Rəqsanə Babayeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

İnsan təbiəti etibarilə hadisələri ölçülərinə görə dəyərləndirməyə meyllidir. Böyük olanı mühüm, kiçik olanı isə əhəmiyyətsiz sayır. Bu yanaşma gündəlik həyatda qərarlarımızı asanlaşdırsa da, çox zaman bizi ciddi yanılmalara sürükləyir. Çünki həyatın özü ölçü anlayışını bizim düşündüyümüz kimi qəbul etmir. Həyat üçün “xırda” və ya “böyük” anlayışları yoxdur; yalnız səbəb və nəticə zənciri var. Bu zəncirin istənilən halqası qırıldıqda, bütün sistem dəyişə bilər.

Bəzən hansısa insanın varlığını kiçik görənlər, əslində onun cəmiyyətin görünməyən dayaqlarından biri olduğunu fərq etmirlər. Elə insanlar var ki, səhnədə deyillər, adları çəkilmir, amma bütün sistem onların səssiz əməyinin üzərində dayanır. Bir mismar kimi. Bir nal kimi. Bir söz kimi.

İngilis ədəbiyyatında tez-tez sitat gətirilən və Samuel Marşaka aid edilən məşhur misalda deyildiyi kimi: “Mismar yox idi deyə at axsadı; at axsadı deyə komandir öldürüldü; komandir öldürüldü deyə ordu məğlub oldu; ordu məğlub oldu deyə şəhər düşmənin əlinə keçdi.” Bu sadə görünən səbəb-nəticə zənciri əslində tarixin mexanizmini açıq şəkildə göstərir. Tarix çox zaman möhtəşəm nitqlərlə, böyük ordularla, məşhur adlarla izah edilir. Amma bəzən tarixin taleyini həll edən bir mismar olur.

Bu nümunə yalnız hərbi və ya tarixi kontekstlə məhdudlaşmır. Həyatın bütün sahələrində eyni prinsip işləyir. İnsan münasibətlərində, elmdə, sənətdə, dövlət idarəçiliyində, təhsildə və hətta şəxsi inkişafda belə.

Xırda qərarların böyük kölgəsi

İnsan həyatında verdiyi qərarların çoxunu “önəmsiz” kateqoriyasına daxil edir. Hansı məktəbi seçmək, hansı kitabı oxumaq, hansı insanla dostluq etmək, hansı sözü demək və ya deməmək… Bu seçimlər anlıq və təsadüfi kimi görünür. Lakin illər sonra geri baxdıqda insan anlayır ki, onun bugünkü kimliyini məhz o xırda qərarlar formalaşdırıb.

Bir müəllimin şagirdinə dediyi bir cümlə, bəzən onun bütün gələcəyini dəyişə bilər. Bir valideynin diqqətsiz şəkildə söylədiyi bir söz, uşağın özünə inamını sarsıda bilər. Bir dostun vaxtında etdiyi kiçik dəstək, bir insanı uçurumdan geri çəkə bilər. Bunların heç biri ilk baxışdan “böyük hadisə” kimi görünmür. Amma nəticələri böyükdür.

Psixologiyada bu cür təsirlərə “mikrotravma” və ya “mikromotivasiya” kimi anlayışlarla yanaşılır. Yəni insanı formalaşdıran əsas faktorlar çox zaman böyük sarsıntılar deyil, təkrarlanan kiçik təsirlərdir. Damcının daşı deşməsi kimi.

Kəpənək effekti: elmdən həyata

“Kəpənək effekti” termini ilk dəfə meteorologiyada istifadə edilib. Bu nəzəriyyəyə görə, dünyanın bir yerində bir kəpənəyin qanad çalması, başqa bir yerdə fırtınaya səbəb ola bilər. Əlbəttə, bu bir metaforadır. Amma metafora olaraq o qədər güclüdür ki, yalnız elmi deyil, fəlsəfi və sosial düşüncədə də öz yerini tapıb.

Bu effekt bizə onu deyir: sistemlər mürəkkəbdir və ilkin şərtlərdəki çox kiçik dəyişikliklər belə nəticəni tamamilə fərqli edə bilər. İnsan həyatı da mürəkkəb bir sistemdir. Bir detal dəyişəndə, bütün ssenari dəyişir.

Bir ölkənin tarixində də eyni hal müşahidə olunur. Vaxtında qəbul edilməmiş bir qərar, laqeyd yanaşılmış bir məsələ, dəyəri bilinməmiş bir insan — illər sonra böyük problemlərin əsasına çevrilə bilər. Bu baxımdan “xırda məsələ” anlayışı təhlükəli bir ifadədir. Çünki diqqətsizlik çox zaman faciənin başlanğıcı olur.

Görünməyən insanlar və səssiz qəhrəmanlar

Cəmiyyətlər adətən qəhrəmanlarını səs-küy içində yaradır. Ancaq əslində hər cəmiyyətin dayaqları səssiz insanlardır. Öz işini vicdanla görən müəllimlər, həkimlər, mühəndislər, əsgərlər, fəhlələr, məmurlar… Onların hər biri sistemin bir mismarıdır. Birini çıxarsan, mexanizm axsayar.

Bəzən hansısa insanın varlığını kiçik görənlər, əslində öz ayaqları altındakı torpağı zəiflətdiklərini anlamırlar. Çünki hər bir insan sosial strukturdakı yerinə görə yox, funksiyasına görə dəyərlidir. Tarix boyu böyük dəyişikliklərin arxasında çox vaxt adı bilinməyən insanlar dayanıb.

Bu baxımdan insanın özünə də baxışı dəyişməlidir. “Mən kiməm ki?” sualı yerinə, “Mən nəyi dəyişə bilərəm?” sualı verilməlidir. Çünki bəzən dəyişiklik etmək üçün böyük gücə yox, doğru zamanda atılmış kiçik addıma ehtiyac var.

Məsuliyyətin xırda forması:

Ən təhlükəli məsuliyyətsizlik forması “bu, mənim işim deyil” düşüncəsidir. Çünki məhz bu düşüncə xırda laqeydlikləri yaradır. Halbuki hər kəs öz sahəsində bir mismardır. Öz yerində möhkəm dayanmasa, nal boşalar.

İnsan bir cümlə deyərkən, bir qərar verərkən, bir işi yarımçıq qoyarkən bunun zəncirvari nəticələrini çox zaman düşünmür. Amma həyat bu nəticələri mütləq hesablayır. Bəzən gec, bəzən dərhal.

Bu səbəbdən məsuliyyət yalnız böyük vəzifə sahiblərinə aid anlayış deyil. Məsuliyyət gündəlik davranışlarda, münasibətlərdə, iş etikası və vətəndaş mövqeyində özünü göstərir. Kiçik məsuliyyətlər toplanaraq böyük sabitlik yaradır.

Mismarın dəyəri

Bir mismar bəzən bir ordudan daha güclü ola bilər. Bir söz bir silahdan daha təsirli ola bilər. Bir qərar bir ömürdən daha ağır nəticələr doğura bilər. Həyat bizə bunu dəfələrlə sübut edib.

Ona görə də insan nə özünü, nə başqasını kiçik görməməlidir. Çünki heç kim yalnız “xırda” deyil. Hər kəs hansısa zəncirin vacib halqasıdır. Görünən və görünməyən bütün əməyin, bütün varlığın bir mənası var.

Həyat bir mexanizmdir və bu mexanizmin işləməsi üçün hər mismar yerində olmalıdır.

Və bəzən, həqiqətən də, hər şey bir mismarla başlayır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.01.2026)