İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Artur Miller (Arthur Miller) — XX əsr Amerika ədəbiyyatının və teatrının ən görkəmli dramaturqlarından biri, yazıçı, esseist və ictimai xadimdir. O, insanın vicdanı, ədalət, ailə münasibətləri, cəmiyyətin təzyiqi, mənəvi məsuliyyət və Amerika arzusu kimi mövzuları əsərlərinin mərkəzinə gətirib.

Millerin əsərləri yalnız ayrı-ayrı insanların həyatından bəhs etmir. O, bir insanın şəxsi faciəsinin arxasında bütöv cəmiyyətin problemlərini göstərməyi bacarırdı. Onun ən məşhur əsərlərindən olan Satıcının ölümü (Death of a Salesman) dünya dramaturgiyasının klassik nümunələrindən hesab olunur. Bu əsərinə görə 1949-cu ildə Dram əsəri üzrə Pulitser mükafatına layiq görülüb.

Artur Miller 1915-ci il oktyabrın 17-də Nyu-Yorkun Harlem məhəlləsində yəhudi mənşəli mühacir ailəsində dünyaya gəlib. Atası İsidor Miller geyim istehsalı və satışı ilə məşğul olub. Anası Avqusta Miller isə təhsilə və mütaliəyə maraq göstərib. Millerin uşaqlığı əvvəlcə maddi cəhətdən təminatlı şəraitdə keçirib.

Lakin 1929-cu ildə ABŞ-da başlayan Böyük iqtisadi böhran ailənin həyatını kökündən dəyişdirib. Atasının biznesi ağır zərbə aldı və ailə əvvəlki maddi imkanlarının böyük hissəsini itirib. Onlar Manhettendən Bruklinə köçməyə məcbur olublar. Bu hadisə gələcək yazıçının dünyagörüşünə ciddi təsir göstərib.

O, insanların maddi uğurdan asılılığını, iqtisadi böhranın ailələrə vurduğu zərbələri və cəmiyyətin insanın taleyindəki rolunu yaxından müşahidə etdi.

Sonralar onun əsərlərində tez-tez rast gəlinən uğursuzluq qorxusu, sosial bərabərsizlik, ailənin dolanışıq problemləri və insanın özünü sübut etmək istəyi həmin həyat təcrübələri ilə əlaqələndirilir.

Orta məktəbi bitirdikdən sonra Miller müxtəlif işlərdə çalışıb. O, təhsilini davam etdirmək üçün pul toplamalı idi. Bir müddət anbarda işləməsi və satış sahəsindəki təcrübəsi onun adi insanların həyatını daha yaxından tanımasına kömək edib. Daha sonra Miçiqan Universitetinə daxil olub. Burada jurnalistika və dramaturgiya ilə maraqlandı, universitet qəzetində yazılar dərc etdirib və pyeslər yazmağa başlayıb.

Universitet illərində qələmə aldığı No Villain adlı pyesi ona Avery Hopwood mükafatını qazandırıb. Bu uğur Millerə yazıçılıq qabiliyyətinə inanmaq və gələcəkdə peşəkar dramaturq olmaq üçün stimul verib. 1938-ci ildə universitet təhsilini başa vurub. Bundan sonra Nyu-Yorka qayıdaraq yazıçılıq fəaliyyətini davam etdirib.

İlk dövrlərdə onun əsərləri asanlıqla səhnəyə qoyulmurdu. Maddi çətinliklərə baxmayaraq, o, yazmaqdan vaz keçmədi və radio üçün ssenarilər də hazırlayıb. Artur Millerin yaradıcılığını fərqləndirən əsas cəhət onun adi insanların həyatında böyük faciələr görə bilməsi idi.

O, qəhrəmanlarını mütləq şəkildə yaxşı və ya pis insanlar kimi təqdim etməyib. Əksinə, onların daxili ziddiyyətlərini, qorxularını, səhvlərini və ümidlərini açmağa çalışıb. Onun əsərlərində bir neçə əsas mövzu xüsusi yer tutur:

- Ədalət və vicdan: İnsan öz şəxsi maraqları ilə ümumi mənəvi məsuliyyət arasında seçim etməli olduqda necə davranır?

- Ailə münasibətləri: Valideynlərin arzuları, övladların gözləntiləri və ailə daxilində gizlədilən həqiqətlər insanların həyatına necə təsir edir?

- Amerika arzusu: Maddi uğur və cəmiyyətdə nüfuz qazanmaq həqiqətən xoşbəxtlik gətirirmi?

- Cəmiyyətin təzyiqi: İnsan çoxluğun fikrinə qarşı çıxmaq və öz həqiqətini müdafiə etmək gücünü tapa bilərmi?

- Günah və məsuliyyət: Keçmişdə edilən səhvlərdən qaçmaq mümkündürmü, yoxsa insan onların nəticələri ilə üzləşməlidir?

- İnsan ləyaqəti: Uğursuzluğa düçar olmuş insanın belə hörmətə və anlayışa ehtiyacı varmı?

Millerin fikrincə, dramaturgiya yalnız tamaşaçını əyləndirmək vasitəsi deyildi. Teatr insanları düşündürməli, onların cəmiyyətə və öz davranışlarına başqa gözlə baxmasına kömək etməli idi. Buna görə də onun pyesləri şəxsi həyatla ictimai problemləri bir-birindən ayırmır.

Ən məşhur pyesləri:

1. Satıcının ölümü — Death of a Salesman

2. Hamısı mənim oğullarımdır — All My Sons

3. Cadugər ovu — The Crucible

4. Körpüdən mənzərə — A View from the Bridge

5. Qiymət — The Price

6. Payızdan sonra — After the Fall

Millerin yaradıcılığı yuxarıdakı pyeslərlə məhdudlaşmır. Onun digər mühüm əsərləri də var:

- The Man Who Had All the Luck (1944) — Bütün bəxti gətirən adam

- A Memory of Two Mondays (1955) — İki bazar ertəsinin xatirəsi

- Incident at Vichy (1964) — Vişi hadisəsi

- The American Clock (1980) — Amerika saatı

- The Ride Down Mt. Morgan (1991) — Morqan dağına eniş

- The Last Yankee (1993) — Son yankili

- Broken Glass (1994) — Sınmış şüşə

- Resurrection Blues (2002) — Dirilmə blyuzu

- Finishing the Picture (2004) — Şəklin tamamlanması

Romanları:

- Focus (1945) — antisemitizm, ayrı-seçkilik və insanın cəmiyyətdəki mövqeyi haqqında romandır.

- The Misfits (1961) — əvvəlcə ekran üçün yazılmış hekayənin romanlaşdırılmış formasıdır; azadlıq, tənhalıq və dəyişən həyat şəraitini əks etdirir.

Xatirə və esse kitabları:

1. Timebends: A Life (1987) — Millerin uşaqlığı, yaradıcılığı, ailəsi və siyasi hadisələrlə bağlı xatirələrini əhatə edən avtobioqrafik kitabdır.

2. 'Salesman' in Beijing (1984) — Satıcının ölümü tamaşasının Pekində səhnələşdirilməsi təcrübəsindən bəhs edir.

3. On Politics and the Art of Acting (2001) — siyasət, ictimai həyat və teatr arasında əlaqələrə toxunur.

4. Echoes Down the Corridor (2000) — müəllifin müxtəlif illərdə yazdığı esse və məqalələrdən ibarətdir.

Mükafatları

Artur Millerin yaradıcılığı həm ABŞ-da, həm də beynəlxalq səviyyədə yüksək qiymətləndirilib. Onun mühüm mükafat və təltifləri arasında bunlar var:

- 1949 — Pulitser mükafatı: Satıcının ölümü əsərinə görə.

- Toni mükafatları: Dramaturq kimi teatr sahəsində qazandığı uğurlara görə.

- Nyu-York Dram Tənqidçiləri Dərnəyinin mükafatları: Bir neçə mühüm pyesinə görə.

- 1999 — Doroti və Lillian Giş mükafatı: İncəsənət sahəsindəki töhfələrinə görə.

- 2001 — Praemium Imperiale mükafatı: Teatr və kino sahəsindəki nailiyyətlərinə görə.

- 2002 — Asturiya Şahzadəsi mükafatı: Ədəbiyyat sahəsindəki xidmətlərinə görə.

- 2003 — Yerusəlim mükafatı: İnsan azadlığı və cəmiyyətlə fərdin münasibətlərini araşdıran yaradıcılığına görə.

Artur Miller 10 fevral 2005-ci il tarixində, 90çyaşında dünyasını dəyişib.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.10.2026)