala salaraq qismən dağıtdılar.
Məqsəd: Bölgəyə gəlmə olduqlarını təsdiqləyən bu tarixi faktı vizual yaddaşdan tamamilə silmək.
Müasir vəziyyət
Bu gün Şıxarx qəsəbəsində yerləşən həmin abidənin qalıqları Azərbaycanın haqlı mövqeyini sübut edən canlı şahid statusundadır. Ermənilər tərəfindən "150" rəqəminin qəsdən korlanması onların tarixi saxtalaşdırma cəhdlərinin ən bariz nümunəsi kimi qiymətləndirilir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(27.02.2026)
