İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Mövzumuz yenə ədəbiyyatdır, bu dəfə uzaq 18-ci əsrə güzar edəcəyik. Dumanlı Albiona. Çox güman, bu gün bu ölkədə Samuel Teylor Kolric (Samuel Taylor Coleridge) adı çox çəkiləcək. Axı ingilis romantizminin banilərindən biri, görkəmli şair, ədəbiyyat tənqidçisi, filosof və ilahiyyatçı olan Kolriçin bu gün doğum günüdür.

O, ingilis ədəbiyyatında xəyal gücünün, təbiətin, sirli hadisələrin və insan ruhunun dərinliklərinin poetik təsvirinə mühüm töhfələr verib.

Kolric xüsusilə “Qədim dənizçinin nəğməsi” (The Rime of the Ancient Mariner), “Kubla Xan” (Kubla Khan) və “Kristabel” (Christabel) əsərləri ilə tanınır. Onun yaradıcılığı romantizm dövrünün ədəbi inkişafına, eləcə də poeziya haqqında fəlsəfi düşüncələrin formalaşmasına ciddi təsir göstərib.

Samuel Teylor Kolric 21 oktyabr 1772-ci ildə İngiltərənin Devon bölgəsində ziyalı ailəsində anadan olub. Atası Con Kolric (John Coleridge) keşiş və məktəb müəllimi idi. O, həmçinin qədim dillər və klassik ədəbiyyat sahəsində biliklərə malik idi.

Samuel ailənin ən kiçik övladı idi. Uşaqlıqdan kitablara, nağıllara, miflərə və fəlsəfi düşüncələrə böyük maraq göstərirdi. Atasının ona danışdığı hekayələr və oxuduğu kitablar gələcək şairin xəyal dünyasının formalaşmasında mühüm rol oynayıb.

1781-ci ildə atasının vəfatından sonra Samuel Londondakı Krist Hospital məktəbində təhsil almağa başlayıb. Burada latın, yunan və ingilis dillərini öyrənib, klassik müəlliflərin əsərləri ilə tanış olub. Bu təhsil onun gələcək yaradıcılığının əsasını təşkil edib.

Kolric 1791-ci ildə Kembric Universitetinin İsa Kollecinə (Jesus College, Cambridge) daxil olub. Universitet illərində ədəbiyyatla yanaşı, fəlsəfə, din və siyasətlə də maraqlanıb.

Gəncliyində cəmiyyətdə bərabərlik, azadlıq və sosial ədalət ideyalarına rəğbət bəsləyib. Fransa inqilabının yaratdığı siyasi və intellektual mühit onun dünyagörüşünə təsir göstərib.

Lakin universitet təhsilini başa çatdırmadan oradan ayrılıb. Həyatının bu dövründə maddi çətinliklər yaşayıb, müxtəlif işlər görüb və özünü ədəbiyyata həsr etmək üçün yollar axtarıb. Kolric yalnız şair olmaq istəmirdi. O, insanın düşüncə tərzini, dinin cəmiyyətdəki rolunu və ədəbiyyatın insan ruhuna təsirini də araşdırmağa çalışıb.

Bu maraqlar sonradan onun həm poetik, həm də fəlsəfi əsərlərində özünü göstərdi. İki şair 1790-cı illərdə yaxın əməkdaşlığa başlayıblar. Onların ədəbi baxışları bir çox cəhətdən üst-üstə düşürdü. Hər ikisi poeziyanın ənənəvi qaydalarını yeniləmək, insan hisslərini daha təbii dillə ifadə etmək və təbiətin insan həyatındakı rolunu göstərmək istəyirdi.

1798-ci ildə onların birgə hazırladıqları Lyrical Ballads — “Lirik balladalar” adlı kitab nəşr olundu. Bu nəşr ingilis romantizminin inkişafında mühüm mərhələ hesab edilir.

Onların yaradıcılıq istiqamətləri arasında müəyyən fərqlər də var idi:

Vordsvort daha çox gündəlik həyat, sadə insanlar və təbiətlə insanın münasibətinə diqqət yetirirdi.

Kolric isə sirli hadisələrə, qeyri-adi təcrübələrə, fövqəltəbii qüvvələrə və insan təxəyyülünün imkanlarına daha çox yer verirdi.

Bu əməkdaşlıq ingilis poeziyasının yeni istiqamət almasına kömək etdi.

Ən məşhur əsərləri

1. Qədim dənizçinin nəğməsi — The Rime of the Ancient Mariner (1798)

Kolricin ən məşhur poetik əsərlərindən biridir. Əsərdə dəniz səyahətinə çıxan bir dənizçinin başına gələn sirli hadisələr təsvir olunur. O, bir albatrosu öldürdükdən sonra ağır sınaqlarla qarşılaşır. Əsərin əsas mövzuları təbiətə hörmət, günah, vicdan əzabı, mənəvi dəyişiklik və insanın bütün canlılarla əlaqəsidir. Şeir romantik poeziyanın ən tanınmış nümunələrindən sayılır.

2. Kubla Xan — Kubla Khan (1816)

Bu poetik əsər xəyal, yuxu, sirli təbiət və möhtəşəm saray təsvirləri ilə seçilir. Şeir Xan Kubilayın tikdirdiyi əfsanəvi saray və onun ətrafındakı qeyri-adi mənzərələr haqqında təsəvvür yaradır. Əsərin yaranması ilə bağlı Kolric yuxu və təxəyyül təcrübəsindən bəhs edib. Şeirin yarımçıq qalması da onun ədəbi tarixində maraqlı məqamlardan biridir.

3. Kristabel — Christabel (1816)

Bu, sirli atmosferə malik, tamamlanmamış poetik əsərdir. Hadisələr Kristabel adlı gənc qadın və Ceraldin adlı müəmmalı obraz ətrafında cərəyan edir. Əsərdə qorxu, etibar, günahsızlıq, şübhə və fövqəltəbii hadisələr mühüm yer tutur. Kolric burada oxucuda gərginlik və qeyri-müəyyənlik yaratmaq bacarığını nümayiş etdirir.

4. Gecəyarısı şaxtası — Frost at Midnight (1798)

Bu şeirdə sakit qış gecəsi fonunda şairin düşüncələri, uşaqlıq xatirələri və övladının gələcəyi haqqında arzuları əks olunur. Əsər təbiətin sakitliyi ilə insanın daxili dünyası arasında əlaqə yaradır. Kolricin daha şəxsi və düşüncəli poeziyasını tanımaq üçün əhəmiyyətli nümunədir.

5. Ədəbi bioqrafiya — Biographia Literaria (1817)

Kolricin ən mühüm nəzəri əsərlərindən biridir. Burada öz ədəbi inkişafından, poeziyanın təbiətindən, xəyal gücündən və yaradıcılıq prosesindən bəhs edir. Əsər ingilis ədəbiyyatşünaslığının inkişafına təsir göstərib və Kolricin yalnız şair deyil, həm də dərin düşüncəli ədəbiyyat nəzəriyyəçisi olduğunu nümayiş etdirib.

Samuel Teylor Kolric yalnız bədii yaradıcılıqla məşğul olmayıb. O, fəlsəfə və ədəbiyyat nəzəriyyəsi sahəsində də mühüm fikirlər irəli sürüb. Onun düşüncələrinin mərkəzində təxəyyül və xəyal gücü dayanırdı. Kolricə görə, insanın təxəyyülü sadəcə mövcud şeylərin surətini yaratmır; o, müxtəlif təcrübələri birləşdirərək yeni mənalar və bütöv təsəvvürlər yaradır.

O, insanın dünyanı necə qavradığı, ağlın və hisslərin bir-birinə necə təsir göstərdiyi barədə düşünürdü. Bu səbəbdən onun fikirləri sonrakı ədəbiyyat tənqidçiləri üçün də əhəmiyyətli olub.

Kolricin əsas maraq sahələri bunlar idi:

- İnsan təxəyyülünün gücü və sərhədləri.

- Poeziya ilə fəlsəfə arasındakı əlaqə.

- Təbiətin insanın mənəvi həyatına təsiri.

- Din, inanc və əxlaq məsələləri.

- Ədəbiyyatın cəmiyyət və insan düşüncəsi ilə münasibəti.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(21.10.2026)