İnci Məmmədzadə,
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi
Pol Valeri (Paul Valéry) — fransız şairi, filosofu, esseisti və ədəbiyyat tənqidçisidir. O, XX əsr Fransa ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrindən biri hesab olunur. Valeri poeziyanı yalnız hisslərin ifadəsi kimi deyil, həm də insan zehninin, düşüncəsinin və dilin imkanlarını araşdıran mürəkkəb bir sənət kimi qəbul edirdi. Onun yaradıcılığında gözəllik, şüur, zaman, ölüm, insan təfəkkürü və sənət məsələləri mühüm yer tutur.
Pol Valeri 30 oktyabr 1871-ci ildə Fransanın Aralıq dənizi sahilində yerləşən Set şəhərində anadan olub. Atası gömrük xidmətində çalışırdı, anası isə italyan mənşəli ailədən idi. Atasının korsikalı, anasının genuyalı kökləri onun ailə tarixinin müxtəlif mədəniyyətlərlə bağlı olduğunu göstərib.
Valeri uşaqlıqdan dənizə, musiqiyə, rəsmə və ədəbiyyata maraq göstərirdi. İlk vaxtlar dənizçilik sahəsində təhsil almaq və hərbi-dəniz məktəbinə daxil olmaq istəyib. Lakin sonradan bu fikrindən daşınıb və 1888-ci ildən Monpelye şəhərində hüquq təhsili almağa başlayıb
Onun maraqları yalnız ədəbiyyatla məhdudlaşmırdı. Riyaziyyat, memarlıq, fəlsəfə və musiqi də Valerinin düşüncə dünyasının formalaşmasında mühüm rol oynayıb. Bu müxtəlif sahələrə marağı sonralar onun poetik üslubuna və esseistikasına təsir göstərib
Valeri hələ gənc yaşlarında şeir yazmağa başlayıb. 1889-cu ildə onun ilk şeirlərindən biri Revue maritime jurnalında dərc olundu. Həmin dövrdə Fransa ədəbiyyatında simvolizm cərəyanı geniş yayılıb. Simvolistlər adi sözlərin arxasında gizlənən mənaları, duyğuları və simvolları ifadə etməyə çalışıblar.
Valerinin yaradıcılığının formalaşmasında fransız şairi Stefan Mallarme mühüm rol oynayıb. Valeri onunla tanış oldu, yaradıcılığına böyük hörmət bəslədi və poetik dilə münasibətindən təsirlənib. Bununla belə, Valeri zaman keçdikcə özünəməxsus yaradıcılıq yolu seçib. O, poeziyada yalnız ilhamın deyil, intellektual zəhmətin, dəqiq hesablamanın və söz üzərində ciddi işin də əhəmiyyətini vurğulayıb.
1894-cü ildə Parisə köçən Valeri əvvəlcə dövlət qurumunda, daha sonra isə Havas xəbər agentliyinin rəhbəri Eduar Lebeyin şəxsi katibi kimi çalışıb. Bu işlər ona dolanışığını təmin etməklə yanaşı, mütaliə və düşüncə ilə məşğul olmaq üçün vaxt verib. Pol Valerinin həyatında ən maraqlı məqamlardan biri onun uzun müddət şeir yazmaqdan uzaqlaşmasıdır.
1892-ci ildə yaşadığı ciddi mənəvi və emosional böhrandan sonra o, ədəbiyyata münasibətini dəyişib. Valeri hisslərin və romantik ilhamın insan üzərində hökmranlığını azaltmaq, öz düşüncəsini daha dərindən anlamaq istəyirdi. Nəticədə, təxminən iyirmi il ərzində poeziya yaradıcılığına çox az vaxt ayırıb.
Bu müddətdə o, özünü fəlsəfəyə, riyaziyyata, insan şüurunun öyrənilməsinə və dil məsələlərinə həsr etdi. Hər gün apardığı qeydlərdə fikirlərini, müşahidələrini və zehni təcrübələrini yazıb. Sonradan bu qeydlər onun məşhur Cahiers — “Dəftərlər” adlı irihəcmli irsinin əsasını təşkil edib.
Bu dövr Valerinin dünyagörüşünə ciddi təsir göstərib. O, yaradıcılığı yalnız ilhamın nəticəsi hesab etmirdi. Onun fikrincə, sənətkar öz düşüncəsini müşahidə etməli, dilin imkanlarını araşdırmalı və yaratdığı əsər üzərində davamlı işləməlidir.
Valeri 1917-ci ildə La Jeune Parque əsəri ilə poeziyaya böyük dönüş edib. Əsər ədəbiyyat aləmində diqqət çəkdi və onun adını geniş oxucu kütləsinə tanıdıb. Bundan sonra o, ən məşhur şeirlərindən birini — Le Cimetière marin əsərini 1920-ci ildə nəşr etdirib. 1922-ci ildə isə Charmes adlı şeirlər toplusu işıq üzü görüb. Bu əsərlər Valerinin poetik istedadını, dil üzərində ustalığını və mürəkkəb fəlsəfi düşüncələrini nümayiş etdirib.
Onun poeziyası oxucudan diqqət və düşüncə tələb edir. Şeirlərində dəniz, günəş, ölüm, zaman və insan şüuru sadəcə təsvir edilmir, həm də fəlsəfi məna daşıyır.
Ən məşhur əsərləri
Pol Valerinin əsərləri əsasən poeziya, fəlsəfi esse, ədəbiyyat tənqidi və sənət nəzəriyyəsi sahələrini əhatə edir.
1. “Leonardo da Vinçinin metoduna giriş”
1895 · Esse
Valeri bu əsərində böyük italyan rəssamı və ixtiraçısı Leonardo da Vincinin yaradıcılıq metodunu araşdırır. O, istedadın arxasında müşahidənin, təhlilin, biliyin və sistemli düşüncənin dayandığını göstərməyə çalışır.
2. “Müsyö Test ilə bir axşam”
1896 · Fəlsəfi nəsr
Fransızca orijinal adı La Soirée avec Monsieur Teste olan əsər Valerinin ən maraqlı mətnlərindəndir. Müsyö Test obrazı ağlını daim müşahidə edən, düşüncəsini nəzarətdə saxlamağa çalışan və intellektual müstəqilliyə üstünlük verən insanı təmsil edir.
3. “Gənc Parka”
1917 · Fəlsəfi poema
Orijinal adı La Jeune Parque olan bu poema onun poeziyaya qayıdışını simvolizə edir. Əsərdə şüur, həyat, ölüm, seçim və insanın öz varlığını dərk etməsi kimi mövzular işlənir.
4. “Dəniz qəbiristanlığı”
1920 · Şeir
Le Cimetière marin Valerinin ən məşhur şeirlərindən biridir. Əsərdə dəniz mənzərəsi, günəş, ölüm və həyatın keçiciliyi arasında fəlsəfi əlaqə qurulur. Şeir insanın ölümlülüyü ilə yaşamaq iradəsi arasındakı ziddiyyəti araşdırır.
5. “Tilovlar” və ya “Cazibələr”
1922 · Şeirlər toplusu
Orijinal adı Charmes olan bu kitab Valerinin poetik yaradıcılığının əsas nümunələrindəndir. Burada onun dilə, ritmə, şüura və poetik formaya verdiyi böyük əhəmiyyət aydın görünür. Adın Azərbaycan dilinə tərcüməsi kontekstdən asılı olaraq dəyişə bilər.
Pol Valeri 20 iyul 1945-ci ildə, 73 yaşında Parisdə vəfat edib. Fransa dövləti ona milli dəfn mərasimi təşkil edib. O, doğulduğu Set şəhərində, dəniz mənzərəsi ilə tanınan qəbiristanlıqda dəfn edilib. Bu məqam simvolik məna daşıyır: Valerinin ən məşhur əsərlərindən biri də məhz Le Cimetière marin — “Dəniz qəbiristanlığı” adlanır. Onun həyatı və yaradıcılığı dənizlə, düşüncə ilə və insan varlığının sirləri ilə sıx bağlı idi.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(30.10.2026)
