İnci Məmmədzadə,
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi
O, XXəsrinənmühümavanqardbəstəkarlarından, musiqinəzəriyyəçilərindən, filosoflarındanvə eksperimentalsənətçilərindənbirisayılırConMiltonKeyc (JohnMiltonCageJr.)
O, 5 sentyabr 1912-ci ildə ABŞ-ın Los-Anceles şəhərində anadan olub.
Keycin adı ənənəvi musiqidən kənara çıxan əsərlərlə bağlıdır. O, musiqidə sükutun, təsadüfün, təbiətdəki səslərin və gözlənilməzliyin istifadə edilə biləcəyini göstərib.
Con Keyc texniki məsələlərə və yaradıcılığa maraqlı bir ailədə böyüyüb. Atası Con Milton Keyc Sr. ixtiraçı və mühəndis olub. Anasının da yaradıcılıq və incəsənətə marağı olub. Gənc Keyc əvvəlcə musiqiçi olmaq qərarına tam əmin deyildi. O, bir müddət universitetdə təhsil alsa da, ənənəvi akademik yolla getmək əvəzinə müxtəlif sahələri araşdırmağa üstünlük verib. 1930-cu illərdə musiqi ilə daha ciddi məşğul olmağa başlayıb və müxtəlif müəllimlərdən dərs alıb.
Arnold Şönberqlə əlaqəsi
Keycin yaradıcılığında mühüm mərhələlərdən biri məşhur avstriyalı bəstəkar Arnold Şönberq ilə tanışlığı olub. Şönberq XX əsr musiqisinin ən böyük yenilikçilərindən biri hesab olunur. O, ənənəvi tonal sistemi dəyişdirərək on iki tonlu musiqi sisteminin inkişafında mühüm rol oynayıb. Keyc bir müddət Şönberqdən kompozisiya öyrənib. Lakin sonradan onların musiqi dünyagörüşləri arasında ciddi fərqlər yaranıb. Keyc tədricən harmonik və melodik qaydalardan daha çox ritm, səs, səssizlik və təsadüf məsələlərinə maraq göstərməyə başlayıb.
Zərb musiqisi və yeni səslər
1930–40-cı illərdə Keyc xüsusilə percussion — zərb musiqisi ilə maraqlanıb. O, hesab edirdi ki, musiqi yalnız piano, skripka və digər klassik alətlərin yaratdığı səslərdən ibarət olmamalıdır. Taxta, metal, şüşə, müxtəlif məişət əşyaları və başqa obyektlərdən musiqi aləti kimi istifadə etməyə başlayıb. Bu yanaşma onun sonrakı eksperimental yaradıcılığının əsasını qoyub.
“Hazırlanmış piano” — Prepared Piano
Con Keycin ən böyük yeniliklərindən biri hazırlanmış piano ideyasıdır. O, pianonun simləri arasına müxtəlif obyektlər — məsələn, rezin, metal, taxta və digər kiçik əşyalar yerləşdirib. Nəticədə piano əvvəlki kimi səslənmirdi. Adi piano səsi əvəzinə bəzən zərb alətini, metal səsləri və müxtəlif qeyri-adi tonları xatırladan səslər meydana gəlib. Bu texnika sonradan müasir və eksperimental musiqidə böyük təsir yaradıb.
Keyc üçün əsas məsələ bu idi:
Piano yalnız hazır şəkildə qəbul edilməli olan bir alət deyil; onun səsi dəyişdirilə bilər.
Beləliklə, o, musiqi alətinin özünü də yaradıcılığın bir hissəsinə çevirib. Con Keycin adı çəkiləndə ilk yada düşən əsər “4′33″” olur. Əsər 1952-ci ildə ilk dəfə ifa edilib. Əsərin ən qeyri-adi xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, ifaçı müəyyən edilmiş müddət ərzində heç bir musiqi səsi çıxarmır. Əsərin klassik quruluşunda üç hissə var və ifaçı alətdə səs yaratmamaqla əsəri təqdim edir.
Amma burada əsas fikir “heç nə yoxdur” deyil. Əksinə, zalda həmin müddət ərzində yaranan səslər — insanların hərəkəti, öskürməsi, nəfəs alması, kreslonun səsi, küçədən gələn avtomobil səsləri, külək və s. — dinləyicinin diqqətinə çevrilir. Beləliklə, Keyc soruşurdu:
Əgər ətrafımızda daim səslər varsa, musiqi ilə musiqi olmayan səs arasındakı sərhəd haradadır?
Bu əsər musiqi tarixində ən çox müzakirə olunan eksperimental əsərlərdən birinə çevrilib. Keycin çox maraqlı bir xüsusiyyəti də onun göbələklərə böyük maraq göstərməsi olub. O, göbələklərin müxtəlif növlərini araşdırıb, onların adlarını və xüsusiyyətlərini öyrənib. Hətta bir dəfə zarafatla demişdi ki, göbələklər haqqında musiqidən daha çox şey bildiyini düşünür. Bu maraq onun qeyri-adi şəxsiyyətinin başqa bir tərəfini göstərib.
Keyç 12 avqust 1992-ci ildə Nyu-Yorkda vəfat edib.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(05.09.2026)
