Rəqsanə Babayeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

2023-cü ilin 6 fevral səhəri Türkiyə üçün sadəcə təqvimdə bir tarix olmadı. Həmin gün zaman sanki iki yerə bölündü: zəlzələdən əvvəl və sonra. İnsanların yaddaşında bu tarix adi gün kimi yox, bir faciənin başlanğıcı kimi həkk olundu.

Hər şey gecənin ən sakit anında baş verdi. Şəhərlər yuxuda idi. Pəncərələrin arxasında yarımçıq qalan xəyallar, sabaha saxlanılan planlar vardı. Bir neçə saniyə ərzində isə bütün bunlar dağıntılar altında qaldı. Evlər uçdu, küçələr dəyişdi, həyat öz axarından çıxdı.

O səhər yalnız torpaq deyil, insan taleləri də silkələndi.

Dağılan şəhərlər, dağılan xatirələr

Şəhər dediyimiz məkan təkcə binalardan ibarət deyil. O, insanların xatirələri, səsləri, gündəlik vərdişləri ilə yaşayır. Bir məhəllə uşaqların gülüşü ilə, bir bina axşam işıqları ilə, bir eyvan yay söhbətləri ilə mənalanır.

6 fevraldan sonra bu mənzərə dəyişdi.

Hatay, Kahramanmaraş, Adıyaman, Malatya və ətraf bölgələrdə minlərlə ev yerlə-yeksan oldu. Bir vaxtlar həyatın qaynadığı küçələr səssizliyə qərq edildi. İnsanlar artıq “orada yaşayıram” yox, “orada yaşamışdım” deməyə başladılar.

Bu dəyişiklik təkcə fiziki yox, mənəvi idi. Çünki ev insanın yaddaşıdır. Onu itirən adam keçmişinin bir hissəsini də itirmiş olur.

Rəqəmlərin arxasındakı həyatlar

Zəlzələ ilə bağlı xəbərlər çox vaxt rəqəmlərlə ifadə olunur: neçə bina dağıldı, neçə insan həyatını itirdi, neçə nəfər zərər çəkdi. Amma hər rəqəmin arxasında bir insan taleyi dayanır.

Bir rəqəm – yarımçıq qalan arzudur.

Bir rəqəm – deyilməmiş son sözdür.

Bir rəqəm – gözlənilməyən ayrılıqdır.

Sosial şəbəkələrdə paylaşılan itkin elanları, dağıntılar altında qalan ailələrin hekayələri, ümidlə gözlənilən xilas xəbərləri bu faciənin insan tərəfini ortaya qoydu. Cəmiyyət tanımadığı insanların ağrısını öz ağrısı kimi yaşadı.

Bu, böyük bir həmrəylik duyğusu yaratdı.

Həmrəyliyin hücü

Zəlzələdən sonra ən təsirli mənzərələrdən biri insanların bir-birinə dayaq olması idi. Minlərlə könüllü bölgəyə axışdı. Kimisi axtarış-xilasetmə işlərinə qoşuldu, kimisi yemək payladı, kimisi sadəcə qulaq asdı.

Bəzən bir fincan çay, bəzən bir isti yorğan, bəzən bir səmimi söz insanı həyata bağlamağa kifayət edirdi.

Bu dövrdə cəmiyyət vicdan sınağından keçdi və böyük ölçüdə bu sınaqdan üzüağ çıxdı. İnsanlar maddi imkanlarından asılı olmayaraq, bacardıqları qədər kömək göstərməyə çalışdılar.

Dövlət və cəmiyyətin birgə sınağı

Belə böyük fəlakətlər dövlətlə cəmiyyət arasındakı münasibətləri də üzə çıxarır. 6 fevraldan sonra xilasedici qurumlar, səhiyyə işçiləri, təhlükəsizlik əməkdaşları ağır şəraitdə fəaliyyət göstərdi.

İlk günlərin çətinlikləri, koordinasiya problemləri zamanla aradan qaldırıldı. Daha sonra əsas mərhələ – bərpa və yenidənqurma prosesi başladı. Yeni evlər, sosial obyektlər, infrastruktur layihələri həyata keçirildi.

Burada əsas məsələ təkcə bina tikmək deyil, insanlarda yenidən təhlükəsizlik və inam hissi yaratmaq idi.

Travma və daxili yaralar

zəlzələnin ən ağır nəticələrindən biri görünməyən yaralardır. Psixoloji sarsıntılar, qorxular, yuxusuz gecələr, itki hissi uzun müddət insanların həyatından silinmir.

Xüsusilə uşaqlar üçün bu faciə dərin iz buraxdı. Dağıntılar içində böyüyən bir uşaq dünyanı başqa cür dərk edir. Onun yaddaşında qorxu və qeyri-müəyyənlik uzun müddət qalır.

Bu səbəbdən psixoloji dəstək proqramları, sosial layihələr, maarifləndirici tədbirlər böyük əhəmiyyət daşıyır. Cəmiyyət yalnız fiziki deyil, mənəvi baxımdan da bərpa olunmalıdır.

Yenidən qurulan həyat

bərpa prosesi illər tələb edir. Yeni şəhərlər salınır, yollar çəkilir, məktəblər açılır. Lakin əsas məqsəd insanların öz həyatlarına yenidən bağlanmasıdır.

Bir şəhər parkları ilə, kitabxanaları ilə, məktəbləri ilə yaşayır. Yeni salınan yaşayış məntəqələri gələcək üçün bir sınaq meydanıdır: daha təhlükəsiz, daha planlı, daha dayanıqlı şəhərlər yaratmaq imkanı.

Bu proses həm də regionun sosial və mədəni həyatının dirçəlməsinə xidmət edir.

Unutmamaq məsuliyyəti

Zaman keçdikcə acılar solğunlaşır, xatirələr uzaqlaşır. Bu, insan psixologiyasının təbii xüsusiyyətidir. Lakin bəzi hadisələr var ki, unudulmamalıdır.

6 fevral belə hadisələrdəndir.

Unutmamaq keçmişdə qalmaq demək deyil.

Unutmamaq dərs çıxarmaqdır.

Unutmamaq gələcək üçün məsuliyyət daşımaqdır.

Hər il keçirilən anım mərasimləri təkcə itkiləri xatırlamaq üçün deyil, vicdanı diri saxlamaq üçündür.

Ağrı və ümid arasında

6 fevral zəlzələsi bir daha göstərdi ki, insan nə qədər kövrək olsa da, bir o qədər də dözümlüdür. Dağıntılar böyük idi, itkilər əvəzsiz idi. Amma həyat dayanmadı.

Uşaqlar yenidən məktəbə getdi.

Küçələr yenidən canlandı.

Evlərin işıqları yenidən yandı.

Bu, insanın yaşamaq iradəsinin sübutudur.

6 fevral tarix olaraq qalacaq. Amma o, təkcə faciənin yox, həm də həmrəyliyin, səbrin və yenidən başlamağın simvolu kimi yadda qalacaq.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.02.2026)